Τρίτη, 11 Οκτωβρίου 2011

Συνέντευξη με τον V.A. Vazioulin IV

ΕΡΩΤΗΣΗ: Ποια είναι η θέση και ο ρόλος της γραφειοκρατίας στην ανάπτυξη της σοβιετικής κοινωνίας; Ποιος είναι ο ρόλος της στην ήττα του σοσιαλισμού;

Β. Β.: Η γραφειοκρατία είναι ένας διοικητικός μηχανισμός που δουλεύει για τον ίδιο τον εαυτό του, δηλαδή είναι ένας μηχανισμός διοί­κησης που έχει μετατραπεί σε αυτο­σκοπό. Εάν υπάρχει στην κοινωνία μια ουσιώδης διάκριση (αντίθεση) μεταξύ κοινωνικών (κοινών) και ατομικών (ειδικών) συμφερόντων, η ενότητα τους πραγματοποιείται μέ­σω του διχασμού κοινών συμφερό­ντων αφ' ενός και μοναδικών αφ' ετέρου. Η ίδια η ενότητα των συμφε­ρόντων αποβαίνει εξωτερικά ως το κοινό συμφέρον (ψευδο-κοινό). Συνεπώς, ο διοικητικός μηχανισμός εκφράζει, προασπίζεται κάποια κοι­νά συμφέροντα, τα οποία αποτε­λούν ταυτόχρονα μια ψευδο-κοινότητα. Όταν υφίσταται η διάσταση που προαναφέραμε, ο μηχανισμός της διοίκησης είναι αναπόφευκτα, στον έναν ή τον άλλο βαθμό, απο­κομμένος απ τους διοικούμενους και, συνεπώς, δουλεύει για τον εαυ­τό του. Μετατρέπεται σε αυτοσκο­πό. Η αναγκαιότητα υπαγωγής των ατομικών συμφερόντων στα κοινω­νικά γίνεται μέσω του πειθαναγκα­σμού. Η γραφειοκρατία, στο βαθμό που εκφράζει το ψευδο-κοινό συμ­φέρον, συνιστά μια συγκεντροποίηση, που μάλιστα εδράζεται στην ιε­ραρχική αρχή της υπαγωγής των κα­τώτερων μηχανισμών στους ανώτε­ρους και χωρίς την ικανότητα των πρώτων να επιδρούν στους δεύτε­ρους.

Κατ' αυτό τον τρόπο εξέταζε τη γραφειοκρατία ο Κ. Μαρξ. Συνε­πώς, ο αγώνας κατά της γραφειοκρατίας δεν είναι μόνο αγώνας ενα­ντίον μεμονωμένων γραφειοκρατών, ούτε μόνο εναντίον της γραφειοκρα­τίας αυτής καθαυτής. Πρόκειται για αγώνα και εναντίον της γραφειοκρα­τίας αυτής καθαυτής και εναντίον ξεχωριστών γραφειοκρατών, αλλά κυρίως εναντίον των όρων που γεν­νούν τη γραφειοκρατία.

Αναφορικά μεε τη χώρα μας τώ­ρα... Λόγω του γνωστού επιπέδου ανάπτυξης των παραγωγικών δυνά­μεων, που χαρακτηρίζει μια χώρα μέσου επιπέδου ανάπτυξης, η γρα­φειοκρατία «μας» θα έπρεπε να εμ­φανιστεί και εμφανίστηκε. Υπήρχε, επίσης, η κληρονομημένη από την τσαρική Ρωσία, γραφειοκρατία. Υπήρχαν οι τσαρικοί υπάλληλοι που προσελκύθηκαν στην κρατική μηχανή, αλλά έχουμε και τη γραφειοκρατικοποίηση των νέων ανθρώ­πων που ήρθαν στην εξουσία. Το ξε­ρίζωμα της γραφειοκρατίας είναι ανέφικτο όσο υπάρχει μια λίγο - πο­λύ σταθερή τάση των ανθρώπων να εργάζονται για το μισθό τους, πράγ­μα που αποτελεί μια έκφραση της απόσπασης μεταξύ ατομικών και κοινωνικών συμφερόντων.

Οι τάσεις γραφειοκρατικοποίησης ενισχύθηκαν επιπλέον και λόγω της βαρύτατης κατάστασης έκτα­κτης ανάγκης στην οποία είχε πε­ριέλθει η ΕΣΣΔ ως η μόνη χώρα στην οποία νίκησε η σοσιαλιστική επανάσταση σ' όλο τον καπιταλιστι­κό κόσμο. Αυτό εξώθησε σε μεγαλύτερη συγκεντροποίηση απ' αυτή που θα υπήρχε αν έλειπε η εν λόγω πίε­ση. Οι συνθήκες αυτές απαιτούσαν μεγαλύτερη εργασιακή πειθαρχία, μεγαλύτερο πειθαναγκασμό για ερ­γασία. Όμως, η ενίσχυση του εξανα­γκασμού σε εργασία οδηγεί στην επίταση της αλλοτρίωσης των διοι­κούμενων απ' τους διοικούντες. Ενισχύει την αποξένωση μεταξύ ερ­γατών και διοικητικού μηχανισμού. Χωρίς να επεκταθώ στην πλήρη ανάλυση του συνολικού μηχανισμού εμφάνισης της γραφειοκρατίας, των αμοιβαίων σχέσεων στο εσωτερικό της, θα επισημάνω μόνο ότι η δια­μόρφωση της «νέας» γραφειοκρα­τίας και η ενίσχυση της ήταν νομο­τελειακή στη χώρα μας. Εάν μια γραφειοκρατία ενισχύεται, όλο και πιο πολύ αποξενώνεται απ' το λαό. Αυτό σημαίνει ότι οι γραφειοκράτες επιδιώκουν όλο και πιο πολύ τους δικούς τους ατομικούς σκοπούς, τον προσωπικό τους πλουτισμό, τη σταδιοδρομία τους κ.λπ. Και μάλι­στα, όπως ήταν φυσικό, η μεγαλύτε­ρη αποξένωση απ' το λαό παρατη­ρούνταν στα ανώτερα κλιμάκια, στην κορυφή του μηχανισμού. Αυτά τα κλιμάκια άρχισαν να προσανατο­λίζονται προς τη Δύση.

Ο σοσιαλισμός εμφανίζεται και εγκαθιδρύεται με σοβαρές εσωτερι­κές αντιφάσεις. Στον πρώιμο σοσια­λισμό οι αντιφάσεις αυτές παίρνουν τέτοια έκταση και βάθος, που μπο­ρούν να οδηγήσουν στην κατάργηση του σοσιαλισμού. Χωρίς την παρα­μικρή παρέμβαση της CΙΑ, οι ικανό­τητες της οποίας συχνά υπερεκτι­μούνται (ντοκουμέντα αποδεικνύ­ουν ότι η ΚGΒ δούλευε πολύ καλύ­τερα από τη CΙΑ).

Μπορούμε να παρατηρήσουμε την κλιμάκωση της γραφειοκρατικοποίησης καθ' όλη την ιστορία της ΕΣΣΔ. Βαθμιαία άλλαζαν οι άνθρω­ποι που έρχονταν στον κρατικό και κομματικό μηχανισμό. Άλλοι ήταν αυτοί που ανέλαβαν μετά την επα­νάσταση. Άλλοι αυτοί που επιλέχθη­καν μετά τις εκκαθαρίσεις της αρι­στερής κομματικής αντιπολίτευσης. Οι τελευταίοι, αν και επιλέχθηκαν απ' τα κάτω και προέρχονταν απ' την παραγωγή, δε διέθεταν εκείνο το επαναστατικό ατσάλωμα που χαρα­κτήριζε τη «λενινιστική φρουρά». Στη συνέχεια, δρομολογήθηκε ο πε­ραιτέρω εκφυλισμός. Η διαφθορά μέχρι τον πόλεμο κατέλαβε βασικά τα ανώτατα κλιμάκια. Στη συνέχεια επεκτεινόταν διαρκώς προς τα κά­τω.

Προπολεμικά ίσχυε το «παρτμάξιμουμ» (κομματικό μέγιστο) που πρόβλεπε ότι για το κάθε μέλος του κόμματος ίσχυε ένα όριο αποδοχών λίγο παραπάνω από το επίπεδο του εργατικού μισθού. Αργότερα και ο ίδιος ο Στάλιν κατάλαβε ότι δεν μπορεί να διατηρήσει το κομματικό μάξιμουμ. Η κατάργηση του σημα­τοδοτούσε και την τυπική, πλέον, μετατροπή των προνομίων ως νομιμοποιημένο και κομματικό καθε­στώς. Και μετά τον πόλεμο υπήρχε πάλη ενάντια στα προνόμια. Είχε, όμως, το χαρακτήρα πάλης ενάντια στα προνόμια του άλλου.

Ανακεφαλαιώνοντας, μέχρι τότε που θα υπάρχουν διαφορές ανάμε­σα στα κοινωνικά και ατομικά συμφέροντα, θα υπάρχει και γρα­φειοκρατία.

ΕΡΩΤΗΣΗ: Ποια είναι η γνώμη σας για τη σταλινική περίοδο; Υπήρχε τότε σοσιαλιστική ανάπτυξη; Πώς εκτιμάτε τον Στάλιν;

Β. Β.: Είναι αντιφατική σχέση... Ο Στάλιν διάλεξε τον πιο εύκολο δρό­μο, τον οποίο συνήθως ακολουθεί και η ιστορία. Ο Λένιν προσπαθού­σε να οδηγήσει τη σοσιαλιστική ανά­πτυξη προς ένα λιγότερο πιθανό -όμως εφικτό- δρόμο. Είναι γνωστό ότι ο Ι. Β. Στάλιν υιοθέτησε πολλές θέσεις του Λ. Ντ. Τρότσκι. Σε γενι­κές γραμμές και συνολικά θα έλεγα ότι ο ρόλος του Στάλιν ήταν θετι­κός. Με ποια έννοια όμως; Τότε ήταν απαραίτητη η επίτευξη μιας ταχύρρυθμης ανάπτυξης των παρα­γωγικών δυνάμεων της χώρας. Για κάτι τέτοιο χρειαζόταν μια αυστηρή συγκεντροποίηση. Όσο λιγότερες εί­ναι οι διαθέσιμες δυνάμεις, όσο πιο σκληρές είναι οι εσωτερικές και εξωτερικές συνθήκες, τόσο περισσό­τερο χρειάζεται η συγκεντροποίηση. Αυτό φαίνεται και στα πιο απλά πράγματα: όταν υπάρχουν λίγοι πό­ροι (π.χ. τρόφιμα), τότε εισάγεται το σύστημα διανομής με το δελτίο. Η χώρα βρίσκεται σε εξαιρετικά δυσχερή θέση. Στο εσωτερικό υπερ­τερούσαν οι μικροαστικές μάζες. Στο διεθνές επίπεδο ωρίμαζε ένας νέος παγκόσμιος πόλεμος, ο οποίος θα στρεφόταν ενάντια στην ΕΣΣΔ.

Ό,τι κι αν λένε σήμερα πολλοί, προπολεμικά έγιναν πολλά. Σίγουρα με σκληρές και αυστηρές μεθό­δους... Υπήρχε, π.χ., διάταγμα για ποινική καταδίκη της 20λεπτης αρ­γοπορίας στη δουλειά. Τον Στάλιν πρέπει να τον βλέπουμε χωρίς προ­καταλήψεις, αντικειμενικά και επι­στημονικά. Είναι αλήθεια ότι τέτοια πολιτική δεν μπορούσε να ασκήσει ο καθένας. Χρειάζονται γι' αυτό ιδι­αίτερα χαρακτηριστικά (ακόμη και στο επίπεδο της ηθικής) που κάθε άλλο παρά είναι ελκυστικά. Άλλο θέμα είναι τα πορίσματα που βγάζει κανείς αν κάνει μια σύγκριση των χαρακτηριστικών αυτών με αυτό που είναι αναγκαίο επί κομμουνι­σμού.

Οι κομμουνισστές είναι κατ' αρχήν κατά της βίας. Εδώ, όμως, η κατά­σταση της χώρας υπαγόρευε την αναγκαιότητα σκληρού πειθαναγκα­σμού ή απειλής πειθαναγκασμού. Φυσικά διώξεις έγιναν. Κι ο Στάλιν προσωπικά ήταν τύπος που απέδιδε υπερβολικό ρόλο στη βία. Πόσο μάλλον που συνέτρεχαν και προσω­­πικοί (οικογενειακοί) λόγοι που ενίσχυσαν τα δεσποτικά στοιχεία του χαρακτήρα του. Βέβαια, στις συζη­τήσεις και στα «έργα» των «δημο­κρατών» για τις διώξεις υπάρχουν κραυγαλέες υπερβολές ως προς τους αριθμούς των θυμάτων των διώξεων, γεγονός που ισχύει περισ­σότερο γι' αυτούς που έχουν υπο­στεί άδικα διώξεις. Ο Ρ. Μεντβέντεφ, που κάθε άλλο παρά σταλινι­κός είναι, δίνει στοιχεία που απο­δεικνύουν ότι ο κύριος όγκος των διώξεων έγινε ενάντια στους κουλάκους.

Από την πλευρά του ρόλου της προσωπικότητας στην ιστορία, σί­γουρα ο Στάλιν επέδρασε στο χαρα­κτήρα της πραγματοποίησης αυτών των διαδικασιών (διώξεων). Λόγω της προσωπικότητας του τα κατα­σταλτικά μέτρα ενισχύθηκαν περισ­σότερο απ' ό,τι απαιτούσαν οι περι­στάσεις. Η γραφειοκρατία ενισχύ­θηκε σε μεγαλύτερο βαθμό απ' όσο θα μπορούσε να συμβεί υπό την ηγεσία μιας άλλης προσωπικότητας. Πιστεύω, όμως, ότι και μια άλλη προσωπικότητα στη θέση του θα ήταν υποχρεωμένη να ενεργήσει με ανάλογο τρόπο. Ωστόσο, τα βασικά καθήκοντα που έμπαιναν μπροστά στη χώρα (ανάπτυξη της βιομηχα­νίας, της βιομηχανικής παραγωγής και της παραγωγής αγροτικών προϊ­όντων) είχαν εκπληρωθεί πριν απ' τον πόλεμο. Και στο στρατιωτικό τομέα η χώρα είχε, κατά βάση, προε­τοιμαστεί για τον πόλεμο, γεγονός που της επέτρεψε στη συνέχεια, σε εμπόλεμη κατάσταση, να ενεργοποιήσει μια βιομηχανία η οποία ως προς την παραγωγή εξοπλισμών ξε­πέρασε αυτή που είχε στη διάθεση του ο αντίπαλος.

Μετά τον πόλεμο η γραφειοκρατικοποίηση προχώρησε με αρκετά γρήγορους ρυθμούς. Ο ογκώδης γραφειοκρατικός μηχανισμός λει­τούργησε με το νόμο της αδράνειας, μια δύναμη που δεν μπορεί να εξα­φανιστεί από μόνη της. Όταν η απο­ξένωση από τους διοικούμενους έχει φτάσει σε προχωρημένα στάδια, δεν μπορεί να επανασυνδεθεί μ' αυτούς από μόνος του. Ο διοικητι­κός μηχανισμός προπολεμικά και κατά τη διάρκεια του πολέμου είχε ήδη γραφειοκρατικοποιηθεί σε ορι­σμένο βαθμό, αλλά συνολικά διευθε­τούσε καθήκοντα ζωτικής σημασίας για τη χώρα. Κι αυτό σημαίνει από μόνο του ότι δεν ήταν γραφειοκρα­τικός. Πρέπει να δούμε την αντιφα­τικότητα της κατάστασης. Δείτε, π.χ., τις σοβιετικές κινηματογραφι­κές ταινίες (κυρίως τα πολεμικά κι­νηματογραφικά χρονικά) της επο­χής εκείνης. Παρατηρήστε το πα­ρουσιαστικό των κομματικών στε­λεχών, το ντύσιμο τους, τη συμπερι­φορά τους, τις συνήθειες τους. θα διαπιστώσετε ότι, παρά το ότι ήταν υποχρεωμένα να γραφειοκρατικοποιηθούν, παρά το ότι η διαδικασία αυτή βρισκόταν σε εξέλιξη, παρέμε­ναν βασικά «σαρξ εκ της σαρκός» του λαού. Ήταν, υπό μια έννοια, αποκομμένοι απ' το λαό, σαν υπάλ­ληλοι που εκτελούσαν κάποιες λει­τουργίες καταναγκασμού. Όμως, ως προς τον τρόπο ζωής τους και τις συνήθειες τους διατηρούσαν όλους τους δεσμούς τους με τους εργάτες και τους αγρότες (προσωπικούς, συγγενικούς κ.ά.). Κι αυτό, γιατί μόλις είχαν αναδειχθεί από το εργα­τικό και αγροτικό τους περιβάλλον. Ήταν υποχρεωμένα να καταναγκά­ζουν σαν κρατικά στελέχη. Κατα­νάγκαζαν, όμως, τους δικούς τους ανθρώπους.

Ο Λ. Ντ. Τρότσκι έκανε κριτική στον Στάλιν. Ο Στάλιν πήρε ένα μέ­ρος από το πρόγραμμα του Τρότσκι. Αν ο Τρότσκι έμενε στη χώρα έχο­ντας την εξουσία, θα ήταν αναγκα­σμένος, για να κρατήσει τη σοβιετι­κή εξουσία, να ενεργήσει με παρεμ­φερή τρόπο με αυτόν του Στάλιν. Γιατί εκείνη την περίοδο συνθήκες για την παγκόσμια επανάσταση δεν υπήρχαν.

Σχετικά με τον Τρότσκι αλλά και τον ίδιο τον Λένιν -σε αντιδιαστολή με τον Μαρξ-, θέλω να σημειώσω ότι δεν κατανόησαν σε επαρκή βαθ­μό την ουσία του γραφειοκρατικού μηχανισμού. Ακόμη κι ο Λένιν όταν επιχειρούσε να αντιπαλέψει τη γρα­φειοκρατία, σχεδίαζε πράγματα που δεν εξάλειφαν τη γραφειοκρατία. Τα μέτρα που πρότεινε μπορούσαν να καθυστερήσουν για κάποιο διάστη­μα την αποξένωση της γραφειοκρατίας αλλά, τελικά, η γραφειοκρατία θα έπαιρνε το επάνω χέρι. Η γραφει­οκρατία είναι προς το παρόν φαινό­μενο που δεν μπορεί να ξεριζωθεί. Πρέπει να έχουμε σοβαρή επίγνωση αυτού του γεγονότος. Να γνωρί­ζουμε τα αίτια εμφάνισης και ύπαρ­ξης, τις συνθήκες και τους τρόπους άρσης της γραφειοκρατίας, ώστε να την καταπολεμούμε με επιτυχία. Δεν μπορούμε να βάλουμε ανέφικτους στόχους να την εξαλείψουμε, εδώ και τώρα. Χρειάζεται να προσπα­θούμε να τη θέτουμε, κατά κάποιον τρόπο, σε υπηρεσία. Να λάβουμε διάφορα μέτρα ώστε να μην αποκτά υπερβολική αυτοτέλεια. Μόνο αυτό μπορούμε να κάνουμε...

Αντιπαραθέτουν, συχνά, στη γρα­φειοκρατία την εργατική αυτοδιοί­κηση - αυτοδιαχείριση. Ευελπιστούν να καταργήσουν τη γραφειοκρατία με την εργατική αυτοδιαχείριση στα ξεχωριστά εργοστάσια - επιχειρή­σεις. Αυτό, τελικά, θα οδηγήσει σε τέτοιον κολλεκτιβίστικο εγωισμό, που θα τα διαλύσει όλα. Θα γκρεμί­σει την ενότητα της παραγωγής. Πρέπει να ξέρουμε ποιοι άνθρωποι θα εφαρμόσουν την αυτοδιαχείριση. Κάποιοι ξεκινούν από εξιδανι­κευμένες αντιλήψεις για τους εργά­τες. Ας εξηγήσουν γιατί οι Ρώσοι ερ­γάτες είναι υπέρ του καπιταλισμού, γιατί υποστηρίζουν την υφιστάμενη τάξη πραγμάτων; Με ποιον τρόπο οι σημερινοί Ρώσοι εργάτες θα αυτοδιαχειριστούν και θα εφαρμόσουν το σοσιαλισμό; Αν ο εργάτης εργάζεται ακόμη, χάριν του μισθού, τότε θα έχει ιδιοτελείς τάσεις. Πριν ακόμα απ' την «περεστρόικα», είχα­με στη χώρα μας, σύμφωνα με τα στοιχεία της «Πράβντα», περίπου 500.000 «κουβαλητές» (ανθρώπους που έκλεβαν αντικείμενα απ' το χώ­ρο εργασίας τους -σ.τ.μ.). Μπορούν να ισχυριστούν ότι η γραφειοκρατία τους οδήγησε σ' αυτή την κατάστα­ση. Και το γεγονός ότι οι άνθρωποι εργάζονται χάριν του μισθού και όχι επειδή η εργασία έχει γίνει ανά­γκη τους, κι αυτό στη δολιότητα της γραφειοκρατίας οφείλεται;

Σε τέτοιες συνθήκες το διοικητικό σύστημα (που αναπόφευκτα είναι σε ορισμένο βαθμό γραφειοκρατικό) παίζει το ρόλο ενός συνδετικού ιστού των αποκομμένων εγωιστι­κών συμφερόντων, συμπεριλαμβα­νομένων και των συλλογικών εγωι­στικών συμφερόντων ξεχωριστών ομάδων. Γι' αυτό αντιτίθεται σε κά­θε ξεχωριστό εγωιστικό συμφέρον, αν και, ταυτόχρονα, είναι αποξενω­μένο από τα συμφέροντα των διοι­κούντων. Τονίζω και πάλι ότι οι κοινωνικές διαδικασίες είναι αντι­φατικές. Κι όμως, τα κομμουνιστι­κά κόμματα τις προσεγγίζουν εξαι­ρετικά απλουστευτικά. Χρειάζεται βαθιά θεωρητική κατανόηση τους, αλλιώς οποιαδήποτε επίδραση πά­νω τους θα είναι ανέφικτη.

10 σχόλια:

Smirnoff είπε...

Μόνο σε μένα το παραπάνω απόσπασμα φαντάζει ως μία απολογητική προσπάθεια του Στάλιν και της γραφειοκρατίας στο όνομα "αντικειμενικών αναγκαιοτήτων";

Αντωνης είπε...

@Smirnoff: Όχι, δεν συμφωνώ με αυτή την εκτίμηση. Νομίζω ότι στο επίπεδο της κριτικής της γραφειοκρατίας το κείμενο σημειώνει κάποια πολύ χρήσιμα πράγματα, πηγαίνοντας πέρα από απλές αποκηρύξεις που δεν προσφέρουν και πολλά στο πρακτικό επίπεδο αντιμετώπισης των γεννεσιουργών αιτιών του προβλήματος.

Smirnoff είπε...

Αντώνης

Εκτός από την απλή αποκήρυξη ή την αποδοχή και δικαιολόγηση του σταλινισμού υπάρχει και η κριτική ανάλυση κάτι που διόλου δεν κάνει το απόσπασμα. Εκτός από την αντίθεση κοινωνικών και ατομικών αγαθών, κληρονομιά των ταξικών κοινωνιών και την οικονομική καθυστέρηση της Ρωσίας δεν κάνει καμία άλλη ανάλυση για την ανάδυση του σταλινισμού και της γραφειοκρατίας. Αντίθετα τα παρουσιάζει ως αναγκαίες συνθήκες οικοδόμησης του σοσιαλισμού στη Σ.Ε. καταλογίζωντας μόνο στον Στάλιν κάποιες υπερβολές λόγω χαρακτήρα. Αν αυτό δεν συνιστά επιβεβαίωση του σταλινισμού τότε τι είναι;

Το να χαρακτηρίζει για παράδειγμα υπερβολικές τις εκτιμήσεις για τις σταλινικές εκκαθαρίσεις, υποστηρίζωντας πως αυτές στρέφονταν κατα κύριο λόγο εναντίων των κουλάκων, όταν γνωρίζουμε για τα αποτελέσματα της βίαιης κολεκτιβοποίησης και του ενορχηστρωμένου λιμού στην Ουκρανία τη δεκαετία του 30. Ή για τις εκκαθαρίσεις των διαφόρων εθνοτήτων, ορισμένες από τις οποίες εξορίζονταν σύσσωμες στη Σιβηρία (πχ Τσετσένοι, Γερμανοί του Βόλγα κλπ) ή για τα πογκρόμ εναντίων των Εβραίων και των μουσουλμάνων του Καυκάσου. Για τα γκούλαγκ ο πληθυσμός των οποίων κάποια περίοδο άγγιζε τα 12 εκατομμύρια και που χρησιμοποιούνταν ως δούλοι στα προγράμματα εκβιομηχάνισης της χσώρας. Τέλος για τις γενικευμένες εκκαθαρίσεις στο κόμμα και τον κόκκινο στρατό. Ή για την κατακόρυφη αύξηση της εκμετάλλευσης των εργατών που δρομολόγησε το πρώτο πεντάχρονο, που σήμανει δραματική πτώση των μισθών.

Τέλος είναι λαθροχειρία να υποννοεί πως ο Στάλιν εφήρμοσε μεγάλο μέρος του προγράμματος της Αριστερής Ανιπολίτευσης και του Τρότσκι. Οι δεύτεροι δεν υποστήριζαν την εκβιομηχάνιση με κάθε κόστος, αντίθετα ήταν υπέρ μία ήπιας εκβιομηχάνισης που θα ενίσχυε την εργατική τάξη, τόσο σε αριθμούς όσο και σε οργάνωση, ταυτόχρονα με την ενίσχυση της εργατικής δημοκρατίας και εργατικού ελέγχου στην παραγωγή, το κράτος και το κόμμα, με τη χαλάρωση του γραφειοκρατικού εναγκαλισμού. Δεν υποστήριζαν την βίαιη κολεκτιβοποίηση των αγροτών αλλά τη σημαντική φορολόγηση τους με στόχο την επένδυση του πλεονάσματος στη βιομηχανία. Ταυτοχρονα ήταν ξεκάθαρό στην Αριστερή Αντιπολίτευση πως κανένας σοσιαλισμός δεν θα επιβίωνε στη Σ.Ε. αν η επανάσταση δεν εξαπλώνονταν γι αυτό επέμενε σε μία διεθνιστική πολιτική μέσω της Κομιντερν. Μία Κομιοντέρν που ο Στάλιν τη μετέτρεψε σε ανεπαναστατικό όργανο της εξωτερικής του πολιτικής στην προσπάθεια του να εξασφαλίσει πρόσκαιρες συμμαχίες αστικών - ιμπεριαλιστικών κυβερνήσεων.

Καμία αναφορά επίσης στη στρτολογία Λένιν του 1924 που έφερε στο κόμμα 2 και πλέον εκατομμύρια πολιτικά απάιδευτου κόσμου, μεγάλο μέρος του οποίου υπήρξαν αρριβίστες που είδαν την κομματική ένταξη ως ευκαιρία καριέρας και ήταν πρόθυμοι να ακολουθίσουν πειστά τις εντολές της κομματικής γραφειοκρατίας.

όσο για τον ισχυρισμό περόκαθυστέρησης των Ρώσων εργατών που δεν υποστήριξαν το σοσιαλισμό, με αποτέλεσμα αυτός να καταρρεύση το 91, είναι plain simple εξοργιστικός. Μίλάει για εκείνους τους εργάτες που είχαν απαλλοτριωθεί πλήρως από πολιτικά δικαιώματα και υφίσταντο την οικονομική κρίση επί 2 και πλέον δεκαετίες σε τέτοιο βαθμό ώστε να μην μπορει το σύστημα να τους εξασφαλίσει στοιχείωδεις ανάγκες. Αυτοί λοιπόν οι εργάτες απέτυχαν να περάσουν το τεστ του Βαζιούλιν και να υπερασπίσουν το καθεστών που τους καταπίεζε. Αυτά είναι μόνο ενδεικτικά του τι θα μπορούσε να καταλογίσει κάποιος στον Βαζιούλιν...

Ονειρμός είπε...

@Σμιρνώφ

Υπάρχουν δύο διαστάσεις που μπορεί να προσεγγιστεί το θέμα. Και μας ενδιαφέρουν και οι δύο.

Η μία είναι η αναγκαία διάσταση που λέει ότι και με τον φοβερό και τρομερό Λένιν, και με αγαστή φιλία συνεργασία στο κόμμα των μπολσεβίκων, και χωρίς τον κακό Στάλιν, πάλι θα είχαμε γραφειοκρατία, και χωρίς διώξεις πάλι θα είχαμε γραφειοκρατία, γιατί έχουμε κράτος, διοικητές, και τις αντιθέσεις που αναφέρθηκαν. Δεν συνιστούν αυτονόητες παρατηρήσεις όλες αυτές, γιατί αν θυμηθούμε πως ερμήνευε ο Λένιν την γραφειοκρατία, θα δούμε είχε συλλάβει την ουσία του ζητήματος από λίγο έως καθόλου (ρίχνοντάς τα όλα στην τσαρική παράδοση, και προκρίνοντας ως μόνες λύσεις την αύξηση της σύνθεσης των οργάνων, και τον έλεγχο των οργάνων μεταξύ τους-Εργατοαγροτική Επιθεώρηση κλπ).

Η άλλη διάσταση είναι εκείνη που μας λέει ότι έχουμε να κάνουμε, σε πολλές περιπτώσεις, με ακρότητες που ξεφεύγουν από τον κομμουνιστικό ορίζοντα, μάλιστα δεν πρόκειται για ''ανθρώπινα λάθη'' ή απλώς ''υπερβολές'', αλλά για εκφάνσεις βαθύτερων διεργασιών που ενδεικνύουν μια κοινωνία όπου φυσικά η ταξική πάλη ζει και βασιλεύει, και ενδεχομένως συμπυκνώνεται στην πολιτική δυναμική που εκπροσωπεί ή μία ή η άλλη ομάδα (πχ τα εσωκομματικά ρεύματα που οι Στάλιν-Τρότσκυ εξέφραζαν, κλπ).

Το ιστορικά συγκεκριμένο της γραφειοκρατίας στην ΕΣΣΔ περιλαμβάνει και τις δύο διαστάσεις. Χαρακτηριστικό των επιμέρους προσεγγίσεων είναι οι μεν να δίνουν μονόπλευρη έμφαση στην πρώτη, οι δε στην δεύτερη. Ούτε με τα σοβιετικά απολιθώματα και τα αγαλματίδια είμαι, ούτε μην την αστική επίρρωση του ''ολοκληρωτισμού'' στην ΕΣΣΔ και της ''απανθρωπιάς'' της είμαι, σε έναν κόσμο και μια εποχή στην οποία, κατά τον Μαρκούζε, ναζιστικά και σοβιετικά στρατόπεδα στην σύγκρισή τους προσδιορίζονταν από την διαφορά του τί πρέσβευαν για τον κόσμο.
Υποστηρίζω πως όταν κάποια διάσταση από τις προαναφερθείσες λησμονείται, πρέπει να ''λυγίζουμε την βέργα'' από την άλλη. Και όσον αφορά τουλάχιστον τα μεταφρασμένα στα ελληνικά κείμενα, δεν νομίζω ότι υπάρχει έργο, ούτε από την σχολή Βαζιούλιν, που να μην πέφτει σε μονομέρειες που και εσύ επισήμανες, και να μην πρέπει να αρθεί.

Smirnoff είπε...

@Oνειρμός

Συμφωνώ πως το πρόβλημα της γραφειοκρατίας έχει δύο διαστάσεις, η μία είναι αυτή που αναφέρει ο Βαζιούλιν: η αντίθεση κοινωνικών και ατομικών αναγκών και η γενικότερη καθυστέρηση της Ρωσίας. Από αυτή την άποψη όχι απλώς θα είχαμε γραφειοκρατία και διώξεις ακόμη και αν ζούσε ο Λένιν... τα είχαμε και όσο ζούσε, είναι γνωστή η παρακάτω φράση του Λένιν:

"Αν πάρουμε τη Μόσχα με τους 4700 κομμουνιστές σε θέσεις ευθύνης και αν πάρουμε αυτη την τεράστια διοικητική μηχανή, αυτόν τον πελώριο σωρό, πρέπει να αναρωτηθούμε ποιον κατευθύνει ποιόν. Αμφιβάλω πραγματικά κατά πόσο οι κομμουνιστές καθοδηγούν το σωρό. Δεν τον καθοδηγούν αλλά κοθοδηγούνται από αυτόν" (Άπαντα, τόμος 33, σελ 288, Αγγλική έκδοση/ Ενδέκατο συνέδριο του ΚΚΡ 1922).

όπως δέιχνει το απόσπασμα ο Λένιν είχε συνειδητοποιήσει το μέγεθος του προβλήματος αν και η λύση που πρότεινε στο τέλος ήταν όχι απλά λάθος αλλά ενίσχυε τη γραφειοκρατία. Η λύση του συνίστατο στην ενίσχυση της εξελεκτικής επιτροπής του κόμματος, με εξουσίες και προσωπικό, κάτι που κατέληξε μεγάλο όπλο στο οπλοστάσιο του Στάλιν, όταν αυτός κατάφερε να ελέγξει πλήρως το κόμμα από το 1923 και μετά (με τις κατάλληλες συμμαχίες του με Ζηνόβιεφ, Κάμενεφ).

Το ζήτημα δεν είναι να αρνηθούμε την αναγκαιότητα της γραφειοκρατίας στη βάση ουτοπικών θεωριών περί αυτόματης εργατικής και αγροτικής αυτοδιέυθυνσης με ταυτόχρονη κατάργηση του κράτους, που σκέφτονται οι συμβουλιακοί κομμουνιστές και οι αναρχικοί. Υπάρχει όμως θέμα να δούμε τα ποιοτικά άλματα στην εξέλιψη της γραφεικρατικοποίησης και κατά πόσο η εργατική τάξη διατηρεί τη δνατότητα να ελέγχει και έστω με δυσκολίες να υποτάσσει τη γραφειοκρατία στα συμφέροντα της. Αυτές οι δυνατότητες χάθηκαν εξολοκλήρου για το σοβιετικό προλεταριάτο με την εισαγωγή του Πρώτου Πεντάχρονου και της βίαιης κολεκτιβοποίησης. Οι εργάτες είχαν απαλλοτριωθεί πλήρως πολιτικά (είχε προηγηθεί η κατάργηση των κομμάτων εκτός ΚΚ και η κατάργηση των τάσεων και φραξιών εντός του ΚΚ, ενώ είχαν εκκαθαριστεί όλες οι αντιπολιτεύσεις, με τελευταία αυτή του Μπουχάριν, μετά το 1929), ενώ τώρα υφίστανται και μία δραματική οικονομική υποβάθμιση που σηματοδοτεί η μετατροπή της γραφειοκρατίας σε κυρίαρχη τάξη και της επιβολής της στην οικονομία και το κράτος των δικών της συμφερόντων: ανάπτυξη βαριάς βιομηχανίας και ικανής πολεμικής μηχανής, στην προσπάθειά της να επιβιώσει του ανταγωνισμού από τις Μεγάλες Δυνάμεις. Την ίδια περίοδο κυριαρχεί πλήρως το δόγμα του σοσιαλισμού σε μία χώρα, κάτι που απέρριπταν οι Μπολσεβίκοι συνολικά, ακόμη και ο Στάλιν, μέχρι το 1923, με αποτέλεσμα η Σ.Ε να μετραπεί από προωθητής της επανάστασης στον κόσμο σε εμπόδιο ή χειρότερα σε αντεπανασταική δυνάμη (Βλέπε Κινεζική Επανάσταση 1925 - 27, Γερμανία 1929 - 33, Ισπανία 1936 - 39).

Όπως βλέπεις η συζήτηση δεν έχει αντιπαράθεση του τύπου: αναγκαία γραφειοκρατία εναντίων αναπόφευκτου ολοκληρωτισμού. Αφορά τη συγκεκριμένη μελέτη του δεδομένου κοινωνικού σχηματισμού και της εξέλιξης του από τη σκοπιά των πολιτικών και οικονομικών συμφερόντων του προλεταριάτου. Επιμένω στο ζήτημα του πολιτικού ελέγχου του κράτους και της οικονομίας καθώς η οικοδόμηση του σοσιαλισμού δεν είναι ούτε τεχνικό ούτε (απλά) οικονομικό ζήτημα.

Αντωνης είπε...

@Smirnoff: Σου οφείλω μια εκτενή απάντηση από την δική μου σκοπιά. Θα προσπαθήσω εντός της εβδομάδας να απαντήσω.

Ονειρμός είπε...

@Σμιρνώφ

Ναι, αλλά όσα βιβλία έχω υπόψη μου, είτε τονίζουν την μία διάσταση είτε την άλλη, απολογούμενα για την ΕΣΣΔ ή δαιμονοποιώντας την. Και όπως είπα, δεν νομίζω ότι έχει γίνει η δουλειά αυτή όπως θα έπρεπε, και ο κύριος λόγος είναι ότι πολιτικοί χώροι της ίδιας της Αριστεράς έχουν φάει πλήρως του κουτόχορτο του ''ολοκληρωτισμού'', και δεν ασχολούνται! Καταλείπεται το συγκεκριμένο θέμα στην αποψάρα του καθενός(μιλώ για οργανωμένους ιδίως συγκεκριμένου κοινοβουλευτικού χώρου). Θα ακούσεις τον ένα να σου λέει είμαι με την σοβιετία, και τον άλλο να σου μιλάει για ολοκληρωτικό καθεστώς. Δεν υπάρχει πρωτογενής μελέτη παρά μόνο οι βιβλιογραφικές παραπομπές από εδώ και από εκει.

Για τον πολιτικό έλεγχο του κράτους από την εργατική τάξη, αυτό που θα έπρεπε να αποσαφηνιστεί είναι πότε ''έχουμε'' σοσιαλιστική οικοδόμηση και πότε δεν έχουμε. Η απλή επισήμανση της σταδιακής αποδυνάμωσης του πολιτικού ελέγχου ''από τα κάτω'' δεν αρκεί για να τεκμηριώσει τον ένα ή τον άλλο χαρακτήρα της ΕΣΣΔ. Για παράδειγμα, μια ανάγνωση των διάφορων επιστολών του Λένιν στις αρχές, τη μέση και το τέλος της ζωής του ως γενικού γραμματέα, μας δείχνει ότι ο Ουλιάνοφ αποφάσιζε από τα πιο σοβαρά έως τα πλέον ασήμαντα πράγματα (ακόμη και για μετακινήσεις ή εκτοπίσεις δασκάλων σε κάποια περιοχή της ΕΣΣΔ ζητούσαν τη γνώμη του). Τώρα αν οι θεσμικές αλλαγές από το Σύνταγμα του 1936
κυρίως προκάλεσαν τομή ικανή να αλλάξει ποιοτικά τον χαρακτήρα του σοβιετικού κοινωνικοοικονομικού σχηματισμού, μπορεί να εξακριβωθεί αν πρώτα γίνουν σαφή τα όρια ανάμεσα στην ΕΣΣΔ, τον σοσιαλισμό, τον ''κρατικό καπιταλισμό'' κλπ. Η ιστορική εξέταση είναι αναγκαία, αλλά εν τέλει θα διαφωνούμε στην ''ποσότητα'' εξουσίας που είχαν οι εργαζόμενοι και κυρίως αν αυτή η ''ποσότητα'' της αποδυνάμωσης της θεμελιώνει κρατικο-καπιταλιστικό καθεστώς. Αν δηλαδή ο σοσιαλισμός είναι αντιφατική διαδικασία, ενότητα επανάστασης-αντεπανάστασης κλπ, πρέπει να διευκρινίσουμε πότε θεωρούμε ότι η αντεπανάσταση επικρατεί με οριστικό τρόπο, που αποτρέπει την επανάκαμψη της σοσιαλιστικής προώθησης.

Nαι ο Στάλιν τα έφερε τούμπα στην αντίληψή του για τον Σοσιαλισμό, και αυτό δεν ήταν το μόνο. Αλλά και ποιά ήταν η θέση του Τρότσκυ για τα συνδικάτα? Εκείνο το φοβερό, ότι τα συνδικάτα πρέπει να αφομοιωθούν από το κράτος και το κόμμα, γιατί σε ποιά κράτος και κόμμα να αντιδράσει η εργατική τάξη, όταν κράτος και κόμμα την εκπροσωπούν? Είναι, είχε πει, σαν να τα βάζει η εργατική τάξη με τον εαυτό της?
Νομίζω και στον οικονομισμό της, Στάλιν και Τρότσκυ είναι αρκετές ομοιότητες.

Smirnoff είπε...

@Ονειρμός

Θεωρώ τον ολοκληρωτισμό μία catch all word και γι αυτό την αποφεύγω, είναι τόσο γενική που δεν εξηγεί και πολλά πράγματα.

όσο για τα όρια ανάμεσα στο σοσιαλισμό και τον κρατικό καπιταλισμό ή οποιαδήποτε άλλης μορφής ταξική εξουσία, γιατί υπάρχουν και άλλες θεωρίες για την ΕΣΣΔ (γραφειοκρατικός κολεκτιβισμος πχ), ο καθοριστικός παράγοντας είναι ο εργατικός έλεγχος του κράτους και της παραγωγής μέσα από τα συλλογικά όργανα του προλεταριάτου. Στην περίπτωση της ΕΣΣΔ αυτός ο έλεγχος είχε χαθεί από νωρίς. Στην παραγωγή είχε επιβληθεί η μονοπρόσωπη διεύθυνση και το απόλυτο διευθυντικό δικαίωμα, ενώ στο κράτος σταδιακά καταργήθηκε κάθε δυνατότητα της τάξης να το ελέγχει: από πολύ νωρίς απαγορεύτηκαν τα κόμματα, ύστερα οι φράξιες στο ΚΚ και μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 20 είχε εξοντωθεί με φυσικό τρόπο κάθε αντιπολίτευση στο κόμμα (τυπικά αυτή η διαδικασία ολοκληρώθηκε με τις δίκες της Μόσχας). Για μένα το σημείο καμπής, όπου η γραφειοκρατία συνειδητοποιείται πλήρως οικονομικά και πολιτικά, ώς άρχουσα τάξη, είναι το 1928, με την έναρξη του πρώτου πεντάχρονου πλάνου. Η δεκαετία του 20 είναι η περίοδος της πολιτικής χειραφέτησης της γραφειοκρατίας και η κατοχύρωση του ελέγχου του κράτους και του κόμματος από τη μεριά της. Ενώ η δεκαετία του 30 συνιστά την περίοδο της δόμησης και υποταγής της οικονομίας στα συμφέροντα της. Ας προσπαθήσει κάποιος να αποδείξει με ποιο τρόπο οι εργάτες ασκούσαν τον οποιοδήποτε έλεγχο πάνω στο κράτος και την οικονομία τη δεκαετία του 30 για παράδειγμα, χωρίς να καταφύγει σε μία κυκλική λογική και στον οικονομισμό: ¨οι εργάτες ήλεγχαν την οικονομία διότι τα μέσα παραγωγής ήταν κρατικά, ενώ ήλεγχαν το κράτος διότι δεν υπήρχε ιδιωτικός έλεγχος στα μέσα παραγωγής". όταν δεν υπήρχε καμία δυνατότητα για συνδικαλιστική και πολιτική έκφραση των εργατών, με ποιό τρόπο εξασφαλίζονταν αυτός ο έλεγχος;

Τελος αναφορικά με τον Τρότσκι της περιόδου 1918 - 1923 πράγματι εξέφραζε την επιτομή της διοκητικής - αυταρχικής αντίληψης. όπως το είχε θέσει εύστοχα ο Λένιν στη διαθήκη του: "έχει πολύ μεγάλη εμπιστοσύνη στο εαυτό του και δίνει υπερβολική έμφαση στη διοικητική πλευρά των πραγμάτων". Ή όπως τον χαρακτήριζε ένας φίλος: "πρόκειται για την εξόριστη φράξια της γραφειοκρατίας"... Σε κάθε περίπτωση όμως ο Τρότσκι αργότερα αναγνώρισε το λάθος αυτής της θέσης του για τα συνδικάτα, όπως και αυτής για την απαγόρευση των φραξιών το 1921 στο δέκατο συνέδριο.

rakis1 είπε...

Πράγματι, σε αυτά που λέει ο Smirnoff, να προσθέσω από φιλοσοφική άποψη, την πεποίθηση ότι η γνώση ανάγεται στην εφαρμογή της διαλεκτικής σκέψης. Η πίστη του διαλεκτικού υλισμού πως η κατάλληλη επιστημονική μέθοδος μπορεί και θα αποκαλύψει την πραγματική φύση όλων των φαινομένων. Κάτω από τα επιφαινόμενα θα αποκαλύψει την ουσιώδη φύση τους. Η επιστήμη και η διαλεκτική διατύπωναν το Πρόγραμμα για το συνολικό σύστημα παραγωγής. Αυτό το κλειστό σύστημα κορυφώθηκε με τη λογοδοσία στα Οργκμπιουρό.

Ονειρμός είπε...

@Σμιρνώφ

Δεν μπορώ να διαφωνήσω στα βασικά σημεία. Η μονοπρόσωπη διεύθυνση συναντάται και στο εγχειρίδιο Πολιτικής Οικονομίας της ΕΣΣΔ το 1953, ως περίπου αυτονόητη αρχή.
Πιο πολλές ενστάσεις έχω με το ''κρατικός καπιταλισμός'', πάρα με τον προσδιορισμό της ΕΣΣΔ ως ταξικής κοινωνίας. Θα χαρακτήριζα την γραφειοκρατία ως τάξη, αν όριζα την τάξη με έναν ορισμένο τρόπο. Πάντως, και η γραφειοκρατία έχει διάφορα υποσύνολα (το συμβούλιο των Υπουργών, τα κομματικά στελέχη στις διάφορες βαθμίδες τους, τους διευθυντές των παραγωγικών κλάδων, κλπ). Παραπέμπω για μια σύντομη κουβέντα εδώ http://aftokathorismos.blogspot.com/2011/09/4.html

Δεν είναι τυχαίο ότι οι αρμοδιότητες των Σοβιέτ και τα μισθολογικά (αναπάντητο μένει το χάσμα 1/15 που υποστηρίζει ο Μπετελέμ ότι υπήρχε, βασισμένος σε ένα άγνωστο σοβιετικό διάταγμα 1-1-1936), είναι δυο ζητήματα που αποφεύγονται όπως ο διάολος το λιβάνι. Πάντως, και εδώ υπάρχουν αντικρουόμενες απόψεις, υπήρχαν και μέλη του πολιτικού γραφείου την δεκαετία του 1970 που ζούσαν εξαιρετικά φτωχικά. Δεν θέλω να αναγάγω το ζήτημα στα μισθολογικά, αλλά αν η διανομή καθορίζεται πάνω από όλα από τη θέση στην παραγωγή, είναι ένα δείγμα.

@rakis: πράγματι ο διαλεκτικός υλισμός καθαγίαζε έναν ''ορθολογισμό'' ο οποίος ενσαρκωνόταν στο Πρόγραμμα και το Πλάνο. Βέβαια αυτή η πίστη, αρχικά, εδραιώθηκε σε κάποια υπαρκτά αποτελέσματα. Ωστόσο, αυτός ο επιστημονισμός σίγουρα αφορά μια κυρίαρχη ιδεολογία. Όσον αφορά το Πλάνο και τον Σχεδιασμό, αυτά είναι ζητήματα που ακόμη και σήμερα τουλάχιστον διχάζουν, και νομίζω έχει δαινομοποιηθεί η πλευρά εκείνη που θα έμοιαζε με ''τεχνολογικό ντετερμινισμό''.