Σάββατο, 8 Οκτωβρίου 2011

Giorgio Agamben-Η αόρατη χειρ

Giorgio Agamben
Η αόρατη χειρ (αποσπάσματα)
Επίμετρο απ' το Το Βασίλειο και η Δόξα (Il Regno e la Gloria)
Μτφρ.: Radical Desire

[...] Η "οικονομική επιστήμη" των Φυσιοκρατών δεν είναι παρά η "εφαρμογή" και η μετατοποθέτηση της φυσικής τάξης στην "διακυβέρνηση των κοινωνιών" (Quesnay, σ. 318). Αλλά η φύσις [1] που διακυβεύεται είναι αποτέλεσμα του παραδείγματος της θείας διακυβέρνησης του κόσμου, δηλαδή του πλέγματος σχέσεων που υπάρχει ανάμεσα σε γενικούς νόμους και συγκεκριμένες περιπτώσεις, ανάμεσα σε πρωτογενείς και δευτερογενείς αιτίες, ανάμεσα σε στόχους και μέσα, ο υπολογισμός των οποίων είναι ο στόχος αυτής "της επινόησης που είναι τόσο σημαντική και ευφυής" (ο.π., σ. 320): του tableau économique

[...] Με άλλα λόγια, η πολιτική οικονομία συγκροτείται ως κοινωνική εκλογίκευση της προνοιακής[2] οικονομίας [3]. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι η προμετωπίδα της πραγματείας του Le Mercier de la Rivières περί της Φυσικής και ουσιώδους τάξης των πολιτικών κοινωνιών (1767) πλαισιώνει τη νέα επιστήμη με τα λόγια του Μαλμπράνς: "Η τάξη είναι ο απαράβατος νόμος των Πνευμάτων και τίποτε δεν ρυθμίζεται εάν δεν συμμορφώνεται μ' αυτή."

Ο Christian Marouby έχει δείξει την σημασία της έννοιας της "οικονομίας της φύσης" στον Άνταμ Σμιθ. Όταν πρωτοεμφανίζεται για πρώτη φορά στην Θεωρία των ηθικών συναισθημάτων (1759), οι δεσμοί της με το προνοιακό παράδειγμα είναι εντελώς σαφείς. Ο Σμιθ δεν την χρησιμοποιεί απλώς για να εκφράσει την σύνδεση που έχει θεμελιώσει ο "Συγγραφεύς της Φύσεως" ανάμεσα στις τελικές αιτίες και τις δευτερεύουσες αιτίες, ανάμεσα στους στόχους και τα μέσα (Smith, Μέρος 1, κεφ. 5, σημ.), αλλα υπογραμμίζει γενικότερα και περισσότερο από μία φορές την εγγύτητα ανάμεσα στην αντίληψή του και στο προνοιακό παράδειγμα. Ο Σμιθ επικαλείται τους "αρχαίους στωϊκούς": "Οι αρχαίοι στωϊκοί ήσαν της άποψης ότι, καθώς ο κόσμος κυβερνούνταν από την παντοδύναμη πρόνοια ενός σοφού, ισχυρού και καλού Θεού, κάθε ένα γεγονός θα πρέπει να ιδωθεί ως αναγκαίο μέρος του σχεδίου του σύμπαντος, και ως έχον την τάση να προάγει τη γενική τάξη και ευτυχία του όλου: ότι οι κακίες και μωρίες της ανθρωπότητας, συνεπώς, συνιστούν τόσο ένα απαραίτητο κομμάτι αυτού του σχεδίου όσο και η σοφία τους ή οι αρετές τους· και ότι με την αιώνια εκείνη τέχνη που αντλεί το καλό απ' το κακό, αναγκάστηκαν [οι κακίες και μωρίες] να φροντίζουν εξίσου για την ευμάρεια και τελειότητα του μεγάλου συστήματος της φύσης." (ό.π., Μέρος 1, κεφ. 3, σ. 44). [...] Ο Perrot θεωρεί ότι το διάσημο απόσπασμα σύμφωνα με το οποίο "δεν είναι από την καλή προαίρεση του χασάπη, του ζυθοποιού, ή του αρτοποιού που αναμένουμε το δείπνο μας, αλλά από την αντίληψή τους για το δικό τους συμφέρον", προέρχεται από τους Νικόλ και Πασκάλ· και είναι από την οπτική αυτή που θα πρέπει να διερευνήσει κανείς την διάσημα εικόνα της αόρατης χειρός. 

Η αόρατη χειρ εμφαμίζεται, όπως είναι γνωστό, δύο φορές στο έργο του Σμιθ: την πρώτη φορά στην Θεωρία των ηθικών συναισθημάτων και την δεύτερη, στο κεφάλαιο 2 του τέταρτου βιβλίου του Πλούτου των Εθνών:
Καθώς κάθε άνθρωπος [...] χρησιμοποιεί την εργασία με τέτοιο τρόπο ώστε τα παράγωγά της να είναι της μεγαλύτερης δυνατής αξίας, έχει ως σκοπό μόνον το δικό του κέρδος, και καθοδηγείται σε αυτή, όπως και σε άλλες περιπτώσεις, από μιαν αόρατη χείρα ώστε να προάγει έναν στόχο που δεν ήταν μέρος της πρόθεσής του. Ούτε και είναι πάντα κακό για την κοινωνία το ότι δεν απετέλεσε μέρος της [πρόθεσης αυτής].
Το ότι η μεταφορά έχει βιβλικές απαρχές είναι αναμφισβήτητο. Ακόμα κι αν οι πηγές αναζητηθούν κατά πάσα πιθανότητα σε συγγραφείς που να είναι χρονολογικά εγγύτερα στον Σμιθ, η διερεύνησή μας για την γενεαλογία του προνοιακού οικονομικού παραδείγματος μας έχει τυχαία οδηγήσει σ' αυτή την εικόνα περισσότερες από μία φορές. Σύμφωνα με τον Άγιο Αυγουστίνο, ο Θεός κυβερνά και διοικεί τον κόσμο, από τα μικρά στα μεγάλα πράγματα, με ένα κρυφό σημάδι της χειρός του ("omnia, maxima et minima occulto nutu administranti"· Αυγουστίνος, Το κυριολεκτικό νόημα της Γεννέσεως, 3, 17, 26). [...] Στον Λούθηρο, το πλάσμα είναι το ίδιο χειρ του κρυμμένου Θεού.[...] 

Αλλά η αναλογία είναι ακόμα εντονότερη και βαθύτερη από ότι μάς επιτρέπει να συμπεράνουμε η εικόνα της "αόρατης χειρός." Ο Didier Deleule έχει αναλύσει επιβλητικά την σύνδεση ανάμεσα στην σκέψη του Χιούμ και αυτή του Σμιθ, και στην γέννηση του οικονομικού φιλελευθερισμού. Αντιπαραβάλλει τον "νατουραλισμό" των Χιούμ και Σμιθ στην "προνοιακότητα" των Φυσιοκρατών, ο οποίοι είναι άμεσοι απόγονοι, όπως είδαμε, ενός θεολογικού παραδείγματος. Στην ιδέα ενός αρχικού θείου σχεδίου, συγκρίσιμου μ' ένα εγχείρημα που αναπτύσσεται στο μυαλό, ο Χιούμ αντιπαραθέτει, όπως είδαμε, αυτή της εντελώς εμμενούς αρχής της τάξης, η οποία λειτουργεί ως "στομάχι" παρά ως "μυαλό." "Γιατί", κάνει τον Φίλωνα να ρωτά, "να μην μπορεί ένα εύτακτο σύστημα να δομηθεί ως στομάχι μάλλον παρά ως μυαλό;" Αν είναι ισχυρά πιθανό η σμιθική εικόνα να πρέπει να εννοηθεί, με την έννοια αυτή, ως δράση μιας εμμενούς αρχής, η ανασύσταση εκ μέρους μας της διπολικής μηχανής της θεολογικής οικονομίας[4] έχει δείξει πως δεν υπάρχει σύγκρουση ανάμεσα στην "προνοιακότητα" και τον "νατουραλισμό", διότι η μηχανή λειτουργεί ακριβώς συσχετίζοντας μια υπερβατική αρχή με μια εμμενή τάξη. Όπως και με το Βασίλειο και την Διακυβέρνηση, έτσι και με το "μυαλό" και το "στομάχι": δεν είναι παρά οι δυο πλευρές του ίδιου μηχανισμού, της ίδιας οικονομίας[5], μέσα στην οποία ο ένας απ' τους δύο πόλους μπορεί, με την σειρά, να κυριαρχήσει του άλλου.

Ο φιλελευθερισμός αντιπροσωπεύει μία τάση που σπρώχνει στα άκρα την ανωτερότητα του πόλου "εμμενής τάξη-διακυβέρνηση-στομάχι", ως το σημείο που αυτή σχεδόν εξαλείφει τον πόλο "υπερβατικός Θεός-Βασίλειο-μυαλό". Αλλά κάνοντάς το αυτό χρησιμοποιεί απλά τη μία πλευρά της θεολογικής μηχανής ενάντια στην άλλη. Και όταν η νεωτερικότητα καταργεί τον θείο πόλο, η οικονομία που αντλείται από αυτόν δεν θα έχει απελευθερωθεί από το προνοιακό της παράδειγμα. 

[...]

Το ότι οι δύο πόλοι αυτού του μηχανισμού δεν είναι ανταγωνιστικοί, αλλά παραμένουν κρυφά σύμφωνοι ως το τέλος, είναι προφανές στη σκέψη του θεολόγου που έχει φέρει την προνοιακή οπτική σε τέτοια άκρα ώστε να φαίνεται να διαλύεται εντελώς και χωρίς υπολείμματα στην εικόνα του κόσμου της νεωτερικότητας. Στο Traité du libre arbitre, ο Μποσουέ προσπαθεί να συμφιλιώσει, με κάθε κόστος, την ανθρώπινη ελευθερία με την θεία διακυβέρνηση του κόσμου. Ο Θεός, γράφει, επιθυμεί ο άνθρωπος να είναι ελεύθερος σε όλη την αιωνιότητα, και όχι μόνο δυνητικά ελεύθερος αλλά με την πραγματική και απτή εφαρμογή της ελευθερίας του.
Τι είναι πιο παράλογο απ' το να πούμε πως ο άνθρωπος δεν είναι ελεύθερος επειδή ο Θεός θέλει να είναι ανελεύθερος; Δεν θα πρέπει μάλλον να λέμε ότι, αντίθετα, ο άνθρωπος είναι ελεύθερος επειδή ο Θεός τον θέλει τέτοιο; Και ότι, όπως ακριβώς συμβαίνει να είμαστε ελεύθεροι ως συνέπεια της διαταγής που δηλώνει ότι είμαστε ελεύθεροι, με τον ίδιο τρόπο, εκτελούμε ελεύθερα αυτή ή εκείνη την πράξη ως συνέπεια της ίδιας διαταγής που περιλαμβάνει τα επιμέρους; (Μποσουέ, 1871, κεφ. 8, σ. 64).
Η θεία διακυβέρνηση του κόσμου είναι τόσο απόλυτη και εμποτίζει τα πλάσματα τόσο βαθιά, που η θεία θέληση εξαλείφεται στην ελευθερία των ανθρώπων (και η δεύτερη εξαλείφεται στην πρώτη):
Δεν είναι απαραίτητο ο Θεός, για να μας κάνει να συμμορφωθούμε με τις διαταγές του, να τοποθετήσει μέσα μας οτιδήποτε άλλο από την δική μας αποφασιστικότητα ή να να την τοποθετήσει μέσα μας δια των άλλων. Όπως θα ήταν παράλογο να πούμε ότι η δική μας αποφασιστικότητα μάς αφαιρεί την ελευθερία, το ίδιο θα ήταν και το να ισχυριστούμε πως ο Θεός μας την αφαιρεί με τις διαταγές του· και όπως η θέλησή μας, αποφασίζοντας να διαλέξει ένα πράγμα και όχι ένα άλλο, δεν μας αφαιρεί το δικαίωμα να διαλέγουμε, με τον ίδιο τρόπο πρέπει να συμπεράνουμε ότι ούτε και ο Θεός μάς το αφαιρεί (ό.π., σ. 65).
Στο σημείο αυτό, η θεολογία μπορεί να διαλυθεί σε αθεϊσμό, και η προνοιακότητα σε δημοκρατία, διότι ο Θεός έπλασε τον κόσμο ωσάν αυτός να ήταν χωρίς Θεό και τον διακυβερνά ωσάν να διακυβερνούσε μόνος του ο κόσμος τον εαυτό του:
Μπορεί κάποιος να πει στην πραγματικότητα ότι ο Θεός μάς πλάθει ακριβώς όπως θα ήμασταν αν μπορούσαμε να είμαστε μόνοι μας· διότι μας πλάθει με όλες τις αρχές και τις καταστάσεις του είναι μας. Συνεπώς, είναι αλήθεια αν πούμε ότι η κατάσταση του είναι μας είναι να είμαστε όλα όσα ο Θεός επιθυμεί να είμαστε. Με τον ίδιο τρόπο κάνει τον άνθρωπο να είναι αυτό που ο άνθρωπος είναι· το σώμα να είναι αυτό που το σώμα είναι· και τη σκέψη να είναι αυτό που η σκέψη είναι· και το πάθος να είναι αυτό που το πάθος είναι· και την δράση να είναι αυτό που η δράση είναι· και απαραίτητο να είναι αυτό που είναι απαραίτητο· και ελεύθερο να είναι αυτό που είναι ελεύθερο· και ελεύθερο σε δράση και εφαρμογή να είναι αυτό που είναι ελεύθερο σε δράση και εφαρμογή [...] (ό.π.) 
Με τη μεγαλειώδη αυτή εικόνα, στην οποία ο κόσμος που έπλασε ο Θεός ταυτίζεται με τον κόσμο χωρίς Θεό, και όπου η ενδεχομενικότητα και η αναγκαιότητα, η ελευθερία και η δουλεία συγχωνεύονται αμοιβαία, εμφανίζεται ξεκάθαρα το ένδοξο κέντρο της κυβερνητικής μηχανής. Αν και αφαίρεσε το Θεό από τον κόσμο, η νεωτερικότητα δεν έχει απλώς αποτύχει να αφήσει και τη θεολογία, αλλά με κάποιους τρόπους δεν έπραξε τίποτε άλλο από το να οδηγήσει το εγχείρημα της προνοιακής οικονομίας[6]  στην ολοκλήρωση.

Σημειώσεις του μεταφραστή:
[1] Στα ελληνικά στο πρωτότυπο.
[2] Με την θεολογική έννοια της θείας Πρόνοιας.
[3] Στα ελληνικά στο πρωτότυπο.
[4] Στα ελληνικά στο πρωτότυπο.
[5] Στα ελληνικά στο πρωτότυπο.
[6] Στα ελληνικά στο πρωτότυπο.

2 σχόλια:

Αντωνης είπε...

Λέει ο Αγκάμπεν: " η ελευθερία και η δουλεία συγχωνεύονται αμοιβαία [...] Αν και αφαίρεσε το Θεό από τον κόσμο, η νεωτερικότητα δεν έχει απλώς αποτύχει να αφήσει και τη θεολογία, αλλά με κάποιους τρόπους δεν έπραξε άλλο τίποτα από το να οδηγήσει το εγχείρημα της προνοιακής οικονομίας[6] στην ολοκλήρωση."

Να διαβαστεί αυτό, όπως και η ευρύτερη ανάλυση στους "δύο πόλους" της "θεολογικής μηχανής" του οικονομικού φιλελευθερισμού σε συνάρτηση με το εξής εδάφιο του Φουκώ:

" Ποιοί είναι οι κανόνες; Πρέπει να είναι τέτοιοι ώστε το οικονομικό παιχνίδι να είναι όσο πιο ενεργητικό γίνεται, και συνεπώς να είναι προς συμφέρον του μεγαλύτερου δυνατού αριθμού ατόμων, με έναν απλό κανόνα —και αυτή είναι η επιφάνεια επαφής, χωρίς πραγματική διείσδυση, μεταξύ του οικονομικού και του κοινωνικού— έναν επιπρόσθετο και απροϋπόθετο κανόνα του παιχνιδιού, τρόπον τινά, ο οποίος είναι ότι πρέπει να είναι αδύνατο για έναν από τους συμμετέχοντες στο οικονομικό παιχνίδι να τα χάσει όλα και έτσι να μην μπορεί να συνεχίσει να παίζει. Πρόκειται, αν θέλετε, για βαλβίδα ασφαλείας, για έναν περιοριστικό κανόνα ο οποίος δεν αλλάζει τίποτε στην πορεία του παιχνιδιού, αλλά ο οποίος παρεμποδίζει κάποιον απ’ το να εγκαταλείψει οριστικά και ολοκληρωτικά το παιχνίδι."

Αντωνης είπε...

Στον "Αφορισμό της ημέρας" της 2 Μάρτη του 2011, αρκετούς μήνες πριν πιάσω στα χέρια μου το βιβλίο του Αγκάμπεν (που παρέλαβα χθες), έγραφα:

"Για αυτό και είναι απόλυτα λογικό ότι το κεντρικό σύνθημα του φιλελευθερισμού ήταν “δεν υπάρχουν επιλογές”, δηλαδή ότι η ελευθερία συνίστατο στην πραγματικότητα στην ώριμη αποδοχή της εξάλειψης κάθε οντολογικά σημαίνουσας ελευθερίας. “Η ελευθερία είναι δουλεία” έλεγε το σλόγκαν του καθεστώτος στο 1984· το δικό μας είναι: "η δουλεία είναι ελευθερία".
http://radicaldesire.blogspot.com/2011/03/blog-post_02.html