Παρασκευή, 16 Σεπτεμβρίου 2011

Robert Wohl, Στοχασμοί για το σκάνδαλο Στέρνχελ

Robert Wohl (UCLA)
Γαλλικός φασισμός, δεξιός και αριστερός: Στοχασμοί για το σκάνδαλο Στέρνχελ
Journal of Modern History, τομ. 63, αρ. 1, σελ. 91-98
Μτφρ.: Radical Desire

Τον Ιανουάριο του 1983, οι Editions de Seuil δημοσίευσαν το Ούτε δεξιά ούτε αριστερά του Ζέεβ Στέρνχελ. Λίγα βιβλία για την ευρωπαϊκή ιστορία στην πρόσφατη μνήμη έχουν δημιουργήσει τόσο σκάνδαλο και τόση αναστάτωση. Έχοντας δεχτεί την επίθεση οργισμένων κριτικών στις σελίδες των κυριότερων εφημερίδων και περιοδικών της Γαλλίας, έχοντας αποκηρυχθεί από αυτούς για των οποίων τους ήρωες ή φίλους δήλωσε πως είχαν ύποπτο παρελθόν, ο Στέρνχελ οδηγήθηκε στα δικαστήρια από έναν από τους πρωταγωνιστές του, τον Μπερτράν ντε Ζουβενέλ, και βρέθηκε ένοχος δυσφήμισης. Είναι αλήθεια ότι ο δικαστής που προήδρευε απέρριψε επτά από τις εννιά κατηγορίες εναντίον του Στέρνχελ, και η ποινή που επιβλήθηκε, από οικονομική σκοπιά, ήταν περισσότερο συμβολική παρά τιμωρητική.

[...] 

Γιατί όλη αυτή η φασαρία; Για να απαντηθεί το ερώτημα, θα πρέπει το βιβλίο του Στέρνχελ να μπει στο σωστό του πλαίσιο. Το Ούτε δεξιά ούτε αριστερά είναι ο τρίτος τόμος μιας τριλογίας με θέμα την ανάπτυξη της φασιστικής ιδεολογίας στη Γαλλία. 

[...] Ακόμα και οι φιλικότεροι κριτικοί του Στέρνχελ ενοχλήθηκαν από τον χαλαρό και ασταθή τρόπο με τον οποίο εφαρμόζει την έννοια της φασιστικής ιδεολογίας στην περίοδο που ακολούθησε το 1914. Αφήνοντας κατά μέρος το πόσο σοφό είναι το να χρησιμοποιείται το επίθετο "φασιστικός" για να περιγραφούν ιδέες που προηγήθηκαν της δημιουργίας του φασιστικού κινήματος --πρακτική για την οποία συνεχίζω να έχω βασικές αντιρρήσεις-- μου φαίνεται ακόμα πιο προβληματικό να δίνουμε την ταμπέλα "φασίστας" σε ανθρώπους που αρνήθηκαν την προσκόλληση σε φασιστικά κόμματα όταν και όπου υπήρξαν τέτοια. Το να διατυπώνεις έναν ιδανικό τύπο φασισμού είναι αποδεκτό, και ίσως ουσιώδες: για να τον εφαρμόσεις σε άτομα όμως θα πρέπει να συγκεκριμενοποιήσεις τα χαρακτηριστικά εκείνα που διαφοροποιούν τον φασίστα από αυτούς τους συμπορευόμενους που μοιράζονται μαζί του κάποιες φιλοδοξίες, αγωνίες ή έχθρες. Αυτό ο Στέρνχελ δεν το έκανε. Αντί για αυτό, περιέγραψε μια διάθεση ή ένα σύμπλεγμα ιδεών στο οποίο ο φασισμός ήταν μία αλλά όχι η μόνη, και ούτε καν η πιο σημαντική παραλλαγή. Η μενταλιτέ αυτή πήρε την μορφή της γενικής απόρριψης των φιλελεύθερων αξιών και θεσμών όπως υπήρξαν υπό την Τρίτη δημοκρατία, σε συνδυασμό με μια έντονη αγωνία για το μέλλον της Γαλλίας. Ανάλογα με τον χαρακτήρα, το υπόβαθρο και τις περιστάσεις του ατόμου που τον ενσωμάτωνε, αυτός ο τρόπος σκέψης μπορούσε να οδηγήσει σε πολλά πολιτικά συμπεράσματα: στον φασισμό, φυσικά, όπως στις περιπτώσεις των Λα Ροσέλ, Ντεά και Ντοριό· αλλά επίσης στην αντίσταση στον φασισμό μέσα απ' τον κομμουνισμό, τον γκωλισμό, ή την Χριστιανοδημοκρατία, όπως έδειξε η καριέρα πολλών εξίσου γνωστών ανθρώπων.

[...]

Μια απ' τις ιδέες του Στέρνχελ που έχει περισσότερο εξοργίσει τους γάλλους ιστορικούς είναι η επιμονή του --η οποία αντιτίθεται στο υπονόημα του τίτλου του-- ότι ο φασισμός μπορεί να κατανοηθεί καλύτερα ως προϊόν της αριστερής αναμόρφωσης του μαρξιστικού σοσιαλισμού. Ο φασισμός, ισχυρίζεται, είναι ο σοσιαλισμός των αριστεριστών ριζοσπαστών που έχασαν την πίστη τους στις επαναστατικές δυνατότητες του προλεταριάτου. [...]

Δυστυχώς, ο Στέρνχελ βάζει περισσότερο βάρος σε αυτή την ερμηνευτική σκαλωσιά από ότι μπορεί να αντέξει και ανοίγεται σε κριτικές για το ότι παραμορφώνει τις απόψεις μορφών όπως ο Ζορζ Σορέλ και διαστρεβλώνει το κοινωνικό πλαίσιο της φασιστικής ιδεολογίας [1].

[...] Όπως υπογράμμισα νωρίτερα, το Ούτε δεξιά ούτε αριστερά είναι από πολλές απόψεις επέκταση του προηγηθέντος Η επαναστατική δεξιά. Υπάρχει όμως ένα νέο και αναπάντεχο επιχείρημα που δεν εμφανίστηκε στο προηγούμενο βιβλίο, και αυτό είναι η ιδέα ότι υπάρχει κάποιου είδους ιστορική σχέση ανάμεσα στην στράτευση υπέρ του οικονομικού σχεδιασμού και στην φασιστική πολιτική. Φυσικά, ο Στέρνχελ αναγνωρίζει ότι ο σχεδιασμός δεν είναι απαραίτητο να οδηγεί στον φασισμό, αλλά επιχειρηματολογεί ότι στις συνθήκες του 1930, και στην προσπάθειά του να ενσωματώσει τον πολιτικό αυταρχισμό και τις κορπορατιστικές ιδέες για την κοινωνική οργάνωση, ο σχεδιασμός έθρεψε σε μεγάλο βαθμό την φασιστική νοοτροπία.

Οι κριτές του Στέρνχελ ενοχλήθηκαν --νομίζω δίκαια-- από την τελεολογική τροπή που δίνει στο επιχείρημα. [...] Κατά τη διάρκεια της μαρτυρίας του στην δίκη του Στέρνχελ, ο [Ρεϊμόν] Αρόν αναφώνησε ότι το Ούτε δεξιά ούτε αριστερά ήταν το πιο ανιστόρητο βιβλίο που μπορεί να φανταστεί άνθρωπος. Το σχόλιο βέβαια δεν μετέφερε την πολυπλοκότητα των συναισθημάτων που προκάλεσε στον Αρόν το βιβλίο του Στέρνχελ· εξέφραζε όμως μια ευρεία πεποίθηση ότι ο Στέρνχελ ήταν αποφασισμένος να επιβάλλει μια προβληματική θέση πάνω σε όλες τις περιπτώσεις που δεν ταίριαζαν στο θεωρητικό του εκμαγείο.

[...] Οκτώ χρόνια αργότερα, μεγάλο τμήμα του ερμηνευτικού οικοδομήματος του Στέρνχελ παραμένει ανέπαφο. Αυτό μπορεί εύκολα να παραγνωριστεί αν σκεφτεί κανείς τον αριθμό σελίδων και τον τρομερό στρατό γάλλων ιστορικών που αφιερώθηκαν στην συντριβή του. Αλλά η αποκήρυξη δεν ισούται με απόδειξη λάθους. Εκνευρισμένοι από αυτό ή το άλλο επιχείρημά του, λίγοι γάλλοι ιστορικοί μπόρεσαν να αξιολογήσουν το έργο του στο σύνολό του. Αντί για αυτό, και σαν καλο-οργανωμένη δύναμη επίθεσης, κάθε αντίπαλος έχει επιτεθεί στο κομμάτι εκείνο της ερμηνείας του Στέρνχελ που εμπίπτει στην εξειδίκευσή του.

[...] Πολύ λιγότερο επιτυχημένη, κατά την άποψή μου ήταν η απόπειρα του Στέρνχελ να αναπτύξει μια έννοια της φασιστικής ιδεολογίας που θα του επέτρεπε να ξεσκεπάσει εκείνους τους Γάλλους διανοούμενους του τριάντα που "δεν φόρεσαν ποτέ καφέ πουκάμισα." 

[...[ Παραμένω επίσης μη πεπεισμένος από το κεντρικό επιχείρημα του Στέρνχελ, δηλαδή, ότι η γαλλική πολιτική κουλτούρα στην δεκαετία του 1930 ήταν εμποτισμένη με φασιστική ιδεολογία. Μπορεί να έχει δίκαιο, αλλά δεν το έχει ακόμη αποδείξει. [...] Όπως και πολλοί άλλοι κριτικοί, αισθάνομαι άβολα με την επιβεβαίωση του Στέρνχελ ότι η προσπάθεια εύρεσης ενός τέταρτου δρόμου, πέρα απ' τον φιλελευθερισμό, τον Μαρξισμό και τον δημοκρατικό σοσιαλισμό (όπως εφαρμοζόταν τότε) οδηγεί αναπότρεπτα σε κάποια εκδοχή φασισμού. Υπάρχουν υπερβολικά πολλές διαδρομές, όπως αυτή του Σαρλ ντε Γκωλ, που δείχνουν πως τα πράγματα δεν ήταν έτσι.

Ακόμα πιο προβληματική κατά την άποψή μου, είναι η υπόρρητη αποδοχή της μεθόδου του Στέρνχελ. Είναι αλήθεια, όπως ισχυρίζεται, ότι μπορούμε να φτάσουμε σε μια καλύτερη κατανόηση της νοοτροπίας του φασισμού εξετάζοντας την φασιστική ιδεολογία στην καταγωγή και διαδικασία εκκόλαψής της; Αποδεικνύει ότι μια τέτοια προσέγγιση μας επιτρέπει να καταλάβουμε καθαρότερα "την πολυπλοκότητα των καταστάσεων και την αμφισημία των συμπεριφορών που διαμορφώνουν την υφή του 30"; Δεν έχω πειστεί. Για μένα, το βιβλίο του Στέρνχελ αποδεικνύει πόσο επικίνδυνη είναι μια ιστορία ιδεών για ένα κίνημα που ήταν ουσιαστικά πολιτικό. [2]

Σημειώσεις
[1] Για την παραμόρφωση του έργου του Σορέλ και τις αντιρρήσεις ως προς τις υποτιθέμενα αριστερές απαρχές του φασισμού, βλ. Jacques Julliard, "Sur un fascisme imaginaire: À propos d' un livre de Zeev Sternhell"" [Για έναν κατά φαντασία φασισμό: Σχετικά με ένα βιβλίο του Ζέεβ Στέρνχελ", περιοδικό Annales, (Ιούλιος-Αύγουστος 1984), σελ. 849-61. Ο Costa Pinto παρομοίως "δεν πιστεύει ότι είναι εφικτό να εισάγουμε στην γενική έννοια της φασιστικής ιδεολογίας μια διπλή γενεαλογία δεξιάς και αριστεράς, μιας και για την πλειοψηφία των εθνικών εκδοχών του [φασιστικού] φαινομένου, αυτό απλούστατα δεν μπορεί να επαληθευθεί ("Fascist History: Zeev Sternhell and his Critics", σ. 479).
[2] ΣτΜ: Στα ελληνικά κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πόλις το Ο Αντι-διαφωτισμός του Ζέεβ Στέρνχελ, σε μετάφραση Άννας Καρακατσούλη και επιμέλεια Αλέξανδρου Κιουπκιολή. O Στέρνχελ, από τους βασικούς κατηγόρους του Georges Sorel για εμπλοκή με τον φασισμό, περιγράφεται στην σχετική ελληνική διαφήμιση του βιβλίου ως "κορυφαίος ιστορικός." Από τις σχετικές υποσημειώσεις του Wohl, μεταφράστηκε μόνο αυτή που αφορά τις κατηγορίες ενάντια στον Σορέλ.

1 σχόλιο:

Νοσφεράτος είπε...

Bertrand de Jouvenel
From Wikipedia, the free encyclopedia
--------------------------------


Bertrand was the heir of an old family from the French nobility, coming from the Champagne region. He was the son of Henri de Jouvenel and Sarah Boas, the daughter of a Jewish industrialist. Henri divorced Sarah in 1912 to become the second husband of French writer Colette. In 1920, when he was a mere 16, Bertrand began an affair with his stepmother, who was then in her late 40s. The affair ended Colette's marriage and caused a scandal. It lasted until 1924. Some believe Bertrand to be the role model for the title character in Colette's novel Chéri, but in fact she had published about half the book, in serial form, before she and her stepson met for the first time, in the spring of 1920. In the 1930s, he participated to the Cahiers Bleus, the review of Georges Valois' Republican Syndicalist Party. From 1930 to 1934, De Jouvenel had an affair with the American war correspondent Martha Gellhorn. They would have married had his wife agreed to a divorce.[1]

In his memoirs, The Invisible Writing, Arthur Koestler recalled that in 1934, Jouvenel was among a small number of French intellectuals who promised moral and financial support to the newly-established Institut pour l'Étude du Fascisme, a supposedly self-financing enterprise of the Popular Front. Other personalities to offer support were Professor Langevin, the Joliot-Curies, André Malraux, etc.[2]

However, that same year, Jouvenel was impressed by the riot of the antiparliamentary leagues that occurred on February 6, 1934, became disillusioned with traditional political parties and left the Radical Party. He began a paper with Pierre Andreu called La Lutte des jeunes (The Struggle of the Young) while at the same time contributing to the right wing paper Gringoire, for which he covered the 1935 Nuremberg Congress in Germany where the infamous Nuremberg Laws were passed. He began frequenting royalist and nationalist circles, where he met Henri de Man and Pierre Drieu la Rochelle.[3]

He was in favour of Franco-German rapprochement and created the « Cercle du grand pavois », which supported the Comité France–Allemagne (Franco-German Committee). Here he became friends with Otto Abetz, the future German ambassador to Paris during the occupation.[4] In February 1936 he interviewed Adolf Hitler for the journal Paris-Midi, for which he was criticised for being too friendly to the dictator.

That same year he joined Jacques Doriot's Parti populaire français (PPF).[5] He became the editor in chief of its journal L'Émancipation nationale (National Emancipation), wherein he supported facsism. He broke with the PPF in 1938 when Doriot supported the Munich Agreement.

Jouvenel's mother passionately supported Czechoslovakian independence, and so he began his career as a private secretary to Edvard Beneš, Czechoslovakia's first prime minister. In 1947, along with Friedrich Hayek, Jacques Rueff, and Milton Friedman, he founded the Mont Pelerin Society. Later in life, de Jouvenel established the Futuribles International in Paris.

Jouvenel was among the very few French intellectuals to pay respectful attention to the economic theory and welfare economics that emerged during the first half of the 20th century in Austria, Italy, the United Kingdom, and the United States. This understanding of economics is shown by his The Ethics of Redistribution.

Dennis Hale of Boston College has co-edited two volumes of essays by Jouvenel.[1]
[edit] The Sternhell Controversy

Zeev Sternhell published a book, Ni Droite, ni gauche ("Neither Right nor Left"), accusing De Jouvenel of having had fascist sympathies in the 1930s and 40s. De Jouvenel sued in 1983, claiming nine counts of libel, two of which the court upheld. However, Sternhell was required neither to publish a retraction, nor to strike any passages from future printings of his book.[6]