Σάββατο, 10 Σεπτεμβρίου 2011

Georg Lukács, Τακτική και Ηθική [Κόμμα και κοινωνική τάξη ΙI]

Διαβάστε, αρχικά, το πρώτο μέρος εδώ. Αντιγράφω το σχόλιό μου στην πρώτη εκείνη ανάρτηση  ως εισαγωγή σε αυτή: "Κατά την άποψή μου, εξόχως σημαντικό ανάγνωσμα για κάθε ΚΚΕ, και κάθε αριστερό που αυτοκαθορίζεται ως κινηματικός και αντι-ΚΚΕ εξίσου."
---

Κι ωστόσο η οργανωτική μορφή του κόμματος συνιστούσε ένα αναγκαίο μεταβατικό στάδιο στους κόλπους του προλεταριακού κινήματος. Οι εσωτερικές του αντιθέσεις δεν πρέπει τόσο να θεωρούνται επακόλουθα διάφoρων αποκλίσεων, αλλά εσωτερικές διαλεκτικές αντιθέσεις. Είναι η ιστορική αποστολή του προλεταριάτου να αφανίσει την ταξική κοινωνία. Στην εκπλήρωση αυτού του σκοπού στηρίζεται η μόνη δυνατότητα του προλεταριάτου, σαν τάξη που βρίσκεται στο πιο χαμηλό σκαλί, να γίνει για ένα χρονικό διάστημα η άρχουσα τάξη. Λέω "για ένα διάστημα", γιατί η άνοδος του προλεταριάτου στο πόστο της άρχουσας τάξης συνεπάγεται αναγκαστικά τη διάλυση της ταξικής οργάνωσης της κοινωνίας. Σε αυτό το μεταβατικό στάδιο το προλεταριάτο θα οργανώσει ως άρχουσα τάξη το σύνολο της κοινωνίας σύμφωνα με τις δικές του αντιλήψεις. Μετά απ' αυτό η διαλεκτική αντίθεση που χαρακτηρίζει την αντίθεση του κόμματος ριζώνει στο γεγονός ότι η αναγκαιότητα αυτή εκφράζεται βέβαια τελικά, αλλά με τέτοιο τρόπο που η ουσία της αποστολής του προλεταριάτου συσκοτίζεται και πάλι. Με τη μορφή οργάνωσης του προλεταριάτου ξεπερνιέται για πρώτη φορά ενεργητικά από το προλεταριακό κίνημα η απλή αντίθεση, η απόλυτη άρνηση από την οποία δοκιμάζονταν αναγκαστικά οι φάσεις σταθεροποίησης του προλεταριακού κινήματος. Είναι η πρώτη προσπάθεια να να μορφοποιηθεί ολόκληρη η κοινωνία με τον ιδιαίτερο τρόπο του προλεταριάτου. Αλλά αυτή η άποψη, θετικά δημιουργική, δεν μπορούσε να εκφραστεί μέσα στα πλαίσια του αστικού κράτους, παρά μόνο με μια μορφή αλλοιωμένη. Όσο το προλεταριάτο δεν ήταν σε θέση, αρπάζοντας την εξουσία, να οδηγήσει την ίδια στιγμή στο γκρέμισμα του οικοδομήματος της αστικής κοινωνίας και να οικοδομήσει το δικό του, οι εποικοδομητικές και καταστρεπτικές ενέργειές του δεν μπορούσαν να συγκεντρωθούν μέσα στην κοινή δραστηριότητα, και αυτές οι ενέργειες όφειλαν αναγκαστικά να βρίσκονται σε αξεπέραστη εσωτερική αντίθεση. Αυτή την αντίθεση δεν πρέπει βέβαια να την εννοούμε με τον τρόπο που την εννοεί η αστική τάξη: ωσάν η οργάνωση του κόμματος να είχε ενσαρκωθεί από τις δυνάμεις που απαιτούν ανυπόμονα πράξεις, αλλά να προσανατολίζεται από τις καταστρεπτικές δυνάμεις. Στην πραγματικότητα αυτά τα δύο πράγματα είναι ενωμένα, όπως συμβαίνει με όλες τις προλεταριακές πράξεις. Αλλά δεν παίρνουν ποτέ μορφές πραγματικά σαφείς· δεν τις παίρνουν μέσα στο κόμμα, διότι το προλεταριάτο δεν μπόρεσε να αυτο-οικοδομηθεί στα πλαίσια του αστικού κράτους, και η καταστρεπτική εργασία του δεν εκδηλώθηκε, ούτε αυτή, παρά μόνο με μορφές ανολοκλήρωτες: σαν "αντίθεση" μέσα ή έξω από το κοινοβούλιο. Αυτή η ενότητα των αντιθέτων δεν πήρε ωστόσο μια καθαρή μορφή ούτε καν μέσα στις οργανώσεις του κόμματος και τις δραστηριότητας που απορρίπτουν το κοινοβούλιο (συνδικαλισμός). Σ' αυτή την περίπτωση, η ενότητα της εποικοδομητικής και καταστρεπτικής δουλειάς έχει αποτύχει, διότι το πεδίο δράσης ήταν στρωμένο από το αστικό κράτος· η άρνηση σήμαινε κι εδώ επίσης "αντίθεση", έστω παράνομη, και η οικοδόμηση συνίστατο σε μια οργάνωση αυθαίρετη "στο εσωτερικό της κοινωνίας."

Η κρίση αυτή οφειλόταν στη δύναμη αυτοσυντήρησης του αστικού κράτους ή στην πίστη του προλεταριάτου σ' αυτή τη δύναμη. Τη στιγμή που αυτή η δύναμη άρχισε να κλονίζεται, τη στιμή που το προλεταριάτο αποφάσισε να επιθυμεί την καταστροφή του αστικού κράτους, να οφείλει να την επιθυμεί στα σοβαρά, το αστικό κράτος είχε αρχίσει ήδη να καταρρέει. Το μεγάλο έργο που έφερε σε πέρας ο ρώσικος μπολσεβικισμός ήταν ότι μ' αυτόν ξαναπήραν σάρκα και οστά η συνείδηση του προλεταριάτου και η ιστορική παγκόσμια αυτοσυνείδηση του για πρώτη φορά μετά την Κομμούνα του Παρισιού. Αυτή είναι η αιτία που το κομμουνιστικό κόμμα δεν ήταν πια ένα κόμμα με το νόημα των σοσιαλιστικών κομμάτων που στέκονταν αντιμέτωπά του. Αντίθετα, η ειδοποιός διαφορά των κομμουνιστικών κομμάτων ήταν ότι διαχώριζαν ριζικά τη θέση τους από τη δραστηριότητα που αναπτύσσεται στο πλαίσιο μιας κομματικής οργάνωσης. Οι δυσφημιστές του κομμουνιστικού κόμματος το κατηγόρησαν ότι σήμανε μια οπισθοδρόμηση για το σοσιαλιστικό κίνημα, μια επιστροφή στις πρώτες φάσεις του κινήματος· έπεφταν ωστόσο πάρα πολύ έξω, επειδή στην πραγματικότητα αφέθηκαν να βγάλουν σφαλερά συμπεράσματα από την ομοιότητα εξωτερικών και επιφανειακών χαρακτηριστικών, ενώ τους διέφυγε η διαλεκτική αντίθεση που υπάρχει ανάμεσα στην πρώτη και την τελική φάση της ταξικής πάλης, του προλεταριάτου κατά τον αγώνα και την άνοδό του -- αντίθεση που εκδηλώνεται ακριβώς με κάποια εξωτερική ομοιότητα. Η ομοιότητα αυτή φαίνεται στο ότι οι δύο φάσεις, τόσο η πρώτη όσο και η τελευταία, είναι καθαρά έργο του προλεταριάτου, συνιστούν μια ολκληρωτική ρήξη με κάθε δραστηριότητα περιορισμένη σε μια οργάνωση κομματική. Ενώ, στην πρώτη φάση μπορεί κανείς να δει σ' αυτό το έργο του προλεταριάτου μια άρνηση της κομματικής οργάνωσης, στην τελική φάση, η εκδήλωση αυτή σημαίνει ότι το προλεταριακό κίνημα αναπτύχθηκε πέρα από το οργανωτικό πλαίσιο του κόμματος, ότι η ανάπτυξη των παραγωγικών σχέσεων επιτρέπει στο προλεταριάτο να κυριεύσει ολόκληρη την εξουσία. 

Η θεωρητική διαφορά που υπάρχει ανάμεσα στο σοσιαλδημοκρατικό και το κομμουνιστικό κόμμα εκδηλώθηκε λοιπόν βασικά στο πώς εκτιμούσαν τον συσχετισμό δυνάμεων ανάμεσα στο ιμπεριαλιστικό χρηματιστικό κεφάλαιο και στο προλεταριάτο, στο αν το προλεταριάτο γνώριζε σωστά ή λαθεμένα ποια ήταν η τελευταία φάση του αγώνα για την απελευθέρωσή του.

[...]

Αυτό που διακήρυξε η κομμουνιστική θεωρία, ότι δηλαδή το προλεταριάτο πρέπει τώρα να καταλάβει την εξουσία, έμεινε θεωρία ώσπου έφτασε στην συνείδηση του ίδιου του προλεταριάτου. Κι αυτό συνέβη στις 21 Μαρτίου.

Αλλά μόλις έγινε αυτό, εξαφανίστηκε ο λόγος ύπαρξης του σοσιαλδημοκρατικού κόμματος, καθώς και του κομμουνιστικού. Όχι μόνον επειδή η δικτατορία του προλεταριάτου δεν αναγνωρίζει πια κανένα απολύτως από τα κόμματα με την παλιά σημασία του όρου και ακόμη περισσότερο επειδή διαλύει χωρίς έλεος συγχρόνως τις ταξικές οργανώσεις της μπουρζουαζίας και τη δική της κομματική οργάνωση· η βασική αιτία ήταν ότι εξαφανίστηκε ο λόγος ύπαρξης κάθε κόμματος. [...] Με την πραγματοποίηση της δικτατορίας του προλεταριάτου, διαλύθηκε όλος ο κόσμος μέσα στον οποίο κινούνταν το σοσιαλδημοκρατικό κόμμα σαν μαζικό κόμμα. Αλλά κι αν ακόμη πάνω σ' αυτή τη βάση ήταν αναγκαίο κακό για το σοσιαλδημοκρατικό κόμμα να εκδηλωθεί σαν κόμμα, αυτό ισχύει ακόμη περισσότερο για το κομμουνιστικό κόμμα. Ακόμη περισσότερο, γιατί ειδικά οι κομμουνιστές ήταν οργανωμένοι στα πλαίσια ενός κόμματος με τη συνείδηση ότι η οργάνωσή τους αυτή δεν είχε άλλο σκοπό παρά να τους δώσει τη δυνατότητα να καταστρέψουν κάθε κομματική οργάνωση· δεν θέλησαν να δράσουν σαν κόμμα παρά μόνο όταν η κατάσταση, που την είχαν δει καθαρά, έγινε στον ίδιο βαθμό συνειδητή από όλο το προλεταριάτο. Γι αυτούς το να εγκαταλείψουν το οργανωμένο κόμμα τους δεν σήμαινε καμιά θυσία κι ακόμη περισσότερο που όλη η υπόστασή του ήταν οικοδομημένη πάνω στην άρνηση των παλιών μορφών του κινήματος. Με το να απορρίψουν το δικό τους οργανωτικό σχήμα, έφεραν στο φως μια νέα ενότητα, χάρη στην οποία συγκεντρώθηκαν σε ένα κόμμα -- συγκεκριμένα, στην οργανωμένη δικτατορία του ενωμένου προλεταριάτου. 

[...]

Τα κόμματα έπαψαν να υπάρχουν -- τώρα υπάρχει ένα ενωμένο προλεταριάτο· αυτή την αποφασιστική θεωρητική σημασία έχει αυτό το μέτωπο. Αν αυτό το νέο μέτωπο χαρακτηρίζεται κόμμα, είναι που η λέξη "κόμμα" εκράζει τώρα μιαν έννοια τελείως διαφορετική από εκείνη που είχε στο παρελθόν. Δεν είναι πια ένα σύνολο ανάμικτο από διάφορες τάξεις, που με όλων των ειδών τα μέσα, βίαια μέσα ή που επιδιώκουν προσεγγίσεις, προσπαθεί να διοχετεύσει στην ταξική κοινωνία ένα μέρος από τους σκοπούς του. Σήμερα το κόμμα είναι η έκφραση της ενωτικής δύναμης του ενωμένου προλεταριάτου: είναι το εκτελεστικό όργανο της θέλησης που οικοδομείται μέσα στη νέα κοινωνία από νέες δυνάμεις. 

8 σχόλια:

Eriugena είπε...
Αυτό το σχόλιο αφαιρέθηκε από τον συντάκτη.
K.T. είπε...

Αντώνη αν μπορείς διευκρίνισε πότε ακριβώς γράφτηκε το συγκεκριμένο άρθρο και αν η 21η Μαρτίου που λέει αναφέρεται στην σοβιετική επανάσταση στην Ουγγαρία. Υποθέτοντας ότι αυτό πράγματι ισχύει, νομίζω ότι η φράση του "Τα κόμματα έπαψαν να υπάρχουν -- τώρα υπάρχει ένα ενωμένο προλεταριάτο· αυτή την αποφασιστική θεωρητική σημασία έχει αυτό το μέτωπο" είναι σαφώς επηρεασμένη από την ουγγρική επανάσταση και την συνένωση του σοσιαλδημοκρατικού με το κομμουνιστικό κόμμα. Γενικά όλο το άρθρο πρέπει να διαβαστεί έχοντας υπόψη μας την ουγγρική εμπειρία. Η βασική μου διαφωνία είναι ότι για τον Λούκατς η κατάληψη της εξουσίας από το προλεταριάτο καταργεί την ταξική κοινωνία και την υλική βάση ύπαρξης του κομμουνιστικού κόμματος. Το ότι η κατάληψη της εξουσίας σημαίνει το τέλος της ταξικής κοινωνίας έχει λογική αν αντιληφθούμε την στιγμή αυτή (της επανάστασης) ως την αρχή μόλις μιας διαδικασίας που το τελικό της μόνο αποτέλεσμα θα είναι η αταξική κομμουνιστική κοινωνία. Κατά την διάρκεια του επαναστατικού μετασχηματισμού της καπιταλιστικής κοινωνίας σε κομμουνιστική για ένα πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα υπάρχει ταξική δομή στην παραγωγή, καθώς η διαδικασία συγκέντρωσης των μέσων παραγωγής από την προλεταριακή πολιτική εξουσία είναι μια βαθμιαία διαδικασία
(δεν είναι όλα τα μ.π. ώριμα για κοινωνικοποίηση με την επικράτηση της επανάστασης). Σε ένα σημαντικό βαθμό στην παραγωγή επιβιώνουν ακόμα ατομικοί εμπορευματοπαραγωγοί στο πλάι του κοινωνικοποιημένου τομέα, οι οποίοι συγκροτούν κοινωνική τάξη με αντιφατική σχέση με τις κομμουνιστικές σχέσεις παραγωγής. Ακόμα σημαντικότερο: για όσο διάστημα στις βασικές τουλάχιστον καπιταλιστικές χώρες επιβιώνει το παλιό καθεστώς η ταξική πάλη εκφράζεται στις διεθνείς σχέσεις ως αντιπαράθεση μεταξύ κρατών με αντίθετο κοινωνικό σύστημα, ενώ ταυτόχρονα τα κράτη με κομμουνιστικές σχέσεις παραγωγής αναγκάζονται να μετατρέπουν ένα μέρος του παραγόμενου προϊόντος τους σε εμπόρευμα για ανταλλαγή στο εξωτερικό εμπόριο και κατα συνέπεια διατηρούν σε ζωή (έστω και σε περιορισμένη πλέον έκταση) τον νόμο της αξίας. Επομένως, για όλο το διάστημα ύπαρξης επιβιώσεων της παλιάς κοινωνίας στην παραγωγή και το εποικοδόμημα, είναι ΑΝΑΓΚΑΙΑ η ύπαρξη αυτοτελούς προλεταριακού κόμματος που θα υλοποιεί και ια καθοδηγεί την συγκρότηση της εργατικής εξουσίας και των νέων σχέσεων παραγωγής. Από αυτήν την άποψη το επαναστατικό κόμμα πράγματι αποκτά αποστολή και λειτουργία διαφορετική απ' ότι προεπαναστατικά, όπως λέει και ο Λούκατς στην τελευταία φράση του κειμένου.

Αντωνης είπε...

Το κείμενο Λούκατς αναφέρεται βέβαια στην Ουγγρική επανάσταση και αντλεί από την Ουγγρική εμπειρία, κατ' αντιπαράθεση μάλιστα με την Σοβιετική. Δεν έχω βρει τον χρόνο να το σχολιάσω συνολικά απ' τη σκοπιά μου, ίσως να αποπειραθώ να το κάνω σε ξεχωριστή ανάρτηση.

K.T. είπε...

Θα ήθελα να κάνω τώρα ένα σχόλιο για την πολιτική σχολιασμού του σάιτ, με αφορμή τις τελευταίες συζητήσεις. Ένας λόγος που παρακολουθώ το σάιτ από καιρό είναι ότι έχει μια σοβαρότητα τόσο στα θέματα που προβάλλει όσο και στα σχόλια. Ως προς το 2ο σκέλος δεν νομίζω ότι διατηρεί την ίδια σοβαρότητα. Πολλοί σχολιαστές, όπως κατεξοχήν ο Eriugena, σου βγάζουν ένα μίσος, ένα οπαδιλίκι άλλο πράγμα. Είναι ΝΤΡΟΠΗ διάφοροι τύποι να οχυρώνονται πίσω από ένα πληκτρολόγιο και να βρίζουν τόσο χυδαία το ΚΚΕ και τα μέλη του. Διάβασα την συζήτηση μεταξύ Eriugena και Taliban και πραγματικά έφριξα με το μίσος και την εμπάθεια που έβγαλε ο πρώτος. Και το αποκορύφωμα ήταν η ΑΘΛΙΟΙ χαρακτηρισμοί για τον Πλουμπίδη που είναι ΗΡΩΑΣ του Κόμματος. Είναι δυνατόν τέτοια σχόλια και σχολιαστές να γίνονται ανεκτοί. Έτσι προωθούμε τον πολιτικό και ιδεολογικό διάλογο και μάλιστα σε κομμουνιστικά σάιτ?

Αντωνης είπε...

@Κ.Τ: Εγώ προσπάθησα με τη λογική να συγκρατήσω τα πράγματα και έκανα επανειλημμένες παρατηρήσεις. Από ένα σημείο και μετά κουράστηκα, και όπως είπα τα υβριστικά σχόλια με χαρακτηρισμούς άλλων απλά δεν θα βγαίνουν.

Και εδώ θέλω ένα τέλος από όλους και δεν θα επανέλθω.

Υ.Γ. : Στο γκρανμα που συμμετέχεις πάντως πέφτει το μπινελίκι της αρκούδας μεταξύ ΚΚΕδων ΑΝΤΑΡΣΥΩΤΩΝ, αλλά δεν είδα ανάλογη διαμαρτυρία.

K.T. είπε...

Δεν έχω σχολιάσει ποτέ στο Γκράνμα για αυτόν ακριβώς το λόγο.

Eriugena είπε...
Αυτό το σχόλιο αφαιρέθηκε από τον συντάκτη.
Αντωνης είπε...

@Eriugena: Λυπούμαι πάρα πολύ για την απόφασή σου αυτή. Πραγματικά.