Πέμπτη, 15 Σεπτεμβρίου 2011

Fredric Jameson-Μεταμοντερνισμός ή, η πολιτισμική λογική του ύστερου καπιταλισμού (ΙΙΙ)

[...] Πολύ βιαστικά, μπορούμε να πούμε ότι εκτός από το ερμηνευτικό μοντέλο του μέσα και του έξω το οποίο αναπτύσσει ο πίνακας του Munch, έχουν αποκηρυχθεί στην σύγχρονη θεωρία τουλάχιστον τέσσερα ακόμα βασικά μοντέλα του βάθους: 1) το διαλεκτικό μοντέλο της ουσίας και της εμφάνισης (μαζί με ένα ολόκληρο φάσμα εννοιών της ιδεολογίας ή της φαύλου συνείδησης που τείνουν να το συνοδεύουν)· 2) το φροϋδικό μοντέλο του λανθάνοντος και του πρόδηλου, ή της καταστολής (το οποίο βέβαια είναι ο στόχος του προγραμματικού και συμπτωματικού έργου του Μισέλ Φουκώ Η ιστορία της σεξουαλικότητας)· 3) το υπαρξιακό μοντέλο της αυθεντικότητας και της μη αυθεντικότητας του οποίου οι ηρωικές ή τραγικές θεματικές σχετίζονται στενά με την άλλη μεγάλη αντίθεση μεταξύ αλλοτρίωσης και άρσης της αλλοτρίωσης, η οποία είναι επίσης θύμα της μεταδομιστικής ή μεταμοντέρνας περιόδου· και 4) πιο πρόσφατα, η μεγάλη σημειωτική αντίστιξη σημαίνοντος και σημαινομένου, η οποία αποδιαρθρώθηκε και αποδομήθηκε ραγδαία η ίδια κατά την σύντομη περίοδο δόξας της στην δεκαετία του 1960 και 1970. Αυτό που αντικαθιστά τα διαφορετικά αυτά μοντέλα βάθους είναι κυρίως μια αντίληψη της πρακτικής, των λογοθετικών πρακτικών, και του κειμενικού παιγνίου, του οποίου τις νέες συνταγματικές δομές θα εξετάσουμε αργότερα. Ας αρκεστούμε για τώρα να παρατηρήσουμε ότι και εδώ, το βάθος αντικαθίσταται από την επιφάνεια, ή από τις πολλαπλές επιφάνειες (αυτό που συχνά ονομάζεται διακειμενικότητα είναι, με αυτή την έννοια, κάτι άλλο από ζήτημα βάθους).

[...]

Όλα αυτά δείχνουν προς μια γενικότερη ιστορική υπόθεση: δηλαδή, ότι έννοιες όπως αγωνία και αλλοτρίωση (και οι εμπειρίες στις οποίες αντιστοιχούν, όπως στην Κραυγή) δεν είναι πλέον αρμόζουσες για τον κόσμο του μεταμοντέρνου.

[...]

Όσο για την έκφραση και για τα αισθήματα και συναισθήματα, η απελευθέρωση, στην σύγχρονη κοινωνία, από την παλαιότερη ανομία του συγκεντρωμένου υποκειμένου μπορεί επίσης να σημαίνει όχι απλώς την απελευθέρωση από την αγωνία αλλά την απελευθέρωση, επίσης, και από κάθε άλλο συναίσθημα, μιας και δεν υπάρχει πλέον παρών εαυτός για να αισθανθεί. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα πολιτισμικά προϊόντα της μεταμοντέρνας εποχής είναι εντελώς γυμνά συναισθήματος, αλλά μάλλον ότι τα συναισθήματα αυτά --τα οποία ίσως θα ήταν καλύτερα, ακολουθώντας τον Ζ.-Φ. Λυοτάρ, να αποκαλέσουμε "εντάσεις"-- είναι πλέον αιωρούμενα και απρόσωπα, και τείνουν να κυριαρχούνται από ένα παράξενο είδος ευφορίας, κάτι στο οποίο θα πρέπει να επιστρέψουμε αργότερα.

Ο μαρασμός της διαθετικότητας όμως μπορεί επίσης να περιγραφεί μέσα στο στενότερο πλαίσιο της λογοτεχνικής κριτικής, ως μαρασμός των μεγάλων μοντερνιστικών θεματικών του χρόνου και της χρονικότητας, των ελεγειακών μυστηρίων του durée [διάρκεια] και της μνήμης (κάτι που πρέπει να εννοηθεί τόσο ως κατηγορία της λογοτεχνικής κριτικής που σχετίζεται με τον υψηλό μοντερνισμό, όσο και ως χαρακτηριστικό των ίδιων των έργων). Μάς έχουν συχνά πει, όμως, ότι τώρα ζούμε στον συγχρονικό και όχι στο διαχρονικό άξονα, και νομίζω ότι κάποιος μπορεί να ισχυριστεί, έστω εμπειρικά, ότι η καθημερινή μας ζωή, η ψυχική μας εμπειρία, οι πολιτισμικές μας γλώσσες, κυριαρχούνται σήμερα από κατηγορίες του χώρου και όχι από κατηγορίες του χρόνου όπως στην προηγούμενη περίοδο του υψηλού μοντερνισμού.

5 σχόλια:

Αντωνης είπε...

"Γιατί δεν συγκινούν οι δημοκρατικές επαναστάσεις;" (http://wwwpraxisred.blogspot.com/2011/09/blog-post_15.html) ρωτάει ο Ν. Σεβαστάκης (αναφερόμενος στον αραβικό κόσμο), και απαντά "εξαιτίας του "μαρξισμού.""

Πέραν από το ότι είναι αναληθές, όπως μαρτυρά η ομιλία Μπαντιού για την Τυνησία, ότι οι αραβικές εξεγέρσεις δεν συγκίνησαν τους κομμουνιστές, ο συμψηφισμός "δημοκρατικής επανάστασης" και μιας ξεδιάντροπα και ανοιχτά ιμπεριαλιστικής πολιτικής που σφραγίστηκε στην συνάντηση για το μοίρασμα της Λιβύης στο Παρίσι μαρτυρά ακριβώς αυτό το οποίο καταλογίζει ο συγγραφέας στην μαρξιστική αριστερά, "κενό πολιτικής παιδείας και μια μεγάλη ιστορική απώθηση". Είναι σαν να μην συνέβησαν ποτέ τα όσα ανάγκασαν την ίδια την Αυγή να πάρει θέση κατά της ευρωπαϊκής επέμβασης στη Λιβύη.

Δύο από τις φράσεις που θυμίζουν doublespeak στο 1984:

"περιπλοκές [!!!!!!!!] που δημιουργήθηκαν με τους αεροπορικούς βομβαρδισμούς "

"τα απροσδιόριστα και ανοργάνωτα κινήματα, αυτές οι μεγαλειώδεις [!!!!!!!!] «συμμορίες» (κατά τους Καντάφι, Άσαντ και σία) επιβεβαιώνουν τα μεγάλα αποθέματα που διατηρεί ακόμα η ιδέα της δημοκρατίας [!!!!!!]. Διαψεύδουν τη ρηχή «δημοκρατική ρητορική» των ελίτ αλλά και την οξεία πολιτική απομάγευση που περνούν οι Ευρωπαίοι"

Δεν περνά πια μέρα που να μην αποδεικνύεται η τελική ηθική και πολιτική χρεοκωπία του αριστερού "δημοκρατισμού".

Smirnoff είπε...

Το είχα διαβάσει αυτό το κείμενο του Σεβατάκη, όπως επίσης και μία σειρά άλλα του ίδιου συγγραφέα που έψεγαν την αριστερά επέιδη δεν ενθουσιάστηκε επαρκώς, κατά τον ίδιο, με τις αραβικές εξεγέρσεις. Ο ίδιος απέδιδε αυτή την απουσία ενδιαφεροντος, στην προβληματική σχέση της αριστεράς με τη δημοκρατία και στον μαρξικό οικονομισμό, όπως στο παρόν άρθρο.

Αφήνοντας κατά μέρος το πόσο ασχολήθηκε η αριστερά με τις αραβικές εξεγέρσεις, μία ματια στόν αριστερό τύπο και το δημόσιο λόγο της αριστεράς την επίμαχη περίοδο είναι ικανή να αφισβητήσει αυτή την αποστροφή. Αυτό που θέλω να επισημάνω είναι πως οι οπαδοί της δημοκρατίας καταφεύγουν σε ανεπίτρεπτες αφαιρέσεις, όταν αναλύουν τα τεκταινόμενα στις χώρες αυτές και σε απλοϊκούς αναγωγισμούς που δεν τους επιτρέπουν να κατανοήσουν ούτε τα αίτια, ούτε και τη δυναμική των εξεγέρσεων. Για παράδειγμα από τις αναλύσεις τους απουσιάζει εντελώς το οικονομικό στοιχείο, το γεγονός πχ πως η Αίγυπτος βίωσε μία δεκαετία άγριων ταξικών αγώνων και απεργιών πρίν την επανάσταση του Γεννάρη. Απουσιάζει επίσης καιμία προσέγγιση της ιμπεριλιστικής επέμβασης στις χώρες αυτές και τις περιπλοκές που δημιουργεί. Μετά από όλα αυτά το μόνο που απόμένει είναι ένα αδιαίρετο "πλήθος" που συγκροτέιται αυθόρμητα, οριζόντια και διαδυκτυακά γύρω από ένα και μόνο στόχο τη "δημοκρατία". Τι μπορεί να μας πει όμως αυτή η οπτική για τις αντιθέσεις και τις πολιτικές λογικές στο στρατόπεδο των εξεγερμένων ή για τις εξελίξεις μετά την πτώση των δικτατόρων αλλά την παραμονή των δικτατοριών και το σπάσιμο της μεγάλης κοινωνικής συμμαχίας της πρώτης περιόδου; Κατά τα άλλα είναι ο μαρξισμός οικονομίστικος και αναγωγιστικός...

Βέβαια αυτή η αφήγηση έχει ταξικό πρόσημο, είναι η αφήγηση των μεσαίων και ανώτερων στρωμάτων στις αραβικές χώρες που επιθυούν να περιορίσουν τις εξεγέρσεις στην ανάδειξη αστικών πολυκομματικών δημοκρατιών, αφήνοντας ανέγγιχτο το οικονομικό και κοινωνικό πλαίσιο εκμετάλλευσης, γιατί όμως η αριστερά θα πρέπει να υιοθετήσει αυτή την οπτική; Τι θα λέγαμε για παράδειγμα αν ο Μαρξ ανέλυε τις επανάστάσεις του 1848 αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα μία αφηρημένης δημοκρατίας; Μήπως ο Μαρξ δεν ήταν αρκετά δημοκράτης εκείνη την περίοδο;;;

Αντωνης είπε...

@Smirnoff: Να ήταν μόνο η αποτυχία ανάλυσης του οικονομικού στοιχείου! Είναι ανατριχιαστικό να διαβάζεις ότι τα εκατοντάδες θύματα των βομβαρδισμών μιας χώρας που πρωτοβομβαρδίστηκε απ' τους Ιταλούς το 1911, εκατό χρόνια πριν, ήταν "περιπλοκές", και από έναν διανοούμενο που στηλίτευσε το οργουελιανό doublespeak της κυβέρνησης ΓΑΠ. Υπάρχει μια απάρνηση της σημασίας του ιμπεριαλισμού στην εκτός ΚΚΕ αριστερά που μπορώ να εκλάβω μόνο ως αντίδραση σε αυτό που θεωρήθηκε "ξύλινο" στον λόγο του τελευταίου. Γιατί ιστορικά η απάρνηση αυτή είναι εντελώς αστήρικτη.

Αντωνης είπε...

"Περιπλοκές": Σύμφωνα με το παρακάτω, 30.000 βόμβες, 8.000 βομβιστικές επιδρομές του ΝΑΤΟ, με τους νεκρούς στους 60.000 χιλιάδες, αν υπολογιστούν δύο ανθρώπινα θύματα ανά βόμβα:

http://www.counterpunch.org/2011/09/02/30000-bombs-over-libya/

Αντωνης είπε...

Το "εκατοντάδες", δηλαδή, είναι μάλλον severe understatement εκ μέρους μου.