Τετάρτη, 14 Σεπτεμβρίου 2011

Fredric Jameson-Μεταμοντερνισμός ή, η πολιτισμική λογική του ύστερου καπιταλισμού (Ι)

Fredric Jameson
Μεταμοντερνισμός ή, η πολιτισμική λογική του ύστερου καπιταλισμού 
Duke University Press/Verso, 1991
Μτφρ.: Radical Desire

Ας ξεκινήσουμε με ένα από τα κανονικοποιημένα έργα του υψηλού μοντερνισμού στην εικαστική τέχνη, τον γνωστό πίνακα των χωριάτικων παπουτσιών που φιλοτέχνησε ο Βαν Γκο -- παράδειγμα, που, όπως μπορείτε να φαναστείτε, δεν διαλέχτηκε ούτε αθώα ούτε τυχαία. Θέλω να προτείνω δύο τρόπους ανάγνωσης αυτού του πίνακα, οι οποίοι ανακατασκευάζουν, κατά κάποιο τρόπο, την πρόσληψη του έργου σε μια διαδικασία δύο σταδίων ή δύο επιπέδων.

Πρώτα θέλω να προτείνω ότι αν δεν θέλουμε αυτή η χιλιοαντιγραμμένη εικόνα να ολισθήσει στο επίπεδο της απλής διακόσμησης, είμαστε υποχρεωμένοι να ανακατασκευάσουμε κάποια αρχική κατάσταση μέσα από την οποία αναδύεται το εντελές έργο. Εάν αυτή η κατάσταση --που έχει εξαφανιστεί στο παρελθόν-- δεν ανακατασκευαστεί με κάποιο τρόπο νοητικά, ο πίνακας θα παραμείνει ένα αδρανές αντικείμενο, ένα πραγμοποιημένο προϊόν που θα είναι αδύνατο να συλληφθεί ο ίδιος ως συμβολική πράξη, ως πράξις [ελληνικά στο πρωτότυπο] και ως παραγωγή.

Ο τελευταίος αυτός όρος [παραγωγή] δείχνει ότι ένας τρόπος του να ανακατασκευάσουμε το αρχικό πλαίσιο στο οποίο το έργο σε ένα επίπεδο απαντά είναι να δώσουμε έμφαση στα πρωτογενή υλικά, στο αρχικό περιεχόμενο το οποίο ο πίνακας αντιμετωπίζει και ξαναεπεξεργάζεται, μεταμορφώνει και ιδιοποιείται. Στον Βαν Γκο το περιεχόμενο αυτό, τα αρχικά εκείνα αυτά υλικά, θα πρέπει, θα ισχυριστώ, να συλληφθούν απλά ως ο συνολικός κόσμος των αντικειμένων που συνιστά την αγροτική μιζέρια, την γυμνή αγροτική φτώχεια, και ολόκληρο τον στοιχειώδη ανθρώπινο κόσμο της εξοντωτικής αγροτικής εργασίας, έναν κόσμο που ανάγεται στην πιο κτηνώδη και επαπειλούμενη, πρωτόγονη και περιθωριοποιημένη κατάσταση.

Σε έναν τέτοιο κόσμο, τα καρποφόρα δέντρα είναι αρχαία και εξουθενωμένα ξυλάρια που εξέχουν απ' την φτωχή γη· οι άνθρωποι του χωριού έχουν φθαρεί ως το κρανίο, σαν καρικατούρες κάποιας τελικής γκροτέσκας τυπολογίας των βασικών τύπων ανθρώπινων χαρακτηριστικών. Πώς γίνεται λοιπόν στον Βαν Γκο πράγματα όπως οι μηλιές να εκρήγνυνται σε μια παραισθησιογόνο επιφάνεια χρώματος, ενώ τα αγροτικά του στερεότυπα επενδύονται ξαφνικά και φανταχτερά με αποχρώσεις του κόκκινoυ και του πράσινου; Σε αυτή την πρώτη ερμηνευτική εκδοχή θα προτείνω εν συντομία ότι η ηθελημένη και βίαιη μεταμόρφωση του ξεθωριασμένου κόσμου των αντικειμένων του χωρικού στην πιο θεσπέσια υλοποίηση του καθαρού χρώματος στη λαδομπογιά πρέπει να ιδωθεί ως Ουτοπική χειρονομία, ως μια πράξη αναπλήρωσης που καταλήγει να παράξει ένα ολόκληρο καινούργιο Ουτοπικό κόσμο των αισθήσεων, ή τουλάχιστον της ανώτατης εκείνης αίσθησης --της όρασης, του οπτικού, του ματιού-- την οποία ξανασυνιστά για χάρη μας ως έναν δικαιωματικά ημιαυτόνομο χώρο, ως μέρος κάποιας νέας κατανομής της εργασίας στο σώμα του κεφαλαίου, ως κάποια νέα κατάτμηση του αναδυόμενου κόσμου των αισθήσεων, η οποία αναπαράγει τις εξειδικεύσεις και τις διαιρέσεις της καπιταλιστικής ζωής την ίδια στιγμή που αναζητά σε αυτή ακριβώς την κατάτμηση μια απελπισμένη Ουτοπική αναπλήρωση.

Υπάρχει φυσικά μια δεύτερη ανάγνωση του Βαν Γκο που δεν μπορούμε να αγνοήσουμε όταν κοιτούμε τον συγκεκριμένο πίνακα, και αυτή είναι η κεντρικής σημασίας ανάλυση του Χάιντεγκερ στην Καταγωγή των έργων τέχνης, η οποία οργανώνεται γύρω από την ιδέα ότι το έργο τέχνης αναδύεται στο χάσμα ανάμεσα σε Γη και Κόσμο, ή σε αυτό που θα προτιμούσα να μεταφράσω ως [αφενός] την ακατάληπτη υλικότητα του σώματος και της φύσης και [αφετέρου] την επένδυση νοήματος της ιστορίας και του κοινωνικού. Θα επιστρέψουμε σε αυτό συγκεκριμένο χάσμα ή ρήγμα αργότερα. Εδώ αρκεί να ανακαλέσουμε στη μνήμη μας κάποιες από τις διάσημες φράσεις που προοικονομούν τη διαδικασία μέσα από την οποία αυτά τα εφεξής διάσημα χωριάτικα παπούτσια θα αναδημιουργήσουν γύρω από τον εαυτό τους όλον τον εξαφανισμένο κόσμο των αντικειμένων που κάποτε υπήρξε το ζωντανό τους πλαίσιο ύπαρξης. "Σ' αυτά", λέει ο Χάιντεγκερ, "πάλλεται το σιωπηλό κάλεσμα της γης, το ήσυχο δώρο του γινομένου καλαμποκιού και η αινιγματική του άρνηση στην στέρφα ερημιά της παγωμένης πεδιάδας." "Αυτός ο εξοπλισμός", συνεχίζει, "ανήκει στη γη, και προστατεύεται στον κόσμο της χωριάτισας...ο πίνακας του Βαν Γκο είναι η απο-κάλυψη αυτού που είναι στα αλήθεια ο εξοπλισμός -- το ζευγάρι των χωριάτικων παπουτσιών...Αυτή η οντότητα αναδύεται μέσα στην απο-κάλυψη του είναι της," μέσα από την μεσολάβηση του έργου τέχνης, το οποίο φέρνει ολόκληρο τον απόντα κόσμο και τη γη σε απο-κάλυψη γύρω από τον εαυτό του, μαζί με το βαρύ βάδισμα της χωριάτισας, την μοναξιά του μονοπατιού στον αγρό, την καλύβα στο ξέφωτο, τα φθαρμένα και χαλασμένα εργαλεία της δουλειάς στα αυλάκια του χώματος και στην εστία του σπιτιού. Η ανάλυση του Χάιντεγκερ χρειάζεται να συμπληρωθεί με την επιμονή στην ανανεωμένη υλικότητα του έργου, στην μεταμόρφωση μιας μορφής υλικότητας --της ίδιας της γης και των μονοπατιών της και των φυσικών αντικειμένων της-- στην άλλη εκείνη υλικότητα της λαδομπογιάς που καταφάσκεται και προβάλλεται ως τέτοια και για χάρη των δικών της οπτικών απολαύσεων. Έχει όμως [η ανάλυση του Χάιντεγκερ] μια ικανοποιητική βασιμότητα.

1 σχόλιο:

Ονειρμός είπε...

Και έλεγα θα κάνει σχετική ανάρτηση ο Αντώνης ή δεν θα κάνει...Το τελειώνω σύντομα (την ελληνική έκδοση δυστυχώς με τα περιορισμένα δοκίμια) και θα επανέλθω με ερωτήματα