Πέμπτη, 25 Αυγούστου 2011

Michel Foucault, Η γέννηση της βιοπολιτικής, διάλεξη 7/3/1979 (πρώτο μέρος)

Michel Foucault
Η γέννηση της βιοπολιτικής
Διαλέξεις στο Collège de France, 1978-1979
Μτφρ.: Radical Desire

Διάλεξη 7ης Μαρτίου 1979

Θα ήθελα να σας διαβεβαιώσω ότι παρά τα φαινόμενα, είχα πράγματι τον σκοπό να σας μιλήσω για την βιοπολιτική, και μετά, με τα πράγματα να είναι όπως είναι, κατέληξα να μιλήσω εκτεταμένα —και ίσως για υπερβολικά πολύ χρόνο— για τον νεοφιλελευθερισμό, και τον νεοφιλελευθερισμό στην γερμανική του μορφή. Πρέπει όμως να εξηγήσω κάπως αυτή την αλλαγή στην κατεύθυνση που ήθελα να δώσω σ’ αυτές τις διαλέξεις. Προφανώς, δεν μίλησα τόσο αναλυτικά για τον νεοφιλελευθερισμό, πόσο μάλλον για τον γερμανικό νεοφιλελευθερισμό, επειδή ήθελα να ιχνηλατήσω το ιστορικό ή θεωρητικό “υπόβαθρο” της γερμανικής χριστιανοδημοκρατίας. Ούτε το έκανα για να αποκηρύξω ό,τι μη σοσιαλιστικό στις κυβερνήσεις των Βίλι Μπραντ και Χέλμουτ Σμιτ. Επέμεινα τόσο στο πρόβλημα αυτό του γερμανικού νεοφιλελευθερισμού επειδή, σε συνέχεια όσων άρχισα να λέω πέρυσι, ήθελα να δω τι απτό περιεχόμενο μπορεί να δοθεί στην ανάλυση των σχέσεων ισχύος — νοουμένου βέβαια, και αυτό το επαναλαμβάνω και πάλι, ότι η ισχύς δεν μπορεί με κανένα τρόπο να εννοηθεί είτε σαν αρχή αυτή καθαυτή, είτε ως κάτι που έχει επεξηγηματική αξία η οποία να λειτουργεί εξ αρχής. Ο ίδιος ο όρος, ισχύς, δεν κάνει τίποτε άλλο από το να οριοθετεί ένα πεδίο σχέσεων οι οποίες απομένει εξ ολοκλήρου ακόμα να αναλυθούν· και αυτό που έχω προτείνει να ονομάσουμε κυβερνητικότητα, δηλαδή τον τρόπο με τον οποίο μπορεί κάποιος να οργανώσει την ανθρώπινη συμπεριφορά, δεν είναι παρά ένα προτεινόμενο αναλυτικό πλαίσιο για αυτές τις σχέσεις ισχύος.

Έτσι, πειραματιστήκαμε με την έννοια αυτή της κυβερνητικότητας, και κατά δεύτερον είδαμε πώς αυτό το πλαίσιο της κυβερνητικότητας, το οποίο μπορούμε να υποθέσουμε πως ισχύει για την ανάλυση της οργάνωσης της συμπεριφοράς των τρελών, των ασθενών, των παραβατικών προσωπικοτήτων και των παιδιών, μπορεί να ισχύει εξίσου όταν ασχολούμαστε με φαινόμενα εντελώς διαφορετικής κλίμακας, όπως είναι αυτά της οικονομικής πολιτικής, για παράδειγμα, ή της διοίκησης ενός κοινωνικού σώματος, και τα λοιπά. Αυτό το οποίο ήθελα να κάνω —και αυτό διακυβεύτηκε στην ανάλυσή μου— ήταν να διαπιστώσω τον βαθμό στον οποίο μπορούμε να δεχτούμε ότι η ανάλυση των μικροεξουσιών, ή των διαδικασιών κυβερνητικότητας, δεν περιορίζεται εξ ορισμού σε έναν ακριβή χώρο ο οποίος προσδιορίζεται από ένα τμήμα της κλίμακας, αλλά θα πρέπει να εννοηθεί απλά ως μια οπτική γωνία, μια μέθοδος αποκωδικοποίησης η οποία μπορεί να ισχύει για όλη την κλίμακα ανεξαρτήτως του μεγέθους της. Με άλλα λόγια, η ανάλυση των μικροεξουσιών δεν είναι ζήτημα κλίμακας, και δεν είναι ζήτημα ενός τομέα, είναι ζήτημα οπτικής γωνίας. Ωραία. Αυτός ήταν, αν θέλετε, ο μεθοδολογικός λόγος.

Ένας δεύτερος λόγος που επέμεινα σ’ αυτά τα προβλήματα του νεοφιλελευθερισμού είναι κάτι που θα ήθελα να ονομάσω κριτική ηθική. Στην πραγματικότητα, θα μπορούσαμε να πούμε ότι αυτό που στις μέρες μας επερωτάται διαρκώς, και από πολλές διαφορετικές οπτικές, είναι σχεδόν πάντοτε το κράτος: η χωρίς όρια επέκταση του κράτους, η παντοδυναμία του, η γραφειοκρατική του ανάπτυξη, το κράτος και οι σπόροι φασισμού που περιέχει, η εγγενής βία του κράτους κάτω από τον προνοιακό του πατερναλισμό…Νομίζω ότι υπάρχουν δύο στοιχεία τα οποία είναι αρκετά σταθερά σ’ αυτή τη θεματική της κριτικής του κράτους.

Πρώτα, υπάρχει η ιδέα ότι το κράτος έχει το ίδιο, και μέσα από τον δυναμισμό του, ένα είδος επεκτατικής ισχύος, μια εγγενή τάση να εξαπλώνεται, έναν ενδογενή ιμπεριαλισμό που το ωθεί διαρκώς να απλώνει την επιφάνειά του και να εξαπλώνεται σε μέγεθος, σε βάθος, και σε διεισδυτικότητα, στο σημείο που θα καταλάβει κάποια στιγμή εξ ολοκλήρου αυτό το οποίο είναι συνάμα το άλλο του, το έξω του, ο στόχος του, και το αντικείμενό του, δηλαδή: την πολιτική κοινωνία. Το πρώτο στοιχείο που μού φαίνεται να διατρέχει όλη αυτή την γενική θεματική της κρατοφοβίας είναι λοιπόν αυτή η εγγενής ισχύς σε σχέση με το αντικείμενο-στόχο της, την πολιτική κοινωνία.

Το δεύτερο στοιχείο που μού φαίνεται ότι βρίσκεται διαρκώς σε αυτές τις γενικές θεματικές της κρατοφοβίας είναι ότι υπάρχει μια συγγένεια, ένα είδος γενετικής συνέχειας ή εξελικτικής επαγωγής, μεταξύ διαφορετικών μορφών του κράτους, με το κράτος διοίκησης, το κράτος πρόνοιας, το γραφειοκρατικό κράτος, το φασιστικό κράτος και το ολοκληρωτικό κράτος να είναι —δεν έχει σημασία σε ποια από τις διάφορες αναλύσεις τους— τα παρακλάδια ενός και μόνο μεγάλου δέντρου κρατικού ελέγχου που αναπτύσσεται διαρκώς και με τρόπο ομοιογενή. Οι δύο αυτές ιδέες, οι οποίες βρίσκονται κοντά η μία στην άλλη και υποστηρίζουν η μία την άλλη —δηλαδή, πρώτον, ότι το κράτος έχει μια χωρίς όρια ισχύ επέκτασης σε σχέση με τον στόχο-αντικείμενό του, την πολιτική κοινωνία, και δεύτερον, ότι οι μορφές του κράτους αναπτύσσουν η μία την άλλη στη βάση ενός δυναμισμού που προσιδιάζει στο κράτος— μού φαίνεται πως δημιουργούν ένα είδος κοινοτοπίας της κριτικής που το βρίσκουμε συχνά σήμερα. Τώρα, μού φαίνεται ότι αυτές οι θεματικές θέτουν σε κυκλοφορία κάτι που θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε πληθωριστική κριτική αξία· ένα πληθωριστικό κριτικό νόμισμα. Γιατί είναι πληθωριστικό;

Είναι πληθωριστικό, πρώτο, επειδή νομίζω πως η θεματική αυτή ενθαρρύνει την ανάπτυξη, με διαρκώς αυξανόμενη ταχύτητα, της ανταλλαξιμότητας των αναλύσεων. Μόλις δεχόμαστε την ύπαρξη αυτής της συνέχειας ή της γενετικής συγγένειας μεταξύ διαφορετικών μορφών του κράτους, και μόλις αποδίδουμε στο κράτος έναν διαρκή εξελεκτικό δυναμισμό, γίνεται εφικτό όχι απλώς να χρησιμοποιήσουμε διαφορετικές αναλύσεις που να υποστηρίζουν η μία την άλλη, αλλά και να αναφερόμαστε από τη μία πίσω στην άλλη και έτσι να τους στερήσουμε κάθε συγκεκριμένο χαρακτήρα. Για παράδειγμα, η ανάλυση της κοινωνικής ασφάλισης και του διοικητικού μηχανισμού στον οποίο βασίζεται καταλήγει, μέσω κάποιων νοηματικών ολισθημάτων και χάρη σε μερικά λογοπαίγνια, να μας φέρνει στην ανάλυση των στρατοπέδων συγκέντρωσης. Στην μετατόπιση από την κοινωνική πρόνοια στα στρατόπεδα συγκέντρωσης εξανεμίζεται η απαραίτητη απτότητα της ανάλυσης. Υπάρχει λοιπόν πληθωρισμός με την έννοια μιας αυξανόμενης ανταλλαξιμότητας αναλύσεων, καθώς και της απώλειας του συγκεκριμένου τους χαρακτήρα.

13 σχόλια:

Αντωνης είπε...

Η μετάφραση του κειμένου Φουκώ αφιερώνεται στην ανίερη συμμαχία ιδεολογικής θολούρας "αντιεξουσιαστών" και νεοφιλελεύθερων, καθώς και στην Βίβιαν Ευθυμοπούλου, συγγραφέα του κάτωθι: http://www.lifo.gr/team/u9504/26222.

CaRiNa είπε...

αρκετά ενδιαφέρον,
το αναδημοσιεύω
http://8apeiro.blogspot.com/2011/08/michel-foucault-731979.html

rakis1 είπε...

Αντώνη,
συγχαρητήρια για την προσπάθειά σου.
Πολύ καλό.

cia239 είπε...

Δε νομίζω πως πρόκειται για ανίερη συμμαχία αλλά για ιδεολογική θολούρα απο την υπερκατανάλωση τσιτάτων δεξιά κι αριστερά. Λυπάμαι που αναγκάστηκα να διαβάσω το άρθρο που αναφέρεις.

Uturunco είπε...

Ως "αντιεξουσιαστές" εννοείς τον Γ.Α. Παπανδρέου και τους λοιπούς "αντιεξουσιαστές στην εξουσία"; Τι το "ανίερο" είχε η συμμαχία με τον Μάνο και τον Ανδριανόπουλο; Ποιο συνεπής ήταν από την συγκυβέρνηση Αριστεράς-ΝΔ (πριν μάλιστα η ΝΔ αποκηρύξει -έστω ρητορικά- τον νεοφιλελευθερισμό).

Ανώνυμος είπε...

Para poli oraio keimeno.... Me tin efkairia stisb25 Kai 26 noembriou kanoume ena dimmers meta-anarxismou me parents ton Saul Newman Kai ton Todd May sto Stratis Vassilikos hotel........ Www.postanarchistgroup.net

Αντωνης είπε...

@Carina, rakis: Thanks.

@cia239: Εγώ θεωρώ ότι η ιδεολογική θολούρα έχει πρακτικές πολιτικές συνέπειες, για αυτό και κάνω λόγο για ανίερη συμμαχία. Όσο για το άρθρο, τι να πουν και αυτοί που διαβάζουν Lifo συχνά.

@ Uturunco: Η συμμαχία του ΚΚΕ με την ΝΔ είναι μελανό σημείο στην ιστορία του πρώτου, αλλά δεν κατανοώ γιατί αυτό είναι κάτι που αφορά το θέμα που θίγει το κείμενο Φουκώ για τον ισοπεδωτικό και εκ του πονηρού ορμώμενο αντικρατισμό (βλ. και ΠΑΣΟΚ περί "Ελλάδας ως Σοβιετικού κράτους") και που επισημαίνω και στο σχόλιο.

@Ανώνυμος: Ευχαριστώ.

Uturunco είπε...

Το περί "ανίερων συμμαχιών" σχολίασα.

grsakoutis είπε...

Δηλαδή, τι θέλει να πει ο ποιητής (συγνώμη, δεν είμαι σχετικός)... ότι δεν είναι απαραίτητο να πετάμε μολότοφ ... να προκαλέσουμε πληθωριστική ανταλλαξιμότητα αναλύσεων, μέσα στα πλαίσια του ηγεμονικού και ιμπεριαλιστικού κράτους, έτσι ώστε να προκαλέσουμε απώλεια του συγκεκριμένου του χαρακτήρα ;

Αντωνης είπε...

@grsakoutis: Συγνώμη, δεν καταλαβαίνω τι λες και πώς σχετίζεται με το τι λέει το κείμενο.

Eriugena είπε...

Η έκπληξη απο πολλούς "αντικρατιστές" χρήστες του Φουκώ, αν διαβάσουν αυτό το κείμενο θα είναι μεγάλη θαρρώ..αλλά τι να κάνουμε η ζωή έχει εκπλήξεις περισσότερο για τους αμαθείς η απλά τους φληναφολόγους..
Μια μικρή παρατήρηση:
η "γραφειοκρατία" ως τρόπος ύπαρξης του αναγκαστικά δαιδαλώδους τρόπου διαχείρισης των απο-ξενωμένων "ατομικοτήτων", σε μια "φιλελεύθερη" καπιτ.κοινωνία δεν έχει διερευνηθεί επαρκώς. Μπορώ να πω απο προσωπική εμπειρία ότι η γραφειοκρατική καθημερινότητα ενός "ξενωτικού" κοινωνικού είναι πολύ πιο δαιδαλώδης απο αυτήν κραγμένων γραφειοκρατικών κοινωνιών..Αν θές να πάρεις έγκριση απο ένα "φιλελεύθερο" κράτος για μια εξέταση κάνεις εβδομάδες μήνες, όπως τώρα στον ασφ. οργανισμό που δουλεύω, και αυτό για να διασφαλιστεί η νομιμότητα και όχι μόνο για λόγους "καψονιού", αφού το διασπασμένο του κοινωνικού παράγει σωρεία αναγκαίων διεργασιών διασφάλισης..όταν αντίθετα είχα πάει στην γραφειοκρατική ανατολική Ευρώπη χρειάστηκε για να εισάγω τον πατέρα μου για πνευμονολογικές εξετάσεις..1 ωρα...αλλού ήταν εκεί το πρόβλημα, όχι στην "γραφειοκρατία"..
χαιρετώ Αντώνη!!

Ονειρμός είπε...

Μια άποψη περί γραφειοκρατίας:

H γραφειοκρατία ή καλύτερα η γραφειοκρατικοποίηση έχει απασχολήσει και τον Μάρξ, για όσους το έχουν υπόψη, στην ''κριτική της εγελιανής φιλοσοφίας, του κράτους και του δικαίου''.''Η γραφειοκρατία είναι ο πολιτικός φορμαλισμός της κοινωνίας των ιδιωτών''(σελ 84-85),''Κατάργηση της γραφειοκρατίας σημαίνει ότι το καθολικό συμφέρον θα γίνει πραγματικό επί μέρους συμφέρον''(σελ 86). Η γραφειοκρατικοποίηση αποτελεί εγγενή τάση των ταξικών κοινωνιών στις οποίες αρθρώνεται το νομικοπολιτικό εποικοδόμημα. Σήμερα για παράδειγμα έχουμε τον πρωθυπουργοκεντρισμό, την διαφθορά κλπ. Υπό αυτή την έννοια, η γραφειοκρατικοποίηση δεν είναι ειδοποιός διαφορά της ΕΣΣΔ. Η συγχώνευση βέβαια πολιτικού και οικονομικού και η μετατροπή των παραγωγικών σχέσεων σε οιονεί διοικητικές, αποτελούσαν λόγους έξαρσης του φαινομένου. Τα απώτερα αίτια της γραφειοκρατίας και η πηγή εκπόρευσής της πρέπει να αναζητείται όχι στις εμπειρίστικες διαπιστώσεις και ''ρεπορτάζ'' που αφορούν το εσωτερικό του Κράτους, αλλά στο υλικό κοινωνικό είναι και κυρίαρχα εντός της παραγωγικής δραστηριότητας. Ο υποδουλωτικός καταμερισμός εργασίας, η μη ενοποίηση των παραγωγικών δραστηριοτήτων κάτω από μια συλλογική κυριότητα, η συνεπαγόμενη κατάτμηση των παραγωγικών κλάδων, των γνωστικών πεδίων και η υπερεξειδίκευση, η διατήρηση ταξικών και προ-ταξικών αντιθέσεων, ο μισθός ως αυτοσκοπός της εργασίας, όλα αυτά δημιουργούν αντικειμενικά την ανάγκη ύφανσης των συνεκτικού, μέσα στην αντιφατικότητά των συμφερόντων, ιστού, της διοίκησης και του κράτους. Η γραφειοκρατία είναι ως προς την αναγκαία διάστασή της αναπόφευκτη στις ταξικές κοινωνίες.

Ονειρμός είπε...

Στον φετιχισμό του Κράτους και της διοίκησης που γραφειοκρατικοποιούνται εκφαίνεται ο φετιχισμός των εμπορευματοχρηματικών σχέσεων, αλλά και η μυστικοποίηση των ισχυρών πόλων σε κάθε κυρίαρχη αντίθεση στην παραγωγή. Πχ η αντίθεση πόλης-χωριού, διευθυντικής-εκτελεστικής εργασίας οδηγεί, με την μυστικοποίηση των ισχυρών πόλων, σε μια λογική, από μέρους των αδύναμων πλευρών των αντιθέσεων, υπαγωγής των ισχυρών σε μια ανισομερή ανταλλακτική σχέση αλλά και μυθοποίησής τους(''θυσία''-''λατρεία''). Το κράτος και οι πολιτικοί ταγοί ορθώνονται έτσι υπεράνω του κριτικού λόγου με την λογική της ''ανάθεσης'' και ''αντιπροσώπευσης''(σε καθεστώς μη ανακλητότητας), ως γνήσιοι εκφραστές μιας ψευδοενότητας-''σύνθεσης'' των αντιθέσεων. Οι ίδιοι οι γραφειοκράτες αναπτύσσουν μια θραυσματική αντίληψη για τον κόσμο, στον στενό ορίζοντα των αρμοδιοτήτων, η ''σύνθεση'' είναι αδύνατη, και δίχως ολιστική-ριζοσπαστική επίλυση των πραγματικών υλικών αντιθέσεων και άρα αναίρεση της πηγής ύπαρξής τους, μετατρέπουν ως αυτοσκοπό την αναπαραγωγή τους. Η γραφειοκρατικοποίηση δεν είναι ουσιώδες αλλά παρεπόμενο γνώρισμα μιας ταξικής κοινωνίας. Η απονέκρωσή της συμπίπτει με την απονέκρωση του κράτους, και εκείνο που πρέπει μάλλον να διερευνηθεί είναι ποιός είναι αυτός ο συντελεστής απονέκρωσης (ή αυτοί), ο οποίος αφενός θα πρέπει να άπτεται του κράτους και της τάσης γραφειοκρατικοποίησης για να ''απονεκρώσει'', αφετέρου θα πρέπει να κείται και εκτός του πυρήνα της καθεαυτό κρατικής και γραφειοκρατικής λειτουργίας.