Τετάρτη, 27 Ιουλίου 2011

Για την πραγματική υπαγωγή (real subsumption) και τις συνεπαγωγές της

Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι σε παγκόσμια κλίμακα, οι σημαντικές και διαβρωτικές επιπτώσεις της κρίσης του καπιταλισμού σε πολιτικούς θεσμούς, κοινωνικές δομές, και επίπεδο διαβίωσης δεν έχουν βρει έως τώρα συμβατή σε σφοδρότητα και αποφασιστικότητα κοινωνική ανταπόκριση. Στην Ελλάδα, όπου ο Ιούνης σημαδεύτηκε από σφοδρές αντιπαραθέσεις μέσα στους κόλπους της αριστεράς για τη φύση και τις προοπτικές του λεγόμενου "κινήματος των αγανακτισμένων" (με το παρόν ιστολόγιο να εξελίσσεται σε πεδίο λεκτικής μάχης για το θέμα), το άτυπο γκάλοπ που διενήργησα σχετικά με το αν οι λαϊκές αντιδράσεις στο Μεσοπρόθεσμο ήταν συμβατές σε έκταση και ένταση με την δική του, αντιλαϊκή, έκταση και ένταση, δείχνει ότι υπάρχει αντίληψη του γεγονότος αυτού: όσο λυσσαλέα και αν διαφώνησαν για το ίδιο το κίνημα, οι αναγνώστες του ιστολογίου έδωσαν 24%, 35%, 11%, και 27% σε διαφορετικές εκδοχές των αιτιών της αρνητικής απάντησης, της απάντησης δηλαδή ότι οι αντιδράσεις που κατάφεραν να εκφράσουν οι πολίτες δεν ήταν συμβατές με τη σφοδρότητα των μέτρων που προαναγγέλθηκαν (οι θετικές αποτιμήσεις του συσχετισμού κρατικής δράσης και λαϊκής αντίδρασης ήταν αντίστοιχα μόνο 11%, 11%, 18% και 6%).

Εξίσου αναμφισβήτητα, η Ελλάδα ήταν, από την σκοπιά της πενιχρής έστω έντασης της λαϊκής αντίδρασης, στην πρώτη γραμμή της υποτονικότατης και εν πολλοίς απογοητευτικής αγωνιστικότητας της λεγόμενης (μάλλον καταχρηστικά) "Ευρώπης των λαών", αφού άλλες πληγώμενες χώρες όπως η Ιρλανδία και η Πορτογαλία υπήρξαν σαφώς πιο ευπειθείς ως προς τη συμμόρφωση με την πολιτική που τους επιβλήθηκε από το ΔΝΤ και την ΕΕ, ενώ οι κοινωνίες των ισχυρών κρατών-μελών έμειναν ουσιαστικά αμέτοχες και αδιάφορες.

Όλα αυτά ειπώθηκαν ήδη, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, στις αναρτήσεις του ιστολογίου και στα σχόλια που έγιναν. Αυτό που μένει να αιωρείται είναι ένα "γιατί;" Γιατί βρισκόμαστε, τρία χρόνια μετά την ανάδυση της κρίσης σε παγκόσμια κλίμακα και ενάμιση χρόνο μετά την καταστροφική της έλευση στην Ελλάδα, σε μια κατάσταση ουσιαστικής κοινωνικής ακινησίας και παράλυσης που μόνο ο υστερικός τόνος και οι σωρεία υπερβολών σττις οποίες καθυποβάλλονται τόσο τα ΜΜΕ όσο και τα λεγόμενα "εναλλακτικά μέσα" (ιστολόγια, κλπ) καταφέρνει να παρουσιάσει ως διαρκή τρικυμία;

Θα ήθελα εδώ να προτείνω την επανεξέταση, από τη σκοπιά των φαινομένων που έθιξα συνοπτικά πιο πάνω, των υπονοημάτων της έννοιας της "πραγματικής υπαγωγής" (real subsumption) στο έργο του Μαρξ. Για να καλύψουμε το θέμα συνοπτικά, ας χρησιμοποιήσουμε (σε δική μου μετάφραση) την χρήσιμη σύνοψη του ζητήματος στο αγγλόφωνο ιστολόγιο What in the hell...:
Ο Μαρξ όρισε την πραγματική υπαγωγή της εργασίας στο "Αποτελέσματα της άμεσης διαδικασίας παραγωγής", το λεγόμενο αδημοσίευτο έκτο κεφάλαιο του Κεφαλαίου, τόμος 1. Η πραγματική υπαγωγή ορίζεται σε αντίθεση με την τυπική υπαγωγή της εργασίας. Η τυπική υπαγωγή υφίσταται όταν οι καπιταλιστές αναλαμβάνουν τον έλεγχο των εργασιακών διαδικασιών οι οποίες πηγάζουν εκτός ή πριν από την καπιταλιστική σχέση μέσω της επιβολής μισθού. Στην πραγματική υπαγωγή, η εργασιακή διαδικασία οργανώνεται εκ των ένδον,  ώστε να ανταποκρίνεται με τις επιταγές του κεφαλαίου. Ένα παράδειγμα των διαδικασιών αυτών θα ήταν το πλέξιμο με το χέρι, το οποίο γίνεται εργασία που εκτελείται για μισθό (τυπική υπαγωγή) και το οποίο μετά καταλήγει να εκτελείται από μηχανές (πραγματική υπαγωγή). Η πραγματική υπαγωγή με την έννοια αυτή είναι μια διαδικασία ή τεχνική που λαμβάνει χώρα σε διαφορετικά σημεία σε όλη την ιστορία του καπιταλισμού. Για κάποιους στοχαστές, όπως ο Αντόνιο Νέγκρι, η πραγματική υπαγωγή μεταμορφώνεται σε πραγματική υπαγωγή της κοινωνίας τέτοια ώστε όλη η κοινωνία να γίνεται μια έκφανση της καπιταλιστικής παραγωγής. Στην εκδοχή αυτή η πραγματική υπαγωγή είναι μια εποχή, ένα στάδιο του καπιταλισμού μέσα σε μια ιστορική περιοδοποίηση, που είναι ανάλογο με την μετανεωτερικότητα.
Αυτό που αντιλαμβάνομαι ως κρίσιμο στοιχείο στον ορισμό του Μαρξ, και συγκεκριμένα στην αντίστιξη τυπικής και πραγματικής υπαγωγής, είναι η σημασία του ιστορικού σταδίου εξέλιξης της παραγωγής από τη σκοπιά των μεταμορφώσεων που φέρνει η διείσδυση της καπιταλιστικής οργάνωσής της: με άλλα λόγια, η σημασία της διαφοράς ανάμεσα σε μια κατάσταση όπου ο καπιταλισμός εγκολπώνει απομεινάρια προκαπιταλιστικών τρόπων παραγωγής σε μια νέα οικονομική λογική και σε μια κατάσταση όπου δεν υπάρχει πλέον κανένα τέτοιο απομεινάρι, όπου η εργασία έχει ήδη εγκολπωθεί ολοκληρωτικά στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής, και όπου οι όποιες αναπροσαρμογές και μεταμορφώσεις της αφορούν "εσωτερικές", δηλαδή εξ ολοκλήρου εντός του καπιταλισμού, διαδικασίες.

Γιατί θεωρώ το στοιχείο αυτό κρίσιμο από την πολιτική, και όχι απλώς από την οικονομική σκοπιά;

Διότι, ιστορικά, ένα τεράστιο μέρος της πολιτικής ανταπόκρισης που βρήκε ο αντικαπιταλισμός (σοσιαλιστικού, κομμουνιστικού, ακόμα και αναρχιστικού τύπου) πήγασε από την ύπαρξη μεγάλων πληθυσμών (αγροτών, τεχνητών, κλπ) των οποίων ο τρόπος ζωής, οι συνήθειες, η αντίληψη για την εργασία κλπ, δεν είχαν εγκολπωθεί ακόμα στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής και στην μισθωτή σχέση. Οι πληθυσμοί αυτοί είχαν πολύ φρέσκια ακόμα την εικόνα της μερικής έστω αυτονομίας ή ανεξαρτησίας τους από την μισθωτή σχέση και ήταν, ακριβώς για αυτόν τον λόγο, ικανοί μεγάλης αποφασιστικότητας μπροστά στην απειλή της πλήρους υπαγωγής τους στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής, την απώλεια της αυτονομίας τους απέναντι στη μισθωτή σχέση, και την μετατροπή τους σε απλό προλεταριάτο. Ο ύστερος καπιταλισμός, αντίθετα, χαρακτηρίζεται από την εξάλειψη όχι μόνο οποιουδήποτε περιθωρίου αυτονομίας από τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής και την μισθωτή σχέση, αλλά και από την εξάλειψη της ίδιας της μνήμης μιας τέτοιας αυτονομίας: με απλά λόγια, σε μια κοινωνία όπου η πραγματική υπαγωγή έχει φτάσει στην πλήρη της ωρίμανση τόσο στη σφαίρα της εργασίας όσο και σε αυτή της ιδεολογίας κανείς δεν θυμάται με τρόπο πολιτικά κοινωνήσιμο ένα τρόπο εργασίας πριν τον καπιταλισμό, και συνεπώς κανείς δεν έχει ζωντανή, βιωμένη κοινωνική αναφορά από την οποία να αντλεί και στην οποία να επαναδιοχετεύει δημιουργικά τον όποιον αντικαπιταλισμό του. Ο τελευταίος, κατά συνέπεια, παραμένει αναγκαστικά αφηρημένος, χωρίς ψυχικά και συναισθηματικά ερείσματα, χωρίς ικανότητα να ριζώσει σε αυτό που ο Σορέλ αποκάλεσε "μύθο", ικανό να κινητοποιήσει και να εμφυσήσει αποφασιστικότητα και σθένος στις μάζες. 

Και βέβαια εδώ είναι που εμφανίζεται ως σημαίνον στοιχείο και το γνωστό ζήτημα που θέτουν οι κομμουνιστικές επαναστάσεις στην ΕΣΣΔ και την Κίνα, δηλαδή το γεγονός ότι οι επαναστάσεις αυτές δεν αφορούσαν πληθυσμούς όπου ο καπιταλισμός είχε καταφέρει ήδη την πραγματική υπαγωγή της εργασίας, αλλά πληθυσμούς σε συντριπτικό βαθμό αγροτικούς, ημιφεουδαλικούς από τη σκοπιά της οργάνωσης της παραγωγής, και συνεπώς ξένους και καχύποπτους, σε μεγάλο βαθμό, προς την ιδέα της μισθωτής σχέσης και του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής (ο οποίος και συνδέθηκε, με επωφελή για την επανάσταση τρόπο, με το επαχθή για τον λαό χαρακτήρα της ευρύτερης εισβολής της "Δύσης" στον τρόπο ζωής και τις θεμελιώδεις πολιτισμικές αξίες μη δυτικών κοινωνιών). 

Η παρέμβαση του Νέγκρι, η απόφαση δηλαδή να συνδέσει θεωρητικά αυτό που ο Μαρξ περιορίζει στην σχέση του τρόπου παραγωγής με την εργασία με την σφαίρα της κοινωνίας ευρύτερα, μού φαίνεται απόλυτα νόμιμη ως τέτοια (οι συνεπαγωγές που αντλεί ο Ιταλός, από την άλλη, όχι). Είναι αδιαμφισβήτητο ότι η πραγματική υπαγωγή της εργασίας στο επίπεδο της λεγόμενης βάσης δεν μπορεί να μην συνοδεύεται από συνέπειες στο επίπεδο του εποικοδομήματος, δηλαδή της ιδεολογίας και της ιδεολογικής επεξεργασίας της πραγματικότητας. Μια κοινωνία στην οποία έχει απωλεστεί και το τελευταίο ίχνος αυτονομίας απέναντι στη μισθωτή σχέση και τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής δεν είναι απλώς μια κοινωνία όπου το παρελθόν δεν παρέχει καμία απτή εικόνα ανεξαρτησίας από τον καπιταλισμό, καμία εμπειρία της δυνατότητας επιβίωσης της κοινωνίας και του ατόμου έξω από τις καπιταλιστικές σχέσεις· είναι επίσης μια κοινωνία σε κατάσταση ομηρίας ως προς τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής.

Με άλλα λόγια, και εδώ οφείλουμε να είμαστε ωμοί, ο σημερινός άνθρωπος δεν μπορεί να μισήσει τον καπιταλισμό και να επιθυμήσει την καταστροφή του χωρίς να συναισθανθεί ότι ο μισθός του, οι όποιες οικονομίες του, η βιολογική του επιβίωση, η ζωή και η ευημερία της οικογένειάς του, συνδέονται τόσο άμεσα και οργανικά με την επιβίωση του καπιταλισμού ώστε η καταστροφή του κεφαλαίου να μην είναι εννοήσιμη παρά ως καταστροφή του ίδιου αυτού που θα ήθελε, σε αφηρημένο πάντα επίπεδο, να βγει απ' τον κεφαλαιοκρατικό τρόπο ζωής. Αλλά και πέραν τούτου, η Νεγκρική ερμηνεία της πραγματικής υπαγωγής σημαίνει, τουλάχιστον για μένα, ότι το σύνολο των τρόπων με τους οποίους ο άνθρωπος που ζει σε μια εξ ολοκλήρου υπαγώμενη στον καπιταλισμό κοινωνία φαντάζεται την "αντίσταση" στον καπιταλισμό, είναι ήδη διαμεσολαβημένοι από τις καπιταλιστικές δομές και έχουν ήδη συγκροτηθεί ιδεολογικά από τις εμφάσεις και τις απαγορεύσεις τους.

Για να επιστρέψουμε στην όλη συζήτηση περί "κινήματος των αγανακτισμένων", η ηδονιστική έμφαση στη μέθεξη με το "βίωμα" της πλατείας, η εξύψωση της ατομικής αυτενέργειας πέρα από κάθε κοινωνικό επικαθορισμό, η παραμέληση της συλλογικής πειθαρχίας ως αναγκαίας προϋπόθεσης της αποτελεσματικής πολιτικής αντίστασης, η περιρρέουσα ατμόσφαιρα υπαίθριας αγοράς μεταμοντέρνων "επαναστατικών ταυτοτήτων" σύντομης χρήσης και περιορισμένων μακροπρόθεσμων συνεπειών, η φετιχοποίηση της "δημοκρατίας" και της "γνώμης", η εξ αρχής υπαγωγή στις τεχνικές του θεάματος και στο σύστημα των θεσμικών και εναλλακτικών ΜΜΕ, η καχυποψία απέναντι στην δεδηλωμένα προλεταριακή-εργατική πολιτική στράτευση και μορφή υποκειμενοποίησης--όλα αυτά τα χαρακτηριστικά της "αμφισβήτησης" που είδαμε να παρελαύνουν στις πλατείες και στις επιδοκιμαστικές έως ενθουσιώδεις αριστερές πολιτικές τοποθετήσεις για αυτές, μαρτυρούν το βάθος της διείσδυσης του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής στην υποτιθέμενα αντικαπιταλιστική ιδεολογία, στον μαζικά διαθέσιμο τρόπο εννοιολόγησης της ιστορίας και των κοινωνικών κινημάτων, στον κυρίαρχο τρόπο αντίληψης του εαυτού και των κοινωνικών σχέσεων. Και βέβαια δεν έχει κανείς λόγους να αμφισβητήσει την θέση ότι τα κομμάτια εκείνα της κοινωνίας που έτυχαν κριτικής σ' αυτή την εξόχως αντιφατική προσπάθεια άρθρωσης αντικαπιταλιστικού λόγου (τα κόμματα της αριστεράς, τα συνδικάτα), είναι τα ίδια εμποτισμένα από τις ιδεολογικές στρεβλώσεις που επιφέρει η πραγματική υπαγωγή (ρεφορμισμός, οπορτουνισμός, παθητικός ησυχασμός, έλλειψη απτού μετασχηματιστικού οράματος) -- τόσο εμποτισμένα, στην πραγματικότητα,  όσο και οι επικριτές τους.

Για να το θέσουμε αλλιώς, η πραγματική υπαγωγή, αρχικά της εργασίας και κατόπιν την κοινωνίας ως ιδεολογικά συγκροτημένης σφαίρας, συνεπάγεται την δημιουργία κεφαλαιωδών εμποδίων για την ίδια την φαντασιακή διαπραγμάτευση ενός κόσμου μετά τον καπιταλισμό, πολλώ δε μάλλον για την συνεπαγώμενη έμπρακτή του πολιτική αμφισβήτηση. Πώς είναι δυνατόν να αντιπαλέψει κανείς την τεράστια μαγνητική δύναμη που ασκεί η πραγματική υπαγωγή πάνω σε κάθε απόπειρα "εξόδου" από την εγκλωβιστική ολότητα του συστήματος; Το ερώτημα αυτό δεν παραμένει απλώς ανεπίλυτο και άρα εξακολουθητικά επίκαιρο, αλλά, καθώς η κρίση και τα αποτελέσματά της εντείνονται, μεταμορφώνεται σε κρίσιμο· σε ερώτημα, ίσως, κοινωνικής ζωής και θανάτου. Χωρίς τον επαρκώς μετασχηματιστικό απεγκλωβισμό των υποκειμένων του ύστερου καπιταλισμού από την ταυτόχρονα πραγματική και ψυχική-συνειδησιακή κατάσταση ομηρείας στην οποία τελούν ως προς ένα οικονομικό σύστημα που τα καταβροχθίζει, το μέλλον θα συνεχίσει βέβαια να περιλαμβάνει τον ταξικό πόλεμο, αλλά θα πρόκειται για ένα πόλεμο τόσο άνισο, τόσο τραγικό για τους ηττημένους, που οι εξολοθρεύσεις γηγενών από πάνοπλους ευρωπαϊκούς στρατούς στην διάρκεια της αποικιακής ιστορίας θα φαντάζουν αλληγορίες της μοίρας των προλεταρίων που θα έχουν επιβιώσει όχι του καπιταλισμού, αλλά της ίδιας τους της προοπτικής χειραφέτησης, μόνο και μόνο για να ζήσουν σε μια κόλαση χωρίς τέλος.

De nobis fabula narratur?

33 σχόλια:

Eriugena είπε...

Απο μια πρώτη ανάγνωση μπορώ να πω πως είναι η χρησιμοποίηση με ευρύ τρόπο της έννοιας "πραγματική υπαγωγή" θεμελιακά ορθή, αν και εγείρει ένα σωρό θέματα. Θα μιλήσω βιωματικά: το δικό μου μίσος απέναντι στον καπιταλισμό προέρχεται απο την αληθινή --ελπίζω-- σχέση μου με τα ψήγματα της προκαπιταλιστικής προνεωτερικής ζωής του χωριού μου, και ακόμα κι αν κάνω πολλές σχετικοποιητικές αυτοαναλύσεις εκεί καταλήγω: δεν μπορώ να αντέξω όχι μόνον την αστική αλλά και την αστεακή νεωτερικότητα..Εγώ τουλάχιστον την βιώνω σαν ξεφτίλα φτήνια και ξεπεσμό, χωρίς νομίζω να αυταπατώμαι για την προ-νεωτερική ζωή..ήταν πολύ σκληρή, αλλά όχι τόσο ΑΣΧΗΜΗ όσο η ζωή των εσωτερικών μεταναστών..οι δε εσωτερικοί μετανάστες και τα παιδιά τους(εκεί ανήκω, όπως οι περισσότεροι) χωρίζονται σε δύο ομάδες σήμερα: αυτούς που ΜΙΣΟΥΝ την κάθε έννοια επαρχίας και περιφρονούν το χώμα τη γή, τη χειροτεχνία, τα δέντρα, τα έντομα ΟΛΑ, και σε αυτούς που αναπτύσσουν έναν θολό ρομαντικό αντικαπιταλισμό της "ανάμνησης"..Εκεί ακριβώς αρχίζουν τα δύσκολα: η δεύτερη ομάδα μπορεί να προσελκυσθεί απο αντιδραστικές ιδεοληψίες,,όμως αυτό δεν σημαίνει πως πρέπει να υποχωρήσουμε στην αστική-αστεακή ξεφτίλα της ζωής. Προσωπικά λόγου χάριν θεωρώ τους λάτρεις του αστεακού, όπως τους σιτουασιονιστές εντελώς λάθος..πάνε να αναστήσουν μιαν αστεακότητα-αστικότητα εντελώς αδιέξοδη. Ερχόμαστε λοιπόν στο θέμα Πόλη-ύπαιθρος, τεχνική-δημιουργική εργασία..καφτό έδαφος Γ.Τζανάκος

Ανώνυμος είπε...

Αγαπητε Αντωνη μπορω να αναδημοσιευσω το κειμενο;

Αντωνης είπε...

@Ανώνυμος:

Ελεύθερα, απλά ενημέρωσέ με πού.

@Eriugena:

Γιάννη, το ζήτημα των προσωπικών βιωμάτων ψηγμάτων προκαπιταλιστικών είναι πολύ σημαντικό από πολιτική σκοπιά και σκοπεύω να το θίξω σε μια δεύτερη ανάρτηση.

Eriugena είπε...

Περιμένω ανυπόμονα στ'αληθεια! νομίζω ότι είναι ΤΟ θέμα..υπάρχει ένα υπόλειμμα τέτοιων βιωμάτων, που αξιοποιείται αισχρά απο τη δεξιά, και αμελείται απο την αριστερά, οι δε φιλελεύθεροι--όχι οι νεοφιλ. που το αγγίζουν σαν στοιχείο "κοινοτιστικό"--το περιφρονούν..αναμένω λοιπόν όταν έχεις ευχέρεια..

Αντωνης είπε...

Βέβαια ο Ernst Bloch αφιέρωσε ολόκληρο βιβλίο για αυτό το θέμα, του οποίου την σημασία και διορατικότητα δεν μπορώ να ανταγωνιστώ (αναφέρομαι στο Κληρονομιά των καιρών μας).

Όμως νομίζω ότι χωρίς την συστηματική πρόταξη τέτοιων βιωμένων εμπειριών ως μέρος μιας συνολικότερης στρατηγικής αντιπαράθεσης, στο πεδίο της κοινωνικής ιδεολογίας, με τις συνέπειες της πραγματικής υπαγωγής, δεν έχουμε καμία ελπίδα.

Και αυτή την ευρύτερη στρατηγική θα σκιαγραφήσω, με συγκεκριμένες προτάσεις ιδεολογικής πάλης.

cia239 είπε...

eriugena μπορείς να γίνεις λίγο πιο σαφής για τη διάκριση αστικότητας/αστεακότητας; Δεν έχω ξανακούσει αυτόν τον όρο. "πάνε να αναστήσουν μιαν αστεακότητα-αστικότητα εντελώς αδιέξοδη": εννοείς οτι υπήρξε μια περίοδος που δεν είχε επιβληθεί πλήρως η υπαγωγή-οπως την περιγράφει ο Αντώνης-εξαιτίας αναμνήσεων απο τον παλιό κόσμο ή λόγω του οτι ενα μεγάλο μέρος του πληθυσμού προερχόταν απο έναν άλλο κόσμο και δεν ήταν διατεθειμένο να υπαχθει και οτι αυτή ειναι η επιδίωξη των καταστασιακών;

Γράκχος Μπαμπέφ είπε...

Πολύ σημαντικό κείμενο και με πολλά προωθητικά ερωτήματα για το σήμερα.

Δύο ερωτήσεις/παρατηρήσεις/επιπόλαιες ίσως διαφωνίες/: η φράση σου "ώστε η καταστροφή του κεφαλαίου να μην είναι εννοήσιμη παρά ως καταστροφή του ίδιου αυτού που θα ήθελε, σε αφηρημένο πάντα επίπεδο, να βγει απ' τον κεφαλαιοκρατικό τρόπο ζωής." τί ακριβώς θέλει να επισημάνει? Πως δεν υπάρχει καμμία προοπτική εναλλακτικής πολιτικής και οικονομικής οργάνωσης στο φαντασιακό των υποτελών? Αυτή η λογική όντως κυριάρχησε τα τελευταία 20 χρόνια κυρίως όμως λόγω της αποτυχίας του 'υπαρκτού' περισσότερο και όχι τόσο της διαδικασίας πραγματικής υπαγωγής της εργασίας και της κοινωνίας στη κεφαλαιακή σχέση. Από τη δεκαετία του '60 (που υποθέτω αρχίζει αυτή η "πραγματική υπαγωγή")ως στα πρώτα χρόνια του '90 ακόμα είχαμε ανά την υφήλιο πάρα πολλές προσπάθειες αντίστασης στη λογική του κεφαλαίου. Αυτές μπορεί στη πλειοψηφία τους να εξαντλήθηκαν σε "πολιτισμικές" πρακτικές, οι οποίες αργότερα εγκολπώθηκαν λιγότερο ή περισσότερο (και πάλι μέσω απόσπασης σημαντικών παραχωρήσεων προς όφελος της εργασίας)στην κεφαλαιακή σχέση αλλά αποδεικνύουν νομίζω πως και σε τέτοιες συνθήκες η εργατική/απελευθερωτική αρνητικότητα είναι όχι μόνο παρούσα, αλλά είναι και αυτή που κινεί τα νήματα των καπιταλιστικών αναδιαρθρώσεων σε βάση και εποικοδόμημα. Ως εκ τούτου γιατί το σημερινό προλεταριάτο να μην έχει τη δυνατότητα να σκεφτεί τη καταστροφή του κεφαλαίου ως καταστροφή της καταστροφής του? Αφού αυτή σήμερα (η καταστροφή των εργαζομένων) είναι ισχυρότατη λόγω κρίσης.

Συνδεόμενο με το παραπάνω.
H κοινοτική μνήμη των προ-καπιταλιστικών σχέσεων στους πληθυσμούς οι οποίοι ενστερνίστηκαν το απελυθερωτικό όραμα του κομμουνισμού ήταν όντως προωθητικός παράγοντας για την επαστατική ρήξη. Μήπως όμως ήταν και ανασταλτικός παράγοντας για την κομμουνιστική οικοδόμηση? Γιατί να θρηνούμε τη σημερινή απουσία αυτής της μνήμης και να μη δούμε τις προωθητικές της δυνατότητες. Η εξάπλωση στο μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη της ανεπτυγμένης καπιταλιστικής παραγωγής δε σημαίνει και τεράστια εξάπλωση της κοινωνικοποιημένης εργασίας? Δεν αναδύεται σήμερα, λόγω αυτής της εξάπλωσης και τεχνολογίας αυτό που ο Μαρξ ονόμασε "γενική διάνοια", το καθεαυτό δηλαδή επαναστατικό υποκείμενο?
Το ζήτημα τελικά μήπως πρέπει να είναι η αναγνώριση των σύγχρονων δυνατοτήτων (που πάνε παρέα με τη σύγχρονη κοινωνική κόλαση της "πραγματικής υπαγωγής" - δεν το αμφισβητώ αυτό) και η κατάστρωση ενός σχεδίου σύμφωνα με αυτές? Και ας αφήσουμε πίσω την Κίνα και τη Ρωσσία και το Βιετνάμ και τη Κούβα. Μήπως αυτό είναι το μεγάλο πρόβλημα και η καλύτερη ένδειξη της απουσίας σύγχρονης κομμουνιστικής πρωτοπορίας? Να πάμε ένα βήμα παραπέρα δηλαδή από τα λίγα που είπε ο Μάρξ για την κομμουνιστική λειτουργία της κοινωνίας στο τέλος του Κεφαλαίου.

Eriugena είπε...

cia239 εννοώ ότι οι καταστασιακοί είναι βουτηγμένοι στη Πόλη, το Αστυ, και μάλλον ούτε που τους περνά απ'το μυαλό να είναι όλα αυτά αν όχι αδιέξοδα πάντως αρκετά μικρότερων δυνατοτήτων απο ότι νομίζουν (νομίζαμε-νομίζατε..) και για σένα και για τον Μπαμπεφ-αλλά και για τον Αντώνη- επιφυλάσσω μια μεγαλύτερη ανάλυση,..

Smirnoff είπε...

Δεν είμαι σίγουρος κατά πόσο η έννοια της πραγματικής υπαγωγής της εργασίας στο κεφάλαιο μπορεί να εξηγήσει την απουσία μαζικής σοσιαλιστικής συνείδησης στις χώρες της Δύσης. Η έννοια καταλαμβάνει προεξέχουσα σημασία στην προβληματική του ρεύματος της αυτονομίας (Νέγκρι αλλά όχι μόνο), όμως αυτή η σχολή είχε εξαρχής μία στενή πρόσληψη του προλεταριάτου (αυτοί που παράγουν αξία και υπεραξία) και έρρεπε προς τον οικονομισμό (με υποψία τεχνολογικού ντετερμινισμού), με την έννοια πως προσπαθούσε να κατανοήσει τις μεταβολές στην εργατική συνείδηση μέσα από τον τρόπο που είναι οργανωμένη η παραγωγή και τις συνακόλουθες εξελίξεις στην παραγωγική διαδικασία. Η κυριαρχία των μηχανών και η αποειδίκευση της εργασίας στην κορύφωση της φορντικής περιόδου υποτίθεται πως δημιούργησε τον εργάτη "μάζα".

Όμως η σοσιαλιστική συνείδηση δεν είναι αποτέλεσμα του τρόπου οργάνωσης της παραγωγικής διαδικασίας, ούτε απορρέει από κάποια ανάμνηση μίας προηγούμενης μορφής ύπαρξης, μη καπιταλιστικής. Η σοσιαλιστική συνείδηση είναι συνέπεια των συλλογικών δεσμών που οικοδομούνται από το προλεταριάτο στα πλαίσια της σύγκρουσης του με το κεφάλαιο, όταν μάλιστα αυτή η σύγκρουση ξεφεύγει από τα στενά όρια της διαπραγμάτευσης καλύτερων όρων πώλησης της εργατικής δύναμης και πολιτικοποιείται, στρεφόμενη ενάντια στο αστικό κράτος, αμφισβητώντας έμπρακτα την πολιτική και ιδεολογική κυριαρχία της αστικής τάξης.

Ταυτόχρονα αυτή η διαδικασία της στοιχειακής, εμπειρικής σύγκρουσης με το κεφάλαιο και η μετουσίωση της σε πιο γενικευμένες στιγμές αντιπαράθεσης με την αστική πολιτική εξουσία, είναι απαραίτητο να αποκρυσταλλώνεται και να κεφαλαιοποιείται σε μόνιμες δομές που θα είναι σε θέση να διατηρούν και να μεταφέρουν αυτές τις εμπειρίες και τα συμπεράσματα τους στην πλειοψηφία των εργατών και στις νεότερες γενιές. Το ζήτημα της οργάνωσης είναι πολύ σημαντικό και από άλλες απόψεις. Καμία ιδέα δεν μπορεί να επιβιώσει για πολύ, πόσο μάλλον όταν είναι ανταγωνιστική προς τις κυρίαρχες, εάν δεν διατηρήται και αναπαράγεται μέσα από συγκεκριμένες δομές που διαμορφώνουν διαφορετικές σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων στο εσωτερικό τους και παράγουν διαφορετικές υποκειμενοποιήσεις από αυτές που εγκαλούν οι ηγεμονεύουσες αστικές ιδεολογίες. Αυτές οι ανταγωνιστικές δομές είναι απαραίτητο να έχουν “ολοκληρωτικό” χαρακτήρα, να αγκαλιάζουν δηλαδή κάθε πτυχή της ζωής των υποτελών τάξεων και να μην περιορίζονται στο χώρο εργασίας.

Το ζήτημα της κουλτούρας για παράδειγμα είναι ενδεικτικό. Αυτή τη στιγμή η κουλτούρα των υποτελών τάξεων διαμορφώνεται αποκλειστικά από τις κυρίαρχες αξίες του ατομικισμού, του ναρκισσισμού και του ανταγωνισμού, έτσι όπως διαχέονται και επιβάλλονται από τους πανταχού παρόντες ιδεολογικούς μηχανισμούς. Δεν υπάρχει σχεδόν κανένας χώρος όπου διαφορετικές αξίες, όπως αυτές της συλλογικότητας, της αλληλεγγύης και της αυταπάρνησης να μπορούν να επιβιώσουν. Όμως δεν ήταν πάντοτε έτσι τα πράγματα, εκκινώντας από το τέλος του 19ου αιώνα, όταν η σοσιαλδημοκρατία άρχισε να μαζικοποιείται και να οικοδομεί τις επιβλητικές οργανώσεις τις, που αγκάλιαζαν το σύνολο των δραστηριοτήτων της εργατικής τάξης: συνδικάτα, κόμμα, αθλητικές ενώσεις, πολιτιστικοί όμιλοι, ταμεία αλληλοβοήθειας, χώροι και μέρη διακοπών και ανάπαυσης, σχολεία, πανεπιστήμια κ.οκ. Μέσα από αυτές τις συνθήκες παρήχθη αυτό που ονομάσθηκε εργατική κουλτούρα, ένας αρκετά διακριτός τρόπος ζωής και σκέψης, εν πολλοίς ανταγωνιστικός με τον αστικό, με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και αξίες. Αυτή η κουλτούρα επιβίωσε και μεταπολεμικά, μέσα από τις μαζικές οργανώσεις των Δυτικών ΚΚ, μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 70 χονδρικά. Αυτό ακριβώς είναι που απουσιάζει εντελώς σήμερα και οι λόγοι αυτής της απουσίας είναι πολυσχιδείς, θα αναφερθώ παρακάτω όμως σε αυτούς.

Smirnoff είπε...

συνέχεια

Για να ξαναγυρίσω στο ζήτημα της πραγματικής υπαγωγής αν το δούμε ιστορικά , μαζική σοσιαλιστική συνείδηση αναπτύχθηκε σε εκείνες τις χώρες και σε εκείνες τις περιοχές χωρών, όπου παρουσιάζονταν μία έντονη ανάπτυξη του καπιταλισμού, της βιομηχανίας και συνακόλουθα του προλεταριάτου. Εκεί δηλαδή που η πραγματική υπαγωγή της εργασίας στο κεφάλαιο είχε ολοκληρωθεί προ πολλού και που οι εργάτες αισθάνονταν πως πραγματικά δεν έχουν άλλη διέξοδο επιβίωσης, από το να πουλήσουν την εργατική τους δύναμη. Ήταν ακριβώς αυτή η αποκοπή από προηγούμενες συνθήκες ύπαρξης, η απουσία εναλλακτικών που έδωσε σε συνδυασμό με τη δράση και ανάπτυξη των σοσιαλιστικών οργανώσεων, ώθηση στην ανάπτυξη αυτής της ιδιαίτερης εργατικής κουλτούρας την οποία αναφέρω παραπάνω. Αυτή η κουλτούρα και οι δομές που την αναπαρήγαγαν παγίωναν και καθιστούσαν συνείδηση τον ανταγωνισμό ανάμεσα στην εργασία και το κεφάλαιο και διαμόρφωναν τη αίσθηση πως ο καπιταλισμός είναι και δεν θα μπορούσε παρά να είναι μία παροδική μορφή κοινωνικής οργάνωσης.

Η σοσιαλιστική συνείδηση δεν αναπτύχθηκε σε μέρη όπως ο Ιταλικός νότος, η Βαυαρία, η Ρωσική ή κινεζική ύπαιθρος, όπου επιβίωναν ακόμη προκαπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής και κυριαρχούσε η τυπική υπαγωγή της εργασίας. Οι Ρώσοι αγρότες δεν υπήρξαν σοσιαλιστές, απλά συγκρότησαν μία περιστασιακή συμμαχία με το προλεταριάτο και τους Μπολσεβίκους, στη βάση του μοιράσματος της γης και του τέλους του πολέμου. Μετά την Οκτωβριανή επανάσταση και την εκπλήρωση αυτών των στόχων, η συμμαχία προοδευτικά άρχισε να σπάει, ενώ η ανάλυση του Λένιν για ταξική πάλη στην ύπαιθρο, ανάμεσα σε πλούσιους και φτωχούς αγρότες, δεν επιβεβαιώθηκε, με αποτέλεσμα οι Μπολσεβίκοι να ναγκαστούν να κάνουν βήματα υποχώρησης προς τον καπιταλισμό, με τη ΝΕΠ, προκειμένου να εξασφαλίσουν την ειρήνη στην ύπαιθρο. Όσο για την κινεζική επανάσταση, είναι τεράστια η συζήτηση αναφορικά με το χαρακτήρα της, κατά πόσο δηλαδή υπήρξε σοσιαλιστικός.

Η ανάμνηση προηγούμενων μορφών ύπαρξης και η δυνατότητα, έστω φαντασιακή, εξόδου από τη μισθωτή σχέση, που συνδέεται με την τυπική υπαγωγή της εργασίας, δεν βλέπω το λόγο να ωθεί στην ανάπτυξη αντικαπιταλιστικής συνείδησης, πόσο μάλλον σοσιαλιστικής. Εκτός και αν αυτή η προηγούμενη μορφή ύπαρξης είχε πρωτοσοσιασλιστικά ή κολεκτιβίστικα χαρακτηριστικά, όπως για παράδειγμα η περίπτωση πολλών Ρώσων εργατών, πρώην αγροτών που ζούσαν στις αγροτικές κοινότητες Μιρ. Αν όμως αυτή η προηγούμενη μορφή ύπαρξης είχε τα χαρακτηριστικά του μικροαγρότη - μικροαστού ή μικροβιοτέχνη για ποιο λόγο να οδηγήσει σε μία άρνηση της προλεταριακής συνθήκης από σοσιαλιστική σκοπιά; Περισσότερο εμποδίζει μια τέτοια εξέλιξη, από την άποψη πως η μισθιακή σχέση γίνεται αντιληπτή ως μη μόνιμη ή μεταβατική και επιδιώκεται η επιστροφή στην πρότερη κατάσταση του αυτόνομου παραγωγού ή μικροεπαγγελματία. Αυτό για παράδειγμα παρατηρείται έντονα στην περίπτωση της Ελλάδας όπου εμφανίζεται μεγάλη κινητικότητα μεταξύ αγροτών – εργατών – μικροαστών, με αποτέλεσμα να μην έχουμε προλεταρίους δεύτερης, τρίτης ή τέταρτης γενιάς όπως σε άλλες χώρες. Είναι μία πραγματικότητα που την είχε αναλύσει ο Πουλαντζάς ήδη από τη δεκαετία του 70 και που συνεχίζεται έως σήμερα, ασκώντας έντονες μικροαστικές πιέσεις στην ελληνική εργατική τάξη.

Smirnoff είπε...

συνέχεια

Θα κλείσω με ορισμένες παρατηρήσεις που αφορούν τους λόγους για τους οποίους απουσιάζει σήμερα αυτή η περιβόητη εργατική κουλτούρα. Ο πρώτος είναι ο προφανής: η διάλυση όλως αυτών των δομών και οργανώσεων που σταθεροποιούσαν , διεύρυναν και αναπαρήγαγαν αυτή την κουλτούρα. Αναφέρομαι στα συνδικάτα, τα κόμματα της αριστεράς και τις συνοδευτικές τους οργανώσεις.. Αυτή η εξέλιξη επέτρεψε στις καπιταλιστικές σχέσεις και αξίες να παραμείνουν οι μόνες στο παιχνίδι, αποικιοποιώντας κάθε δραστηριότητα του προλεταριάτου, διαμορφώνοντας ανθρώπους καθ' εικόνα και ομοίωση ν τους. Ο δεύτερος λόγος είναι οι εξελίξεις και οι αναδιαρθρώσεις στην καπιταλιστική παραγωγή, η τριτογενοποίηση της οικονομίας, η δραστική συρρίκνωση των μεγάλων βιομηχανικών μονάδων παραγωγής, που συγκέντρωναν εκατοντάδες ή και χιλιάδες εργάτες σε έναν χώρο και η αντικατάσταση τους με μικρές μονάδες παραγωγής υπηρεσιών, με εργασία φασόν και άλλες ευέλικτες και αποκεντρωμένες μορφές εκμετάλλευσης. Όλες αυτές οι εξελίξεις δημιουργούν μία σειρά δυσκολίες στην οργάνωση και ταξική συνειδητοποίηση του σύγχρονου προλεταριάτου, ιδίως εκείνου του κομματιού που συνηθίζουμε να ονομάζουμε πρεκαριάτο και που είναι το πιο δυναμικά αναπτυσσόμενο. Όπως παρατηρεί ο Guy Standing:

“Εξαιτίας των ευέλικτων αγορών εργασίας, το πρεκαριατο δεν μπορεί να ανακαλέσει από προηγούμενες κοινωνικές μνήμες, μία αίσθηση του ανήκειν σε μία περήφανη κοινότητα ήθους, στάτους και αλληλεγγύης. Τα πάντα είναι φευγαλέα. Κατανοούν πως στις συναλλαγές τους με τους άλλους, δεν επικρέμεται καμία σκιά του μέλλοντος από πάνω τους, καθώς είναι πολύ πιθανό να μη συναλλάσσονται με τους ίδιους ανθρώπους αύριο. Ο “πρεκαριοποιημένος” νους είναι ένας νους χωρίς άγκυρες, πηδάει από υποκείμενο σε υποκείμενο και σε ακραίες καταστάσεις, πάσχει από το σύνδρομο της μειωμένης προσοχής (εστίασης). Είναι όμως και νομαδικός στις συναναστροφές με τους άλλους ανθρώπους”. (http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2011/jun/01/voice-for-emerging-precariat?INTCMP=SRCH)

Τέλος δεν πρέπει να υποτιμούνται οι ευθύνες της αριστεράς, που όχι μόνο απέτυχε να απευθυνθεί σε αυτόν το κόσμο (το πρεκαριάτο), αλλά έχει περιοριστεί σε μία οικονομίστικη – συνδικαλιστική πρακτική, που αποσκοπεί σχεδόν εξολοκλήρου στην κατάκτηση καλύτερων όρων πώλησης της εργασίας, χωρίς να αμφισβητεί επί της ουσίας τις κεφαιλαιακές σχέσεις και την καπιταλιστική μορφή οργάνωσης της παραγωγής. Ενώ έχει εγκαταλείψει εντελώς την πάλη για την ιδεολογική και πολιτισμική ηγεμονία.

Αντωνης είπε...

@Smirnoff:

Ευχαριστώ για το μακροσκελές και κριτικό αυτό σχόλιο, το οποίο διάβασα με ιδιαίτερη προσοχή.

Θα ξεκινήσω ευχαριστώντας σε για τον κόπο και τη σκέψη που έβαλες στο σχόλιο. Η θεωρία έχει ανάγκη από διαφωνίες που ξεφεύγουν από το επίπεδο της απλής γνώμης.

Θα συνεχίσω διευκρινίζοντας ότι στόχος της πιο πάνω ανάρτησης, ελπίζω πρόδηλος, δεν ήταν να προσφέρει μια συνολική θεωρία για το πρόβλημα αλλά να εξετάσει τι θα μπορούσε να προσφέρει στην εννοιολόγησή του η συγκεκριμένη έννοια της μερικής υπαγωγής. Κατά συνέπεια, τα όσα πολύ σωστά καταγράφεις για την παρακμή της εργατικής κουλτούρας στις χώρες του αναπτυγμένου καπιταλισμού, όπως μας την γνώρισαν ο E.P Thompson, ο Gareth Stedman Jones και άλλοι, καθώς και τις συνέπειες των όσων συνέβησαν από τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά, αλλά και η κριτική στην αριστερά με την οποία κλείνεις, δεν είναι αντικείμενα διαφωνίας αλλά διαφορετικής έμφασης. Ούτε υπάρχει διαφωνία στην αξιολόγηση του ντετερμινισμού του Νέγκρι, που είναι μέρος των λόγων για τους οποίους έγραψα ότι διαφωνώ με τις συνεπαγωγές του.

Πού έγκειται κατά την γνώμη μου το πραγματικό επίδικο ανάμεσα στην προσέγγιση του κειμένου και τις δικές σου παρατηρήσεις; Σε όσα περιέχονται στο δεύτερο τμήμα της κριτικής σου απάντησης και σε κάποια σημεία στο πρώτο τμήμα, στα οποία και θα επικεντρωθώ.

Eriugena είπε...

Πάντως Σμυρνωφ και έτεροι σύντροφοι, εκπλήσσομαι απο την σιγουριά με την οποία ενδύετε την αντίθεσή σας προς τον μικρό αυτόνομο παραγωγό. Για μένα αυτό είναι μιά ακόμα ένδειξη ενός βλαβερού ντετερμινισμού, ή μάλλον ο ντετερμινισμός αυτός είναι ένδειξη ενός ταξικού πάθους που πολύ αμφιβάλλω ότι έχει εργατικές ρίζες. Για να μη μιλήσω για το αντιαγροτικό πάθος..δεν προλαβαίνω να κάνω μια εκτενή ανάλυση, αλλά μπορώ να πω πως η φαντασίωση του σοσιαλισμού ή κομμουνισμού ως ενός μεγάλου υπερ-κοινωνικού Όλου χωρίς μικρή σχετικά αυτόνομη παραγωγή αλλά και με την αγροτιά κάτω απο το πέλμα της εργατιάς, είναι κάτι που με απωθεί. Θα μπορούσα να σας το πω πολύ πιο απλά: ΟΤΙ και να κάνουν τα ολιστικά κοινωνικά υποδείγματα, είτε είναι αριστερού προσανατολισμού είτε καπιταλιστικού, δεν θα εκριζώσουν ΠΟΤΕ την διαχρονική ανάγκη των ατόμων να επιδιώξουν μια σχετική οικονομική αυτονομία σε μικρή κλίμακα.Οι αντι-μικροαστικές κραυγές δεν μπορούν να εξαφανίσουν την ανάγκη αυτή, και μόνον ένας σοσιαλισμός τύπου Γιουγκοσλαβίας μπόρεσε να το καταλάβει αυτό. Δεν είναι τυχαίο πως ΜΟΝΟΝ η Γιουγκοσλαβία πρόσέφερε μιαν αξιοπρεπή ζωή, ελευθερία, αυτοδιαχείριση, ελευθερία της μικρής μη-μισθιακής παραγωγής, κ.α. ΒΙΩΜΑ ΔΙΚΟ ΜΟΥ : όταν επισκέφτηκα την Βουλγαρία επι "σοσιαλισμού" ΟΠΟΙΟΙ ΤΟΛΜΟΥΣΑΝ ΝΑ ΜΙΛΗΣΟΥΝ ΜΙΛΑΓΑΝΕ ΜΟΝΟΝ ΓΙΑ ΤΗ ΓΙΟΥΓΚΟΣΛΑΒΙΑ..τυχαίο;--σε σχέση με την ελευθερία της μικρής αυτόνομης παραγωγής και της μικρής ιδιοκτησίας-- δεν νομίζω..

Αντωνης είπε...

Γράφεις λοιπόν στο πρώτο κομμάτι του σχολίου σου:

"Όμως η σοσιαλιστική συνείδηση δεν είναι αποτέλεσμα του τρόπου οργάνωσης της παραγωγικής διαδικασίας, ούτε απορρέει από κάποια ανάμνηση μίας προηγούμενης μορφής ύπαρξης, μη καπιταλιστικής. Η σοσιαλιστική συνείδηση είναι συνέπεια των συλλογικών δεσμών που οικοδομούνται από το προλεταριάτο στα πλαίσια της σύγκρουσης του με το κεφάλαιο, όταν μάλιστα αυτή η σύγκρουση ξεφεύγει από τα στενά όρια της διαπραγμάτευσης καλύτερων όρων πώλησης της εργατικής δύναμης και πολιτικοποιείται, στρεφόμενη ενάντια στο αστικό κράτος, αμφισβητώντας έμπρακτα την πολιτική και ιδεολογική κυριαρχία της αστικής τάξης."

Χωρίς αμφιβολία, εκφράζεις μια ορθόδοξη μαρξιστική θεώρηση. Η θεώρηση όμως αυτή παρακάμπτει το σημαντικό κατά τη δική μου εκτίμηση πρόβλημα της διαδικασίας μέσα από την οποία ανακύπτουν ΜΟΝΤΕΛΑ για τους "συλλογικούς δεσμούς" που οικοδομούνται από το προλεταριάτο. Οι δεσμοί αυτοί δεν ανακύπτουν από το πουθενά, δεν επινοούνται από το μηδέν. Αποτελούν δημιουργικές και επινοητικές επανεπισκέψεις ήδη υπαρχόντων, υπολειμματικά, θσεμών, τρόπων σύνδεσης, τρόπων εννοιολόγησης. Στις πλατείες είδαμε να χρησιμοποιείται η αρχαία ελληνική άμεση δημοκρατία ως ιδεολογικός πυρήνας. Κινητοποιήθηκε ένα θραύσμα του μακρινού παρελθόντος για να λειτουργήσει ως συνεκτικός ιστός, με τα όποια αντιφατικά αποτελέσματα.

Φυσικά, οι πλατείες δεν αποτελούν παράδειγμα της οικοδόμησης της σοσιαλιστικής συνείδησης. Μας θυμίζουν όμως ότι πολιτική δημιουργία ex nihilo δεν υφίσταται, και ότι η διαφορά έγκειται μάλλον στους τρόπους με τους οποίους μια πράγματι νεότευκτη και χωρίς προηγούμενο εμπειρία (εν προκειμένω στα πλαίσια της δικής σου ανάλυσης, του εργοστασίου) λειτουργεί ως καταλύτης για την αναδιαπραγμάτευση, μετατροπή, κατάργηση, αντικατάσταση, κλπ (το πεδίο είναι τρομερά σύνθετο), παλαιότερων μέσων κοινωνικοποίησης και συνειδητοποίησης κοινών συμφερόντων. Για να γίνει, επιπλέον μια εμπειρία αντιληπτή ως νεότευκτη και χωρίς προηγούμενο, για να βιωθεί η πιεστική της νεωτερικότητα, είναι απαραίτητο να υπάρχει ακόμα μια συναίσθηση πρότερης κατάστασης.

Σκέψου, όχι για την πολιτική αλλά για την αισθητική, και αναλογίσου γιατί η πρωτοπορία στις τέχνες, η έμφαση στην δραστική μεταμόρφωση του κόσμου και της ανάγκης δραστικής μεταμόρφωσης των κανόνων αναπαράστασής του (κυβισμός, δωδεκατονισμός, μοντερνισμός, ροή συνείδησης, μοντάζ, κολλάζ, κλπ) δεν ανακύπτουν σε μια συγκριτικά προηγμένη τεχνολογική εποχή όπως η δική μας, για την οποία η πρωτοπορία φαντάζει αφύσικα μελλοντολογική και εικονοκλαστική, αλλά σε μια πρότερη τεχνολογική εποχή, ΟΤΑΝ ΤΟ ΤΡΑΥΜΑ ΤΗΣ ΔΡΑΣΤΙΚΗΣ ΑΛΛΑΓΗΣ ΒΙΩΝΕΤΑΙ ΕΜΠΡΑΚΤΑ από τη συνείδηση, και όταν, κατά συνέπεια, Η ΑΙΣΘΗΣΗ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΑΠΟΚΤΑ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΚΗ ΑΠΤΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΒΑΘΟΣ ακριβώς στον βαθμό που ΑΝΤΙΠΑΡΑΒΑΛΛΕΤΑΙ, ΜΕ ΤΡΟΠΟ ΑΠΤΟ, ΜΕ ΚΑΤΙ ΠΟΥ ΕΞΑΦΑΝΙΖΕΤΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΑ.

Smirnoff είπε...

Αντώνη, ευχαριστώ για την απάντηση. Προφανώς ούτε και γω καταθέτω συνολική άποψη για το ζήτημα που έθιξες, με το προηγούμενο σχόλιο μου. Περισσότερο επεδιώκα να ανοίξει μία συζήτηση πάνω στο θέμα. Γι αυτό και άφησα εντελώς εκτός το ζήτημα του φετισχισμού των εφαιλαιικών σχέσων (μέρος των οποίνω είναι και ο φετισχισμός του εμπορεύματος). Γενικά το ρεύμα της αυτονομίας παραβλέπει την αυτοινομία της πολιτικής και ιδεολογικής βαθμίδας στον καπιταλισμό και υποτιμάει σημαντικά τη συμασία τους στρην αναπαραγωγή των καπιταλιστικών σχέσεων. Πρόσφατα είχα μία συζήτηση για τον ορισμό της εργατικής τάξης και τις πηγές της ταξικήνς συνείδησης. Η απάντηση του Thompson σε αυτά τα ερωτήματα φαντάζει ελκτική, όμως παραμένεοι το πρόβλημα της διαλεκτικής ανάμεσα στην ταξική θέση και την ταξική συνείδηση και σε αυτό το σημείο έχω την αίσθηση πως ο Thompson έχει πρόβλημα, άλλη συζήτηση όμως...

Αντωνης είπε...

Προχωράμε τώρα στο δεύτερο τμήμα του σχολίου σου.

Γράφεις ότι:

"μαζική σοσιαλιστική συνείδηση αναπτύχθηκε σε εκείνες τις χώρες και σε εκείνες τις περιοχές χωρών, όπου παρουσιάζονταν μία έντονη ανάπτυξη του καπιταλισμού, της βιομηχανίας και συνακόλουθα του προλεταριάτου. Εκεί δηλαδή που η πραγματική υπαγωγή της εργασίας στο κεφάλαιο είχε ολοκληρωθεί προ πολλού και που οι εργάτες αισθάνονταν πως πραγματικά δεν έχουν άλλη διέξοδο επιβίωσης, από το να πουλήσουν την εργατική τους δύναμη"

Είναι βέβαια αληθές ότι, αρχής γενομένης από τα τελευταία 20 χρόνια του 19ου αιώνα έχουμε μια εντυπωσιακή άνθηση μορφών σοσιαλιστικής οργάνωσης στα κράτη του αναπτυγμένου καπιταλισμού, οργάνωσης τόσο πολιτικής όσο και ευρύτερα πολιτισμικής.

Είναι όμως μισή αλήθεια, διότι ισχύει επίσης ότι σε ΚΑΝΕΝΑ από τα κράτη του αναπτυγμένου καπιταλισμού δεν οδηγεί αυτή η άνθηση σε μετασχηματισμό του τρόπου παραγωγής, ούτε καν τύποις. Ο καπιταλισμός στις χώρες της Δύσης περνά την περίοδο 1880-1914 και τον μεσοπόλεμο κλονιζόμενος μεν λιγότερο ή περισσότερο (σχεδόν αποκλειστικά στην Γερμανία), αλλά επιβιώνει των κλυδωνισμών αυτών, μετασχηματιζόμενος στην χώρα όπου δοκιμάστηκε πιο έντονα (και όπου --τυχαίο;--το φεουδαλικό στοιχείο και η αντιπαράθεσή του με την βιομηχανική νεωτερικότητα είναι εντονότερο από ότι οπουδήποτε αλλού) σε εθνικοσοσιαλισμό. Μετά τον Β' παγκόσμιο, το παιχνίδι έχει τελειώσει, ουσιαστικά, για όλη την Ευρώπη, και μένουν μόνο προσωρινές, σποραδικές και ανεπιτυχείς αναλαμπές.

Αντίθετα, σε μία σειρά χωρών όπου δεν μπορεί να γίνει λόγος για αναπτυγμένη καπιταλιστική κοινωνία, και όπου αντίθετα υπάρχουν ψήγματα και επιβιώσεις προκαπιταλιστικών σχέσεων (ΕΣΣΔ, Ουγγαρία, Κούβα, Κίνα κλπ) έχουμε ανατροπή του πολιτειακού συστήματος και εκδοχές της δικτατορίας του προλεταριάτου. Τούτο βρίσκεται στο κέντρο της πρότασής μου για εξέταση της έννοιας της πραγματικής υπαγωγής και δεν νομίζω ότι μπορεί να παραγνωριστεί ως ασήμαντο. Φυσικά, δεν είμαι ο πρώτος που το θίγω· ο Γκράμσι το έθιξε πρώτος, αλλά από τη σκοπιά των διαφορών στη δομή της πολιτικής εξουσίας του κράτους περισσότερο από ότι με την οπτική του τι θα μπορούσε να επιφέρει η πλήρης ενσωμάτωση της οικονομίας στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής.

Αντωνης είπε...

Διόρθωση στο πρώτο τμήμα της απάντησης στον Smirnoff (7.39 μμ): "πραγματικής υπαγωγής" και όχι "μερικής υπαγωγής" βέβαια.

Αντωνης είπε...

Διευκρίνιση για το σχόλιο 8.02 μμ:

Όπου "για όλη την Ευρώπη" διάβαζε "για όλη την δυτική, καπιταλιστικά αναπτυγμένη Ευρώπη."

Και βλέπε το κλασικό βιβλίο του Πέρι Άντερσον για τον Δυτικό Μαρξισμό.

Αντωνης είπε...

Συνεχίζοντας την απάντηση στο δεύτερο τμήμα της απάντησης στον σ/φο Smirnoff:

Αμέσως παρακάτω, γράφεις:

"Οι Ρώσοι αγρότες δεν υπήρξαν σοσιαλιστές, απλά συγκρότησαν μία περιστασιακή συμμαχία με το προλεταριάτο και τους Μπολσεβίκους, στη βάση του μοιράσματος της γης και του τέλους του πολέμου. Μετά την Οκτωβριανή επανάσταση και την εκπλήρωση αυτών των στόχων, η συμμαχία προοδευτικά άρχισε να σπάει, ενώ η ανάλυση του Λένιν για ταξική πάλη στην ύπαιθρο, ανάμεσα σε πλούσιους και φτωχούς αγρότες, δεν επιβεβαιώθηκε, με αποτέλεσμα οι Μπολσεβίκοι να ναγκαστούν να κάνουν βήματα υποχώρησης προς τον καπιταλισμό, με τη ΝΕΠ, προκειμένου να εξασφαλίσουν την ειρήνη στην ύπαιθρο. Όσο για την κινεζική επανάσταση, είναι τεράστια η συζήτηση αναφορικά με το χαρακτήρα της, κατά πόσο δηλαδή υπήρξε σοσιαλιστικός."

Και πάλι νομίζω ότι πρόκειται για τη μισή αλήθεια. Διότι, αν και φυσικά υπάρχουν κάθε είδους εντάσεις ανάμεσα στον μπολσεβικισμό και σε διάφορα αγροτικά και μικροαστικά ρεύματα ανατρεπτικά προς τον τσαρισμό (ναρόντνικ, αναρχικοί, κλπ), ο μπολσεβικισμός α) είναι αδιανόητος χωρίς την ΕΥΡΥΤΑΤΗ αμφισβήτηση βασικών πολιτικών και οικονομικών αρχών στην Ρωσία ήδη από την εποχή Μπακούνιν και Κροπότκιν και β) εξακολουθεί μέχρι τελευταία στιγμή να είναι μειοψηφικό ρεύμα σε μια πολύ ευρύτερη συμμαχία επαναστατικής αμφισβήτησης τόσο του τσαρισμού όσο και της αστικής δημοκρατικής λύσης. Μάλιστα, αυτή είναι και η απάντηση, στην ουσία, την οποία ήθελα να σου δώσω σε πολύ προηγούμενο σχόλιο που έκανες επικρίνοντας το ΚΚΕ σε σχέση με τους μπολσεβίκους και δεν κατάφερα ποτέ να σου δώσω: το ευρύτερο ιδεολογικό περιβάλλον στο οποίο έδρασαν, αναπτύχθηκαν και ωρίμασαν οι μπολσεβίκοι είναι ένα περιβάλλον όπου η ιδέα της ατομικής ιδιοκτησίας αμφισβητείται από αναρχικούς, ναρόντικ, Χριστιανούς, σοσιαλιστές, σοσιαλδημοκράτες, κλπ για περισσότερα από 60 χρόνια. Με ποιο δικαίωμα έχουμε μπολσεβικικές προσδοκίες από ένα κόμμα σαν το ΚΚΕ το οποίο δρα σε ένα δραστικά πιο συντηρητικό ιδεολογικό περιβάλλον όπως αυτό της μεταπολιτευτικής Ελλάδας, όπου το να πεις "κατάργηση της ιδιωτικής περιουσίας" είναι εγγυημένο να σε καταλήξει στο περιθώριο των fringe lunatics της αριστεράς;

Για να επανέλθω όμως στο τωρινό επίδικο, νομίζω ότι υποτιμάς δραστικά τις δημιουργικές, παραγωγικές διαστάσεις της σχέσης του μπολσεβικισμού με αυτό από το οποίο ξεπήδησε και το οποίο υπερκέρασε διαλεκτικά, και το οποίο είναι μια αντίσταση και μια καχυποψία απέναντι στη μισθωτή εργασία, την εκλογίκευση των σχέσεων παραγωγής, την αφηρημένη ισότητα των συμβαλλομένων και την κοινοβουλευτική δημοκρατία που σε κανένα σημείο δεν έγιναν το ίδιο βαθιά αποδεκτές σε χώρες όπου η πραγματική υπαγωγή του τρόπου παραγωγής είχε εξαλείψει κάθε προκαπιταλιστική βάση για την συλλογικότητα.

Σε καμία περίπτωση δεν συνεπάγεται η αναγνώριση αυτού του γεγονότος την θεώρηση αυτών των προκαπιταλιστικών βάσεων ως "αντικειμενικά προοδευτικών" ή "επαναστατικών". Αντίθετα, όπως έδειξε στο εξαιρετικό κατά την άποψή μου Κληρονομιά των καιρών μας ο Μπλοχ, τούτες οι βάσεις παραμένουν βαθιά αμφίσημες από πολιτική άποψη και μπορούν να οδηγήσουν τόσο σε μια νοσταλγική και ουσιαστικά φασιστική πολιτική "αποκατάστασης" αυτού που έχει πληγεί (Γερμανία) όσο και σαφώς πιο επαναστατικές κατευθύνσεις (Ρωσία), ανάλογα με την πολιτική και ιδεολογική επεξεργασία της οποίας τυγχάνουν και ανάλογα με τον τοπικό συσχετισμό και τις διαμορφωμένες συμμαχιές κοινωνικών στρωμάτων και ταξικών δυνάμεων.

Αντωνης είπε...

Λέγοντας λοιπόν ότι ουδόλως δέχομαι μια πολιτικά ντετερμινιστική σχέση ανάμεσα στην ύπαρξη προκαπιταλιστικών βιωμάτων και κοινωνικών σχέσεων, την ύπαρξη μιας κάποιας αυτονομίας από τη μισθιακή εργασία και την επαναστατική κατεύθυνση, νομίζω ότι απαντώ και στο παρακάτω:

"Η ανάμνηση προηγούμενων μορφών ύπαρξης και η δυνατότητα, έστω φαντασιακή, εξόδου από τη μισθωτή σχέση, που συνδέεται με την τυπική υπαγωγή της εργασίας, δεν βλέπω το λόγο να ωθεί στην ανάπτυξη αντικαπιταλιστικής συνείδησης, πόσο μάλλον σοσιαλιστικής. Εκτός και αν αυτή η προηγούμενη μορφή ύπαρξης είχε πρωτοσοσιασλιστικά ή κολεκτιβίστικα χαρακτηριστικά, όπως για παράδειγμα η περίπτωση πολλών Ρώσων εργατών, πρώην αγροτών που ζούσαν στις αγροτικές κοινότητες Μιρ. Αν όμως αυτή η προηγούμενη μορφή ύπαρξης είχε τα χαρακτηριστικά του μικροαγρότη - μικροαστού ή μικροβιοτέχνη για ποιο λόγο να οδηγήσει σε μία άρνηση της προλεταριακής συνθήκης από σοσιαλιστική σκοπιά; Περισσότερο εμποδίζει μια τέτοια εξέλιξη, από την άποψη πως η μισθιακή σχέση γίνεται αντιληπτή ως μη μόνιμη ή μεταβατική και επιδιώκεται η επιστροφή στην πρότερη κατάσταση του αυτόνομου παραγωγού ή μικροεπαγγελματία. "

Το ζητούμενο δεν είναι όμως απλώς αν η ύπαρξη ενός ποσοστού αυτονομίας από τις καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής εγγυάται μια πολιτική και ιδεολογική δυνατότητα αποφασιστικής αντίστασης σ' αυτές. Το ζήτημα είναι τι γίνεται σε περιπτώσεις όπου η αποικιοποίηση όχι απλώς των σφαιρών της εργασίας και της οικονομίας, αλλά και της ιδεολογίας, του τρόπου αυτοαντίληψης, από μοντέλα που εκφράζουν αποκλειστικά την κυρίαρχη ιδεολογία (θέμα που σωστά θίγεις και αναλύεις στο πρώτο τμήμα της απάντησής σου) έχει φτάσει σε τρομακτικό βάθος.

Ποιος είναι ο μοχλός, ποιο το κλειδί, το οποίο θα μπορούσε να απεγκλωβίσει τη συνείδηση από την βύθιση στην πραγματική υπαγωγή χωρίς έξοδο;

Κάπου εδώ εμένα με ενδιαφέρει μια προσπάθεια να σκεφτώ ξανά την λειτουργικότητα του σορελικού μύθου ή ακριβέστερα σορελικού τύπου μύθων.

Περισσότερα όμως για αυτό στην επόμενη συναφή ανάρτηση.

Αντωνης είπε...

@Eriugena:

Κοίτα να δεις σύμπτωση! Κι εγώ για Γιουγκοσλαβία επρόκειτο να μιλήσω, τουλάχιστον εν μέρει, και μετά και από μια πολύ διαφωτιστική συζήτηση για την γιουγκοσλαβική εμπειρία που είχα πρόσφατα.

Ας πω ως preview ότι προτίθεμαι, μέσα στα πλαίσια συνδυασμού της σορελικής ιδέας του κινητοποιητικού μύθου με ένα λόγο περί "απεξάρτησης" από το ιδεολογικό σύμπαν του καπιταλισμού, να μιλήσω για την ανάγκη εκσκαφής και εκτεταμένης συζήτησης ΜΕ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ ΠΟΥ ΕΖΗΣΑΝ ΤΟΝ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ για τις χαμένες, ξεχασμένες, ποδοπατημένες, διαστρεβλωμένες, ελλιπείς, αντιφατικές, αλλά πάντως ΟΥΤΟΠΙΚΕΣ διαστάσεις του εγχειρήματος.

Υπάρχει τεράστια, αδιανόητη για την εποχή της λεγόμενης παγκοσμιοποίησης, ΑΓΝΟΙΑ και ΑΔΙΑΦΟΡΙΑ στη δυτική αριστερά για την καθημερινότητα του υπαρκτού σοσιαλισμού, με όλες της τις αντιφάσεις, με όλες της τις καταστολές και τους περιορισμούς, αλλά και με όλες της τις δυνατότητες και υποσχέσεις επίσης.

ΓΙΑΤΙ; Γιατί περιορίζεται η αντίληψη του δυτικού αριστερού για την τεράστια ετερογένεια και το βάθος της σοσιαλιστικής εμπειρίας στο "Λένιν, 1917, Στάλιν, Γκούλαγκ, 1989-90, Περεστρόικα, Γκορμπατσώφ, Γέλτσιν";

Τι είναι αυτό που μας εμποδίζει όχι να θεοποιήσουμε, όχι να εξιδανικεύσουμε, αλλά απλά να ΣΥΖΗΤΗΣΟΥΜΕ με αυτούς που την έζησαν, τι σήμαινε καθημερινή ζωή στον υπαρκτό σοσιαλισμό (διαφόρων μορφών και εκδοχών) συγκριτικά με το τι σήμαινε και τι σημαίνει ζωή στον παγκόσμιο καπιταλισμό;

Αντωνης είπε...

@Γράκχος Μπαμπέφ:

Έγραψες πρώτος και σε προσπέρασα, απολογούμαι. Δώσε μου λίγο χρόνο, είναι ιδιαίτερη η χαρά μου να βλέπω παλιούς και καλούς σχολιαστές.

Smirnoff είπε...

@Αντώνης

Αντώνη, προφανώς συμφωνώ μαζί σου πως τα όποια νέα μοτίβα σκέψης, οργάνωσης και δράσης πατάνε πάνω σε προηγούμενα, δανειζόμενα τμήματά τους, ανανοηματοδοτώντας άλλα, ακόμη κατασκευάζοντας εκ των υστέρων ένα φαντασιακό παραδεισένιο παρελθόν, που εξαφάνισε Η Πτώση που επέφερε η βίαιη εισαγωγή των καπιταλιστικών σχέσεων. Δεν θα μπορούσα επίσης να διαφωνήσω με τη θέση που διατυπώνεις περί ανάδυσης των καλλιτεχνικών πρωτοποριών στις μεταβατικές περιόδους όπου το παλιό πεθαίνει και το νέο αναδύεται βίαια. Η διαφωνία μου έγκειται στο γεγονός πως αυτή η διατήρηση ή και ανάμνηση προηγούμενων μορφών ύπαρξης από τον καπιταλισμό, διαμορφώνει καλύτερες προϋποθέσεις ανάπτυξης σοσιαλιστικής συνείδησης. Για παράδειγμα η αποδιάρθρωση των παραδοσιακών σχέσεων της υπαίθρου, από το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα στη Δυτική Ευρώπη, δεν διαμόρφωσε μαζική αντικαπιταλιστική συνείδηση αλλά περισσότερο μορφές μικροαστικού, ουτοπικού σοσιαλισμού, των displaced μικροαγροτών, σαν αυτές που εξέφραζε ο Προυντόν. Η σε μορφές υποκαταστατικής, ελιτίστικης δράσης των Ρώσων Ναρόντνικων που προσπαθούσαν να απαντήσουν στη διείσδυση των καπιταλιστικών σχέσεων στη ύπαιθρο που πολύ περιγραφικά ανέλυσε ο Λένιν. Μπορώ ωστόσο να δεχτώ πως η “δυσανεξία” που προκύπτει από τη μη ολοκλήρωση της πραγματικής υπαγωγής της εργασίας και η ανάμνηση πιο “αυτόνομων” μορφών ύπαρξης, όταν συναντηθεί με τη σοσιαλιστική ιδεολογία, που επίσης προτείνει μία έξοδο, ανωτέρου επιπέδου βέβαια, από τις καπιταλιστικές σχέσεις, να έχει πολλαπλασιαστικά αποτελέσματα, όσον αφορά το μετασχηματισμό της συνείδησης. Όχι όμως μία γραμμική σχέση καθορισμού, καθώς όπως έδειξα στο προηγούμενο σχόλιο μου, μπορεί να έχει και τα αντίθετα αποτελέσματα, όπως πχ στην περίπτωση της Ελλάδα και των μικροαστικών πιέσεων που ΄δέχεται η εργατική τάξη.

Τώρα στο ζήτημα που έθεσες για το για ποιους λόγους ο καπιταλισμός στη Δύση επέδειξε ιδιαίτερη ανθεκτικότητα, παρά τα μαζικά σοσιαλιστικά κινήματα που αναπτύχθηκαν στο εσωτερικό του, ενώ στην Ανατολή εμφανίστηκε πολύ πιο εύθραυστος, νομίζω πως η απάντηση βρίσκεται περισσότερο αλλού. Στο γεγονός δηλαδή πως οι ίδιες οι καπιταλιστικές σχέσεις εκεί δεν είχαν καταφέρει να επικρατήσουν καθολικά, να διεισδύσουν στο σύνολο του πληθυσμού και να αποικιοποιήσουν κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα. Αυτό είχε ως συνέπεια η πολιτική εξουσία της αστικής τάξης να είναι ιδιαίτερα αδύναμη (ζελατινώδης όπως έγραφε ο Γκράμσι) και να την ανταγωνίζεται αυτή των φεοουδαλικών καταλοίπων. Σε αυτές τις χώρες ήταν πιό εύκολη η κατάληψη της κρατικής εξουσία από ότι στη Δύση, όπως απέδειξαν η ρωσική και η κινεζική επανάσταση. Αυτή η ευκολία όμως δεν προέκυπτε από την ύπαρξη μαζικής σοσιαλιστικής συνείδησης που αγκάλιαζε και τους αγρότες και δεν μετουσιώθηκε σε κάποια σοσιαλιστική οικοδόμηση. Αντίθετα, μετά την επανάσταση σε αυτές τις χώρες και την ολοκλήρωση των “δημοκρατικών” καθηκόντων (διώξιμο ιμπεριαλιστών, μοίρασμα της γης κλπ), είχαμε στην αρχή μία προσπάθεια οργανωμένης υποχώρησης προς τον καπιταλισμό (Ρωσία – ΝΕΠ), ακριβώς επειδή απουσίαζαν οι αντικειμενικοί και υποκειμενικοί όροι για το σοσιαλισμό. Ο Λένιν είχε υπερεκτιμήσει το κολεκτιβίστικο κίνημα στη ρωσική ύπαιθρο, κάτι που γρήγορα συνειδητοποίησε και γι αυτό επέμενε στη ΝΕΠ και στην άνοδο του πολιτιστικού επιπέδου των μαζών, στα τελευταία κείμενα του. Αυτή η αργή υποχώρηση προς τον καπιταλισμό έδωσε γρήγορα τη θέση της σε μία βίαιη πρωταρχική συσσώρευση, που σηματοδοτούσε η βίαιη κολεκτιβοποίηση, η ταχεία ανάπτυξη βαριά βιομηχανίας και ο σταχανοβισμός, που οδήγησαν αυτές τις χώρες στον κρατικό καπιταλισμό.

Smirnoff είπε...

συνέχεια

Είναι βέβαια ανοιχτή η συζήτηση για την αξιοποίηση προκαπιταλιστικών κολεκτιβίστικων μορφών κοινωνικής οργάνωσης, παό το σοσιαλιστικό κίνημα, στην προσπάθεια του να υπερπηδήσει την πλήρη ανάπτυξη του καπιταλισμού, προκειμένου να διεκδικηθεί το πέρασμα στο σοσιαλισμό, που εισήγαγε ο Μαρξ με το γραμμα του στη Ζάσουλιτς και που αργότερα ανέπτυξε και ο Περουβιανός μαρξιστής Μαριάτεγκι. Όμως εδώ μιλάμε για ειδιαίτερες περιπτώσεις που αφορούν πρωτοκομουνιστικές μορφές οργάνωσης, όπως το Μιρ ή οι ινδιάνικες κοινότητες του Περού. Όμως την εποχή της Ρωσικής Επανάστασης τα Μιρ, είχαν σχεδόν εκλείψει και το κελεκτιβίστικο κίνημα που επικαλούνταν ο Κροπότκιν στη συνάντηση του με το Λένιν το 1919 ήταν πολύ αδύναμο.

Το άλλο θέμα που θέτεις “τι γίνεται σε περιπτώσεις όπου η αποικιοποίηση όχι απλώς των σφαιρών της εργασίας και της οικονομίας, αλλά και της ιδεολογίας, του τρόπου αυτοαντίληψης, από μοντέλα που εκφράζουν αποκλειστικά την κυρίαρχη ιδεολογία (θέμα που σωστά θίγεις και αναλύεις στο πρώτο τμήμα της απάντησής σου) έχει φτάσει σε τρομακτικό βάθος.

Ποιος είναι ο μοχλός, ποιο το κλειδί, το οποίο θα μπορούσε να απεγκλωβίσει τη συνείδηση από την βύθιση στην πραγματική υπαγωγή χωρίς έξοδο; “ είναι τεράστιο και με έχει απασχολήσει έντονα τα τελευταία χρόνια. Μία πρώτη εξαιρετικά ανεπαρκής απάντηση θα ήταν να δώσουμε έμφαση σε κοοπερατιβίστες μορφές παραγωγής, στην οργάνωση μη αγοραίων χώρων κάλυψης αναγκών και λειτουργίας (προφανώς όχι ανταγωνιστικών με την κεντρική πολιτική πάλη, όπως υποστηρίζουν πολλοί αυτόνομοι). Την επιμονή σε μία λογική κάλυψης ατομικών αναγκών με συλλογικό τρόπο. Παραδείγματα πολλά: το MST στη Βραζιλία, τα κατηλλειμμένα εργοστάσια στη Αργεντινή, οι αμέτρητες κοοπερατίβες ανά τον κόσμο. Όλα μερικά και ανεπαρκή παραδείγματα που όμως υποδεικνύουν μία κατεύθυνση.

Για τη Γιουγκοσλαβία Eurigena, έχω πολλές ενστάσεις, αλλά δεν είναι του παρόντος.

Δυστυχώς δεν έχω χρόνο να αναφερθώ στις πλατείες, ελπίζω να επανέλθω όμως.

Αντωνης είπε...

Μιας και άρχισε η συζήτηση για Γιουγκοσλαβία, το λινκ για το γιουγκοσλάβικο Praxis group στο marxists.org, καθώς και το συναφές wikipedia entry:

http://www.marxists.org/subject/praxis/index.htm

http://en.wikipedia.org/wiki/Praxis_School

Αντωνης είπε...

Σ/φε Smirnoff,

Όπως ήδη γνωρίζεις, η δική μας δύναμη δεν είναι ούτε το χρήμα ούτε τα ΜΜΕ ούτε οι δημόσιες σχέσεις, αλλά ακριβώς η δυνατότητά μας να σπρώξουμε ο ένας τον άλλο στην σκέψη και να επαναδιαπραγματευτούμε τα ζητήματα που απασχολούν ευρύτερα την κοινωνία μας προσπαθώντας να εντοπίσουμε τις ρωγμές εκείνες που θα επιτρέψουν την αποτελεσματική συλλογική δράση στην κατεύθυνση της πολιτικής και οικονομικής χειραφέτησης.

Για αυτό τον λόγο, ο διάλογος αυτός είναι ιδιαίτερα πολύτιμος.

Η πρώτη παράγραφος του σχολίου σου με βρίσκει σύμφωνο. Με τον τρόπο που θέτεις το πρόβλημα εδώ δεν έχω διαφωνία.

Η δεύτερή σου παράγραφος, και κυρίως η κατάληξή της:

"Αντίθετα, μετά την επανάσταση σε αυτές τις χώρες και την ολοκλήρωση των “δημοκρατικών” καθηκόντων (διώξιμο ιμπεριαλιστών, μοίρασμα της γης κλπ), είχαμε στην αρχή μία προσπάθεια οργανωμένης υποχώρησης προς τον καπιταλισμό (Ρωσία – ΝΕΠ), ακριβώς επειδή απουσίαζαν οι αντικειμενικοί και υποκειμενικοί όροι για το σοσιαλισμό. Ο Λένιν είχε υπερεκτιμήσει το κολεκτιβίστικο κίνημα στη ρωσική ύπαιθρο, κάτι που γρήγορα συνειδητοποίησε και γι αυτό επέμενε στη ΝΕΠ και στην άνοδο του πολιτιστικού επιπέδου των μαζών, στα τελευταία κείμενα του. Αυτή η αργή υποχώρηση προς τον καπιταλισμό έδωσε γρήγορα τη θέση της σε μία βίαιη πρωταρχική συσσώρευση, που σηματοδοτούσε η βίαιη κολεκτιβοποίηση, η ταχεία ανάπτυξη βαριά βιομηχανίας και ο σταχανοβισμός, που οδήγησαν αυτές τις χώρες στον κρατικό καπιταλισμό"

θέτει σοβαρά ζητήματα για τα οποία θα ήθελα να με βοηθήσεις βιβλιογραφικά, τόσο εσύ αν μπορείς, αλλά και άλλοι αναγνώστες εάν θέλουν.

Θέλω έγκυρες και σοβαρές ιστορικές και θεωρητικές πηγές για αυτή την ερμηνεία, εν ολίγοις.

Αντωνης είπε...

Συνέχεια σχολίου Smirnoff:

Επειδή με ενδιαφέρει ιδιαίτερα το γιουγκοσλαβικό παράδειγμα των δεκαετιών 1960-70 (δηλαδή η προσπάθεια συγκέρασης του μαρξιστικού ουμανισμού με την εργατική αυτο-οργάνωση και αυτοδιοίκηση κόντρα στον κρατικό συγκεντρωτισμό), θα καλωσόριζα τόσο παρατηρήσεις για τη φύση του όσο και βιβλιογραφικές υποδείξεις.

Smirnoff είπε...

Aντώνη, επειδή δεν προλαβαίνω τώρα θα επιστρέψω αργότερα με τη βιβλιογραφία που ζήτησες.

Αντωνης είπε...

@Smirnoff:

ΟΚ, ευχαριστώ. Για την παρατήρησή σου για Γκράμσι στο προτελευταίο σχόλιο, θυμίζω ότι παρατήρησα το ίδιο, είπα όμως ότι νομίζω ότι η πραγματική υπαγωγή δίνει μια διαφορετική (και αρκετά σκοτεινότερη νομίζω) οπτική στο θέμα.

Τώρα, το πώς ο Νέγκρι κατόρθωσε να μετατρέψει ένα απ' τα σκοτεινότερα και πιο δυνητικά απαισιόδοξα σημεία του Μαρξ (έχω δει να λέγεται ότι για αυτό έμεινε έξω απ' το Κεφάλαιο) σε βάση άμετρης αισιοδοξίας δεν έχω ποτέ μπορέσει να το καταλάβω.

Κανονικά, μού φαίνεται εμένα, η λογική επαγωγή της μεταφοράς της πραγματικής υπαγωγής από την εργασία στην κοινωνία ως συνώνυμη του ύστερου καπιταλισμού σημαίνει ότι για την Ευρώπη, η μοναδική ευκαιρία για επανάσταση πέρασε ήδη στις δύο πρώτες δεκαετίες του 20 αιώνα (όταν υπήρχαν ακόμα περιθώρια και ζώνες τυπικής μόνο υπαγωγής στο κεφάλαιο) και πέρασε μεν με μερική επιτυχία, αλλά αφήνοντάς μας τελικά χρόνους.

Μήπως η αμετροεπής, καουτσκική αισιοδοξία του Νέγκρι είναι απλά reaction formation μπροστά στο ερεβώδες σκότος του τι συνεπάγεται το real subsumption αν εννοηθεί κοινωνικά;

Αντωνης είπε...

@Γράκχος Μπαμπέφ:

Ως προς την πρώτη ερώτηση/αντίρρηση:

Εμπειρικά κινούμενος κατέληξα στην παρατήρηση. Από το γεγονός ότι, για παράδειγμα, η συζήτηση για έξοδο απ' το ευρώ πυροδοτεί τεράστιες αγωνίες στους εργαζόμενους, που όσο και να διακηρύσσουν τον αντικαπιταλισμό τους, αισθάνονται παρ' όλα αυτά ότι η μοίρα τους είναι αδιάρρηκτα συνδεδεμένη με αυτή του καπιταλισμού. Βλέπεις ελάχιστη πραγματικά από την εργασιακή εκείνη ή απραγωγική αυτοπεποίθηση που χαρακτήρισε παλαιότερες εποχές και όπου η σοσιαλιστική ρητορική μιλούσε διαρκώς για απελευθέρωση των παραγωγικών δυνάμεων από τα ασφυκτικά όρια που επέβαλλε το κεφάλαιο. Ποιος μιλά σήμερα για απελευθέρωση των παραγωγικών δυνάμεων; Ποιος πιστεύει σήμερα στην αυτόνομη ικανότητα της εργασίας να ξαναχτίσει τον κόσμο από τα συντρίμμια του κεφαλαίου; Αυτά νομίζω ότι είναι νόμιμα και δικαιολογημένα ερωτήματα από τη σκοπιά της παρατήρησης της δυτικής ιδεολογικής συνείδησης των τελευταίων δεκαετιών.

Να κλείσω με τις παρατηρήσεις μου για το πρώτο σκέλος του σχολίου σου παραθέτοντας εκ νέου μια φράση που είχα στο παρελθόν παραθέσει και που βρίσκω διεισδυτική απο αυτή την άποψη:

Αν στον 19ο αιώνα ο Μαρξ μπορούσε να λέει ότι η πλειονότητα της ανθρωπότητας «δεν έχει τίποτα να χάσει εκτός από τις αλυσίδες της», σήμερα θα μπορούσαμε να πούμε ότι χωρίς αυτές τις αλυσίδες δεν θα έβρισκε τρόπο να επιβιώσει. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο όταν οι αλυσίδες σπάνε (απεργία στα μέσα μεταφοράς, διακοπή στην παροχή ηλεκτρικής ενέργειας, καθυστέρηση στον ανεφοδιασμό με τρόφιμα), όλοι ζητούν αμέσως την επανασυγκόλληση.
Ουμπέρτο Γκαλιμπέρτι, "Ο νέος κομφορμισμός"

Αντωνης είπε...

Πάμε στο δεύτερο σκέλος:

το ερώτημά σου "H κοινοτική μνήμη των προ-καπιταλιστικών σχέσεων στους πληθυσμούς οι οποίοι ενστερνίστηκαν το απελυθερωτικό όραμα του κομμουνισμού ήταν όντως προωθητικός παράγοντας για την επαστατική ρήξη. Μήπως όμως ήταν και ανασταλτικός παράγοντας για την κομμουνιστική οικοδόμηση?"

έχει ουσιαστικά ήδη απαντηθεί μέσα απ' τον διάλογό μου με τον Smirnoff. Και η δική μου απάντηση θα ήταν: έχει υπάρξει ΤΟΣΟ προωθητικός ΟΣΟ και ανασταλτικός παράγοντας, σε μεγάλο βαθμό σε συνάρτηση με τις συγκεκριμένες συνθήκες και τους συσχετισμούς δυνάμεων. Επειδή έχω ήδη αναφέρει ευρωπαϊκά παραδείγματα, ας αναφέρω ένα λατινοαμερικάνικο: είναι αδύνατο να αγνοήσει κανείς τον σφοδρά αντιδραστικό και την ίδια στιγμή έντονα προοδευτικό/ριζοσπαστικό ρόλο ιδεωδών της χριστιανικής κοινότητας στην Λ. Αμερική, αφενός με την μορφή γενοκτονικής βίας κατά των αυτόχθονων μη Χριστιανών, αφετέρου μέσω της μακράς παράδοσης μιας απελευθερωτικής θεολογίας, που ήδη εκφέρεται σε μια πρωταρχική απ' τον ιερέα Μπαρτολομέ ντε Λας Κάσας λίγα χρόνια μετά τον Κολόμβο.

Ας συνεχίσω όμως. Ρωτάς:

"Γιατί να θρηνούμε τη σημερινή απουσία αυτής της μνήμης και να μη δούμε τις προωθητικές της δυνατότητες. Η εξάπλωση στο μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη της ανεπτυγμένης καπιταλιστικής παραγωγής δε σημαίνει και τεράστια εξάπλωση της κοινωνικοποιημένης εργασίας?

Δεν αναδύεται σήμερα, λόγω αυτής της εξάπλωσης και τεχνολογίας αυτό που ο Μαρξ ονόμασε "γενική διάνοια", το καθεαυτό δηλαδή επαναστατικό υποκείμενο?"


Αυτή νομίζω είναι η Νεγκρική γραμμή στην ουσία της. Αλλά όπως είπα, μού φαίνεται μια γραμμή που δεν δικαιολογείται ούτε από τον σκοτεινό χαρακτήρα των υπονοημάτων της έννοιας της πραγματική υπαγωγής στον Μαρξ, ούτε από τα γεγονότα. Παρά τις άλλες αδυναμίες του, ο Ζίζεκ έχει πει ορισμένα αρκετά διεισδυτικά πράγματα για τις αδυναμίες της θεώρησης του Νέγκρι. Όπως και να χει, το πιο πάνω δικό μου κείμενο είναι σαφώς επηρεασμένο από τον νομίζω κάθε άλλο παρά αυταπόδεικτο χαρακτήρα της θέσης περί ανάδυσης της "γενικής διάνοιας". Στην ουσία, αυτή είναι η δική μου πάντα εκτίμηση, ζούμε την δραματική διάψευση μιας τέτοιας ιδέας.

Τέλος, για το παρακάτω:

"Μήπως αυτό είναι το μεγάλο πρόβλημα και η καλύτερη ένδειξη της απουσίας σύγχρονης κομμουνιστικής πρωτοπορίας? Να πάμε ένα βήμα παραπέρα δηλαδή από τα λίγα που είπε ο Μάρξ για την κομμουνιστική λειτουργία της κοινωνίας στο τέλος του Κεφαλαίου"

Δεν μπορούμε να αποφύγουμε να πάμε παραπέρα. Το ζήτημα είναι το πώς. Έχω επανειλημμένα κάνει την παρατήρηση ότι μια σειρά μεταμαρξισμών έχει την κακή τάση να αποκαλύπτεταιι αναδρομικά ως προμαρξισμοί (αναφέρθηκα συγκεκριμένα στην προεγελιανή (ψευδο)"υπέρβαση" του Χέγκελ στον Νέγκρι), και πιο πρακτικά, ότι μια σειρά ανανεωτικών κομμουνιστικών σχημάτων έχει εκφυλιστεί στην ανανέωση της ΠΑΣΟΚικής μάλλον παρά της κομμουνιστικής υπόθεσης.

Το πώς είναι που βασανίζει και πρέπει να βασανίζει τον νου και όχι το αν.

Uturunco είπε...

επειδή σ' αυτό το μπλογκ έχω γράψει αρκετά για το ζήτημα της πραγματικής υπαγωγής και της αποικιοποίησης του βιόκοσμου δεν θα τα επαναλάβω. Εξάλλου δεν συνάδουν με τα περισσότερα σχόλια. Δεν είμαι -με καμία έννοια- ρομαντικός και μάλλον κλίνω προς τον "ντετερμινισμό της Β' Διεθνούς". Θα συνεισφέρω λοιπόν με κάποιες επιμέρους βιβλιογραφικές αναφορές: για την Γιουγκοσλαβία -και όχι μόνο- στα ελληνικά υπάρχουν πολλά βιβλία του Μίλοβαν Τζίλας. Χρήσιμη υποθέτω η "από τα μέσα" κριτική αντιμετώπιση. Παραπέρα, προσωπικά βρήκα πολύ ενδιαφέρον -αν και διάβασα μόνο το κομμάτι για την ανατολική Ευρώπη μα είναι αυτό που μας ενδιαφέρει- το βιβλίο του Ivan Berend Οικονομική ιστορία του ευρωπαϊκού 20ου αι.

Smirnoff είπε...

@Αντώνη

Κάποια βιβλιογραφία πάνω στα θέματα που συζητάγαμε χθες:

Για τη φύση του καθεστώτος στην ΕΣΣΔ και την Α. Ευρώπη:
http://www.marxists.org/archive/cliff/works/1955/statecap/
και ένα πιο ελευθεριακό - σοσιαλιστικό:
http://www.polity.co.uk/book.asp?ref=9780745607917

The Russian Revolution in Retreat 1920-24: Soviet workers and the new communist elite
Simon Pirani, Routledge 2008 (με αρκετά προβλήματα αλλά και με πολλά στοιχεία)

ένα πιο ισορροπημένο:
Kevin Murphy: Class struggle in a Moscow Metal Factory/ Haymarket / 2007

Ένα καλό άρθρο για την πολιτική για τις ευθύνες των Μπολσεβίκων και του Λένιν για το ρωσικό Θερμιδόρ, από αιρετικούς τροτσκιστές:
http://www.permanentrevolution.net/entry/3111

Για την Κίνα:
http://www.marxists.de/china/hore/index.htm

Για τη Γιουγκοσλαβία δες εδώ μία κριτική αποό το ΚΚΚίνας γραμμένη το 1963, με σκληρή γλώσσα αλλά και με πολλα στοιχεία για την πραγματικότητα της γιουγκοσλαβικής οικονομίας. Παραθέτει στοιχεία για διευρυμένη ύπαρξη καπιταλιστικών σχέσεων στις πόλεις και κυριαρχία τους στη ύπαιθρο:
http://www.marxists.org/history/international/comintern/sino-soviet-split/cpc/yugoslavia.htm

και αυτό, από φιλελεύθερη σκοπιά αλλά με αρκετά στοιχεία:
Yugoslavia: The Case of Self-Managing
Market Socialism
http://www.jstor.org/stable/1942875

Εδώ θα χρειαστεί να επιστρέψω καθώς είχα ασχοληθεί παλιότερα με την κυριαρχία του χρήματος στην οικονομία της Γιουγκοσλαβίας, τη λειτουργία του ανταγωνισμού και κατά πόσο πραγματικά οι εργάτες διοικούσαν τις επιχειρήσεις, αλλά δεν μπορώ να βρω τις παλιές μου σημειώσεις και τη βιβλιογραφία.