Τρίτη, 26 Ιουλίου 2011

Georg Lukács, Τακτική και Ηθική [Κόμμα και κοινωνική τάξη Ι]

Georg Lukács
Τακτική και Ηθική (1919)
[Κόμμα και κοινωνική τάξη Ι]

[...] Όπως οι δημιουργικές δυνάμεις οι πιο ρωμαλέες και οι πιο αγνές εκδηλώνονται σήμερα μέσα σε όλες τις καταστρεπτικές ενέργειες του προλεταριάτου, ενέργειες με τις οποίες συντρίβει τα υλικά και πνευματικά όργανα καταπίεσης του κράτους και της μπουρζουαζίας, έτσι μπορούμε να πούμε ότι και η κρίση των χρόνων και των δεκαετιών που πέρασαν υπήρξε το στοιχείο που πραγματικά προετοίμασε την επανάσταση του προλεταριάτου. Αν θέλουμε να διατυπώσουμε με μια φράση τη φανερή εκδήλωση αυτής της κρίσης, πρέπει να πούμε ότι οι σκοποί και οι πραγματικές δυνατότητες της τάξης του προλεταριάτου βρίσκονται σε διαλεκτική αντίθεση με την οργάνωση του κόμματος, ενώ μόνο στα πλαίσια του κόμματος μπόρεσε ν' αναπτυχθεί αυτή η δραστηριότητα. Πάμπολλες φορές ως τώρα έχουμε αναφερθεί στις άλυτες αντιθέσεις που υπάρχουν ανάμεσα στην προλεταριακή τάξη και το κόμμα της [...] Αλλά οι κριτικές της οργάνωσης του κόμματος που χτυπούν αυτή τη δυνατότητα δράσης του προλεταριάτου δεν είδαν με όση καθαρότητα έπρεπε μέσα στον πυρετό της διαμάχης την αναγκαιότητα αυτής της μορφής του κόμματος σαν ένα μεταβατικό σχήμα. Δεν είδαν ότι αυτή η αντίθεση στην οποία έχουν μπει η δράση του προλεταριάτου και η δράση του κόμματος δεν συνίσταται καθόλου στο ότι η μία είναι πέρα για πέρα σωστή και η άλλη πέρα για πέρα λαθεμένη, όπως κατηγορούν ο ένας τον άλλο οι οπορτουνιστές και οι συνδικαλιστές, αλλά στο ότι πρόκειται για μία διαλεκτική αντίθεση, δηλαδή τέτοιοι που είναι οι δύο τρόποι δράσης, αλληλοσυμπληρούμενοι και αλληλοαποκλειόμενοι, είναι εξίσου αναγκαίοι. 

Και ο ένας και ο άλλος δεν είναι λοιπόν εξίσου σωστοί και λαθεμένοι, αλλά η ύπαρξη του ενός απαιτεί την ύπαρξη του άλλου και, όπως αγωνίζονται πλάι πλάι, δεν μπορούν να υπάρξουν ο ένας δίχως τον άλλο. Αυτή η κρίση της ταξικής πάλης του προλεταριάτου συνίσταται στο γεγονός ότι από τη μία μεριά ο συσχετισμός των δυνάμεων έκανε απαραίτητη την οργάνωση ενός κόμματος, από την άλλη πλευρά ο ίδιος ο συσχετισμός δυνάμεων έκανε αυτή την οργάνωση του κόμματος ένα στοιχείο που εμποδίζει πράγματι τη δράση του προλεταριάτου. Η κρίση μ' αυτές τις προϋποθέσεις δεν μπορούσε να λυθεί αποδίνοντας δίκιο στον ένα από τους δύο, αλλά μονάχα αναγνωρίζοντας ότι οι δύο απόψεις, που έμοιαζαν να αλληλοαποκλείονται, ενώνονται σε μια ενότητα ανώτερη· έχουν συγχωνευθεί μέσα σε μία ανώτερη ενότητα χάνοντας έτσι και οι δύο την ανεξάρτητη και απομονωμένη ύπαρξή τους, τη συναφή με την αντίθεσή τους. 

Αυτή η ανώτερη ενότητα είναι το προλεταριάτο ενωμένο, σαν κυρίαρχη τάξη μέσα στην κοινωνία. Ο καθαρός κομμουνισμός, του οποίου η θεωρητική βάση συμπεριλαμβάνεται ήδη στα πρωτόλεια του Μαρξ και του Ένγκελς, και του οποίου το γενικό πλαίσιο είδε το φως χάρη στη συνεργασία τους, ήταν προϊόν της δράσης μιας μικρής επαναστατικής ομάδας. Ο χαρακτήρας του συσχετισμού δυνάμεων ζητούσε μια επαναστατική τακτική με αδιαμφισβήτητη καθαρότητα, που δεν επιτρεπόταν δηλαδή να θολώνει ούτε από μια προπαρασκευαστική δουλειά μαζί με τις άλλες τάξεις (όπως πχ στην περίπτωση του 1848), ούτε από τάσεις απομονωμένες και ανεξάρτητες η μία από την άλλη. Αυτή η τακτική ανατράπηκε, όταν ενισχύθηκε το ταξικό κίνημα του προλεταριάτου. Το προλεταριάτο είχε γίνει πάρα πολύ ισχυρό για να αποτραβηχτεί από την πολιτική δραστηριότητα, που εκείνη τη στιγμή είχε στενή σχέση με τα πολυάριθμα συμφέροντά του· από την άλλη μεριά, το προλεταριάτο δεν ήταν ακόμη αρκετά ισχυρό για να μπορεί να επιβάλλει τη θέλησή του και τα συμφέροντά του στην κοινωνία. Η εξωτερική οργανωτική έκφραση αυτής της εσωτερικής αντίθεσης, αυτής της διχοτομημένης κατάστασης, είναι το κόμμα.

Η σύγχρονη αντίληψη του κόμματος γεννήθηκε μέσα στην καπιταλιστική κοινωνία. Η ύπαρξή του στηρίχτηκε στο γεγονός ότι παράλληλα με τις πολύπλοκες αντιθέσεις συμφερόντων της άρχουσας τάξης (η ενότητα αυτών των συμφερόντων εκδηλώνεται μόνο όταν έρθει σε αντίθεση με το προλεταριάτο), τα πλατειά στρώματα της καπιταλιστικής κοινωνίας (μικροαστοί, διανοούμενοι, χωρικοί) δεν ήταν σε θέση ούτε να αποτελέσουν μια ενιαία τάξη ούτε να αποκτήσουν μία συνείδηση με την ανάλογη καθαρότητα. Εάν τέτοιες ομάδες ασκούσαν κάποια επίδραση ή και αναμειγνύονταν άμεσα στην πολιτική δραστηριότητα, αποκλειόταν να δημιουργήσουν μία ταξική οργάνωση με την καθαρότητα εκείνης που έγινε από τη δημιουργική δύναμη του προλεταριάτου. Η οργάνωση σε κόμματα βασίζεται λοιπόν ουσιαστικά στην έλλειψη καθαρότητας της ταξικής συνείδησης. Αυτό μπορεί να εκφραστεί ιδεολογικά με τον ακόλουθο τρόπο: το κόμμα υπερασπίζεται φαινομενικά τα συμφέροντα του "συνόλου" και όχι μόνο της μίας τάξης χώρια από τις άλλες. Ως ποιο σημείο δεν πρόκειται εδώ παρά μόνο για ιδεολογία, το αποδεικνύει το γεγονός ότι τα κόμματα, στο βαθμό που υπήρξαν πράγματι ενεργά από πολιτική άποψη, υπηρέτησαν πάντα ανοιχτά ή καλυμμένα τα συμφέροντα μίας τάξης που μπορεί να μορφώσει καθαρή συνείδηση (μεγάλο κεφάλαιο, μεγάλοι γαιοκτήμονες). Το ιδεολογικό προσωπείο απέβλεπε μονάχα να καταφέρει ορισμένες κοινωνικές ομάδες με θολή συνείδηση να τις κάνει ουραγούς συμφερόντων. Εάν ένα κόμμα παίρνει στα σοβαρά "την τοποθέτησή του πάνω από τάξεις", καταδικάζεται από την αρχή σε αδράνεια. [...]

Ας εξετάσουμε τώρα τη σημασία που πήρε για το προλεταριάτο ο περιορισμός της δραστηριότητάς του στα οργανωτικά πλαίσια του κόμματος. Σημαίνει πριν από όλα ότι το πεδίο, ο τρόπος και το πλαίσιο δράσης, βούλιαξαν μέσα στις κομματικές διενέξεις, που ο χαρακτήρας τους έχει ακριβώς προκαλέσει το συμβιβασμό, την αβεβαιότητα και τον οπορτουνισμό. Σημαίνει ακόμη ότι --σαν αναγκαία συνέπεια της δράσης μέσα στο οργανωτικό σχήμα του κόμματος-- το κόμμα του προλεταριάτου ήταν αναγκασμένο να αναγνωρίζει τις μορφές της καπιταλιστικής κοινωνίας. Μάταια τις επέκρινε αυτές τις μορφές με τα λόγια και τις πράξεις του, ενώ συγχρόνως συμμετείχε στις ψηφοφορίες, στην κοινοβουλευτική ζωή, κλπ. Στην πραγματικότητα, είχε αναγνωρίσει την καπιταλιστική κοινωνία. Έτσι ανοίχτηκε το βαθύ χάσμα ανάμεσα στα λόγια και τις πράξεις, χάσμα που χαρακτηρίζει τα κινήματα των τελευταίων χρόνων. Σ' αυτό προστέθηκε ακόμη σαν αναγκαία συνέπεια του οργανωτικού σχήματος το γεγονός ότι αναρίθμητα στοιχεία μη προλεταριακά συγκεντρώθηκαν σ' όλα τα "κόμματα του προλεταριάτου." Εφόσον μεγάλες μάζες μικροαστών συγκεντρώθηκαν στο κόμμα και ενίσχυσαν έτσι τα συμφέροντα του μεγάλου κεφαλαίου, κάθε στοιχείο μη προλεταριακό ήταν επόμενο να εξασθενίσει αναγκαστικά το όργανο του προλεταριάτου.

1 σχόλιο:

Αντωνης είπε...

Κατά την άποψή μου, εξόχως σημαντικό ανάγνωσμα για κάθε ΚΚΕ, και κάθε αριστερό που αυτοκαθορίζεται ως κινηματικός και αντι-ΚΚΕ εξίσου. Για αυτό και ανέβηκε εξάλλου.