Δευτέρα, 25 Ιουλίου 2011

Georg Lukács, Τακτική και Ηθική [Θεωρία και προλεταριάτο, αριστερή ενότητα]

Georg Lukács
Τακτική και Ηθική (1919)
Μτφρ.: Θεοπούλα Ανθογαλίδου
Εκδ. Γρηγόρη, 1982
[Θεωρία και προλεταριάτο, αριστερή ενότητα]

[...] Αυτή η ενότητα [του ουγγρικού προλεταριάτου του 1919] στηρίζεται, όπως και κάθε ενέργεια του προλεταριάτου, στη θεωρητική ενότητα. Ολόκληρο το κίνημα του προλεταριάτου διακρίνεται καθαρά από τις άλλες τάξεις με την πάντα αποκλειστικά θεωρητική φύση των καταβολών του και του ξεκινήματός του. Η δράση των άλλων τάξεων ήταν καθορισμένη από περιστασιακούς συνδυασμούς συμφερόντων, και οι τάξεις αυτές ταλαντεύονταν γι' αυτό το λόγο από δω κι από κει, χωρίς μία ενότητα που να τους μαζέψει όλους (ενότητα που μόνη η θεωρία μπορούσε να τη δημιουργήσει) μέσα στο λαβύρινθο των εξωτερικών γεγονότων· αντίθετα, οι πράξεις του προλεταριάτου ακολούθησαν μόνιμα ένα δρόμο που οδηγεί κατευθείαν στο σκοπό. Πράγματι, οδηγήθηκαν πάντα από θεωρητικές αρχές, που είχαν ξεκαθαριστεί στο παρελθόν· τα εξωτερικά γεγονότα επηρέασαν το πολύ την περιστασιακή τακτική τους, δίχως να καθορίσουν ωστόσο ποτέ τις αρχές τους στο σύνολό τους. 

[...]

Η θεωρητική διαφορά που υπάρχει ανάμεσα στο σοσιαλδημοκρατικό και το κομμουνιστικό κόμμα εκδηλώθηκε λοιπόν βασικά στο πώς εκτιμούσαν το συσχετισμό δυνάμεων ανάμεσα στο ιμπεριαλιστικό χρηματιστικό κεφάλαιο και στο προλεταριάτο, στο αν το προλεταριάτο γνώριζε σωστά ή λαθεμένα ποια ήταν η τελευταία φάση του αγώνα για την απελευθέρωσή του. Αυτή η γνώση δίνει τη βεβαιότητα ότι ένα πλατύ μέτωπο δεν μπορούσε να στηριχθεί παρά μόνο στην ανεπιφύλακτη παραδοχή του κομμουνιστικού προγράμματος, αφού μάλιστα η βαθιά θεωρητική διαφορά αμφισβητούνταν, τη στιγμή που ήταν πράγματι φανερό ότι οι περιστάσεις ήταν ώριμες για ένα τέτοιο μέτωπο. Οι κομμουνιστές είχαν ήδη πει το ναι στο παρελθόν για μια τέτοια πραγματοποίηση, και δεν υπήρχε για αυτούς περίπτωση να το ανακαλέσουν. Η μόνη δυνατότητα να γίνει μέτωπο ήταν να πεισθεί το σοσιαλδημοκρατικό κόμμα ότι πραγματοποιήθηκε όντως ένα τέτοιο ωρίμασμα των περιστάσεων. 

[...]

Το πρόβλημά μας είναι ολοφάνερα θεωρητικό πρόβλημα. Δεν είναι πάντως οι θεωρητικές συζητήσεις, κι επομένως τα μέσα "πειθούς" που το οδήγησαν στη λύση του. Οι συζητήσεις δεν μπόρεσαν να καταλήξουν σε μια λύση. Οι δύο πλευρές έχουν ήδη γράψει τόμους γεμάτους επιχιερήματα σχετικά με την εκτίμηση της κατάστασης. Η πειθώ ήταν σ' αυτό το σημείο από την αρχή αδύνατη, μια και κανένα επιχείρημα δεν απορρέει κατευθείαν από την πηγή: και η πηγή αυτή είναι η ενωτική και αποφασιστική θέληση του προλεταριάτου, η θέλησή του να καταλάβει την εξουσία. Γιατί όλα τα άλλα σημάδια που φάνταζαν σαν αποδείξεις της ωριμότητας ή της ανωριμότητας των περιστάσεων ήταν επιφανειακά. Μονάχα η ενωτική θέληση του προλεταριάτου μπορεί να καταστρέψει την παλιά κοινωνία και να οικοδομήσει τη νέα. Οι περιστάσεις λοιπόν για την εξουδετέρωση του καπιταλισμού ήταν ώριμες όταν αυτή η αποφασιστική θέληση του προλεταριάτου αφυπνίστηκε μέσα στη συνείδηση.

Η ενότητα του προλεταριάτου, και σε συνάφεια μ' αυτήν, η δυνατότητα μιας δικτατορίας του προλεταριάτου δημιουργήθηκαν αποκλειστικά από το ίδιο το προλεταριάτο. Αυτή η ενότητα δεν πραγματοποιήθηκε από μια "συνάντηση" κορυφής των δύο κομμάτων όπου οι ηγέτες "ξεπέρασαν" τις αντιθέσεις που υπήρχαν. Αντίθετα, κινητοποιήθηκε το προλεταριάτο με μία δύναμη ενοποιητική. Σκέφτηκε πάνω στις δυνατότητές του και δημιούργησε μέσα στην απόλυτα καθαρή συνείδηση του εαυτού του, την ενότητά του, τη δύναμή του και το σχήμα του. Οι "ηγέτες" δεν ήταν παρά οι εκτελεστές αυτής της ενωτικής θέλησης, που προσανατολιζόταν προς την ενότητα. Το μόνο που έκαμαν ήταν να δώσουν σ' αυτή τη θέληση ένα θεωρητικό σχήμα και αυτή εκδηλώθηκε τότε μέσα στη δράση του προλεταριάτου (στην άμεση ενότητα της θεωρίας και της πράξης).

Κάθε προλετάριος είναι, με την ταξική του ήδη προέλευση, ορθόδοξος μαρξιστής. Αυτό στο οποίο μπορούν να φτάσουν οι θεωρητικοί με μία δύσκολη πνευματική διεργασία είναι πάντα από πριν δοσμένο στον προλετάριο από το γεγονός ήδη ότι ανήκει στο προλεταριάτο -- με την προϋπόθεση ότι στοχάζεται πάνω στην πραγματική ταξική του ταυτότητα και σ' όλες τις συνέπειες που έχει αυτή η ταυτότητα. Αυτό που διακήρυξε η κομμουνιστική θεωρία, ότι δηλαδή το προλεταριάτο πρέπει τώρα να καταλάβει την εξουσία, έμεινε θεωρία ώσπου έφτασε στην συνείδηση του ίδιου του προλεταριάτου.

12 σχόλια:

NGL είπε...

Είναι πολλοί που όταν τα γεγονότα βρίσκονται σε διάσταση με τις ιδέες τους, αρέσκονται να λένε «τόσο το χειρότερο για τα γεγονότα.» Δεν ανήκω σ’αυτή την κατηγορία. Μπορεί λοιπόν να μου εξηγήσει κανείς τί εννοούμε σήμερα με την αφαίρεση «προλεταριάτο»; Καταλαβαίνω πως όταν έγραφε ο Λούκατς (πριν αρκετές γενεές -- τεράστια απόσταση αν συλλογιστούμε το πως τρέχουν τα γεγονότα στους καιρούς μας) είχε υπόψην μια θεωρία, τον παραδοσιακό Μαρξισμό, η οποία ήταν σχετικά «φρέσκια» και αντανακλούσε λίγο-πολύ ακριβώς τα της εποχής. Δεν έχω τίποτα ενάντια στον Λούκατς, ούτε τον Μαρξ, ούτε τον όρο «προλεταριάτο.» Απλά εν έτη 2011, μπερδεύομαι να τον χρησιμοποιώ, πολύ περισσότερο να τον θεοποιώ, χωρίς να έχω ξεκάθαρη αντίληψη ως προς το συγκεκριμμένο περιεχόμενό του.

ΥΓ. Δες και τα σχόλιά μου στο προηγούμενο σου κείμενο.

Ανώνυμος είπε...

Για σύντροφο-συντρόφισσα που ενδιαφέρεται, ολόκληρο το βιβλίο εδώ:
http://bit.ly/mUgVqC από
http://vivlio2ebook.blogspot.com
(αρχείο .djvu)

Αντωνης είπε...

@ NGL: Λόγω προχωρημένου της ώρας θα απαντήσω αύριο στο ζήτημα που θέτεις εδώ.

Αντωνης είπε...

@NGL:

Να απαντήσω λοιπόν. Μού κάνει μεγάλη εντύπωση ο τρόπος με τον οποίο ξεκινάς:

"Είναι πολλοί που όταν τα γεγονότα βρίσκονται σε διάσταση με τις ιδέες τους, αρέσκονται να λένε «τόσο το χειρότερο για τα γεγονότα.» Δεν ανήκω σ’αυτή την κατηγορία."

Και μού κάνει εντύπωση γιατί βέβαια το σημείο αυτό ακριβώς θίγεται στο Τακτική και Ηθική. Δεν γνωρίζω αν το είχες υπόψη όταν έγραφες το σχόλιό σου ή όχι, αν θες το διευκρινίζεις. Εν πάσει περιπτώσει, το σημείο έχει ως εξής:

"αυτοί η ηγέτες, για τους οποίους μιλούμε, μάταια περιμένουν από τα 'γεγονότα' μια απόφαση. Η κατάσταση κατά την οποία τα 'γεγονότα' θα έδειχναν με σιγουριά και χωρίς καμία δυνατότητα σύγχυσης το δρόμο προς την επανάσταση, δεν θα υπάρξει ποτέ.Μάταια μελετούν 'με ευσυνειδησία' όλες 'τις πληροφορίες'. Ένα μέρος των πληροφοριών θα προκαλεί πάντα άγχος· και ποιος θα μπορούσε να καθορίσει ποια στιγμή μπορεί να θεωρηθεί κατάλληλη για τους 'συνειδητούς' ανθρώπους να ρχιτούν με σιγουριά στην επανάσταση; [...] Κάθε ορθόδοξος μαρξιστής που κατάλαβε ότι έχει φτάσει η στιγμή που το κεφάλαιο μόνον εμπόδιο είναι πια στην παραγωγή, ότι ήρθε η στιγμή να εκδιωχθούν οι εκμεταλλευτές, θα απαντήσει χρησιμοποιώντας την έκφραση του Φίχτε, ενός από τους πιο μεγάλους στοχαστές τη κλασικής γερμανικής φιλοσοφίας, στους χυδαίους υλιστές που θα επέμεναν να απαριθμούν 'γεγονότα' [...] Θα απαντήσει μαζί με το Φίχτε, 'τόσο το χειρότερο για τα γεγονότα.' (σ. 85).

Επομένως, ο Λουκάτς έχει οπωσδήποτε τοποθετηθεί ακριβώς ενάντια απ' την αρχική σου προϋπόθεση εξέτασης της φερεγγυότητας των στοχασμών του για το σήμερα, και το έχει κάνει όχι σήμερα, αλλά σε μια άκρως επαναστατική στιγμή όπως το 1919. Το απόσπασμα που παρέθεσα εγείρει μια σειρά ζητημάτων που νομίζω ότι είναι σημαντικά να συζητηθούν εκ νέου:

α) το ζήτημα της φετιχοποίησης της "πληροφόρησης" και της συνεπαγώμενης αποπολιτικοποιητικής σύγχυσης από "information overload" που βλέπουμε ότι δεν είναι καινούργιο
β) Το ζήτημα του τι πραγματικά σημαίνει "συνειδητοποίηση " του ότι το "κεφάλαιο αποτελεί πλέον εμπόδιο" (θα λέγαμε ότι πολλοί το συνειδητοποιούν αυτό σήμερα νομίζω, είναι όμως έτσι, και τι εμπλέκεται σε αυτή την περίφημη "συνειδητοποίηση"; Μια απλή άσκηση του μυαλού;
γ) Το ζήτημα της θεωρητικής "ορθοδοξίας" για το οποίο ο Λουκάτς έχει κάποιες ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες, και μάλλον ανορθόδοξες, σκέψεις
δ) Το ζήτημα της πολιτικής ως απόφασης, κόντρα στον ντετερμινισμό της καθοδήγησης από "τα γεγονότα"

Αντωνης είπε...

Τώρα, για το θέμα του προλεταριάτου που θέτεις, γενική απάντηση είναι αδύνατο να δοθεί. Σε ό,τι αφορά τον Λουκάτς του συγκεκριμένου έργου, θα πρότεινα μια προσεκτική ανάγνωση των σελίδων 59-62 (περί διανουμένων και ταξικής συνείδησης), καθώς και του τελευταίου κεφαλαίου του βιβλίου.

Σε γενικές γραμμές, το πρόβλημα είναι ότι το "προλεταριάτο" δεν αποτελεί εμπειρική κατηγορία αλλά θεωρητική. Με άλλα λόγια, ότι δεν υπάρχει ούτε νοείται προλεταριάτο από τα πράγματα τα ίδια. Το προλεταριάτο υπάρχει μόνο ως συνάντηση αντικειμενικών συνθηκών και υποκειμενικών διεργασιών ταξικής συνειδητοποίησης, σύνδεσης με την μαρξιστική θεωρία, και συσπείρωσης.

Επομένως, η ερώτηση "μα πού είναι σήμερα το προλεταριάτο"; ή η διαπίστωση "μα τότε είχαν προλεταριάτο, σήμερα δεν έχουμε", στερείται ακρίβειας, μιας και στις δύο αυτές περιπτώσεις το "προλεταριάτο" συγχέεται με μια καθαρά "αντικειμενική", εμπειρική ομάδα που είτε υπάρχει είτε όχι.

Η μαρξιστική αντίληψη είναι, αντίθετα, ότι το προλεταριάτο ΔΗΜΙΟΥΡΓΕΙΤΑΙ όταν συναντώνται αντικειμενικές ΚΑΙ υποκειμενικές προϋποθέσεις, όταν οι συνεπαγωγές στο αντικειμενικό επίπεδο των σχέσεων παραγωγής βρίσκουν έδαφος σε ένα θεωρητικά προσανατολισμένο και στρατευμένο υποκείμενο, όταν ενώνεται η θεωρία με την πράξη.

Όταν δεν συμβαίνουν αυτά, τότε δεν υπάρχει "προλεταριάτο"· υπάρχουν επαγγέλματα, φτωχοί, πλούσιοι, ανισότητες, παράπονα, συναίσθηση αδικίας. Και μέχρι εκεί.

Υποπτεύομαι λοιπόν ότι ο Λουκάτς θα σου ζητούσε να σκεφτείς τι ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ εννοείς με την φαινομενικά απλή φράση "εν έτει 2011": Ότι ζούμε σε μια κοινωνία όπου η διαλεκτική αντικειμενικού και υποκειμενικού δεν είναι πλέον καν εφικτή; Ή ότι ζούμε σε μια κοινωνία όπου η διαλεκτική αυτή έχει αποκρυφθεί από τη συνείδηση σαν αποτέλεσμα, στην πραγματικότητα, συνεχών ηττών του ταξικού κινήματος, που δεν αρχίζουν βέβαια με την κρίση, αλλά πηγαίνουν πίσω στην διαμόρφωση των ταξικών συσχετισμών μετά τον Β' παγκόσμιο και εμπλέκουν την αποτυχία του κομμουνιστικού εγχειρήματος στο Ανατολικό Μπλοκ;

Αντωνης είπε...

@All:

Αναζητώ τα ακόλουθα δύο βιβλία σε έντυπη ή ηλεκτρονική μορφή. Αν μπορείτε να προτείνετε ηλεκτρονικά λινκ ή βιβλιοπωλεία όπου μπορώ να τα προμηθευτώ θα ήμουν ευγνώμων:

Π. Νούτσος, Ουτοπία και ιστορία
Lucien Goldmann, Εισαγωγή στον Λούκατς και τον Χάιντεγκερ (Έρασμος;)

Αντωνης είπε...

Καθώς και Karl Korsch, ΑΠό τη διαλεκτική του Χέγκελ στη διαλεκτική του Μαρξ.

NGL είπε...

Αντώναρε,

Δεν νομίζω να κατάλαβες τί εννοώ. Ούτε τα έχω με τον Λούκατς αλλά με
μας. Τέλος πάντων. Δεν θα ανταπαντήσω, ελπίζω μόνο να λάθεψα όταν διέγνωσα ένα εριστικό τόνο στα όσα γράφεις.

Για Νούτσο και Γκολντμάν δεν μπορώ να σε βοηθήσω. Ο Κόρς πιθανόν να υπάρχει στο διαδίκτυο, ψάχε πχ στο marxists.org. Στο ζήτημα που σε ενδιαφέρει, το καλύτερο έργο με διαφορά στη διεθνή βιβλιογραφία είναι κατά την γνώμη μου η "Διαλεκτική Λογική" του Ιλιένκοφ. Εχει μεταφραστεί και στα ελληνικά. Μπορώ να σου εισηγηθώ και άλλη βιβλιογραφία αν θέλεις. Γενικά όμως, θα εισηγόμουν ο στόχος σου να είναι πάντα η πηγή (εν προκειμένω, οι Μαρξ, Χέγκελ, Φίχτε, Σέλλινγκ, Καντ,Σπινόζα κλπ) παρά οι διάφοροι ερμηνευτές.

Take it easy,
NGL

Αντωνης είπε...

@GGL: Έθεσα αρκετά ζητήματα, βάζοντας αρκετό χρόνο από τον λίγο που έχω διαθέσιμο σε μια προσπάθεια να απαντήσω γόνιμα, αναλυτικά και καθόλου εριστικά στο σχόλιό σου.

Θα ήθελες να τοποθετηθείς επ αυτών που έθεσα σε παρακαλώ;

Αντωνης είπε...

NGL, sorry, όχι GGL.

Uturunco είπε...

Συγνώμη Αντώνη ξέχασα. Δυστυχώς δεν μπορώ από δω που βρίσκομαι να σε βοηθήσω. Κάνε όμως μια ερώτηση (δεν χάνεις τίποτα)στην Αθήνα στα παρακάτω: Εναλλακτικό Βιβλιοπωλείο Θεμιστοκλέους 37, 210-3802644, (υπάρχει και ειδική σχέση με Κύπρο όπου νομίζω βρίσκεσαι) Ναυτίλος Χαριλάου Τρικούπη 28, 210-3616204, Γιώργος Ζούκας ; (δουλεύει μέσω διαδικτύου και βρίσκει πολλά σπάνια ή, τυπικά, εξαντλημένα όπως και τα παραπάνω βιβλιοπωλεία). Ελπίζω να βοήθησα.

Αντωνης είπε...

@Uturunco: Ευχαριστώ. Αν δεν ευοδωθούν οι προσπάθειες ανζήτησης στη Θεσσαλονίκη, θα δοκιμάσω.