Δευτέρα, 25 Ιουλίου 2011

Σημειώσεις για ένα λίθινο κομμάτι συστήματος άρδευσης, Πλάτρες

Το κομμάτι --θραύσμα από κάποιο σύστημα άρδευσης το οποίο δεν μπορώ να τοποθετήσω χρονικά αλλά το οποίο είναι οπωσδήποτε κάποιων εκατοντάδων ετών-- βρίσκεται σε μια αυλή. Πάνω του υπάρχει μια φαινομενικά μόνιμη σκιά, σαν προνόμιο για ό,τι επιτέλεσε το έργο του και αποσύρθηκε, ή σαν ηχώ απ' το νερό που τώρα λείπει. Γιατί είναι το νερό που λείπει --ο ήχος του, κυρίως-- που η πέτρα, κοιλωμένη κατά μήκος για να το δεχτεί και να το διοχετεύσει, κάνει να εμφανιστεί στον νου, σαν να ταν μαγική συνεκδοχή του, κομμάτι απ' το σώμα του.

Εργασία και χρόνος, σημείωσα αργότερα. Πρώτα, ως χρόνος της εργασίας, χρόνος που εγγράφεται στο σώμα της πέτρας ως λάξεμα των πλευρών της (γεμάτων πελεκήματα), σκάψιμο, κοίλωση του εσωτερικού της, πλάτεμα και βάθεμα μιας αρχικής κοιλότητας, ίσως τυχαίας, ίσως δοσμένης απ' τη φύση, κατά μήκος της πέτρας.

Μετά, ως εργασία του ίδιου του χρόνου: φθορά, λείανση του κοιλώματος, στο τέλος ερείπωση, αποκόλληση δηλαδή εν προκειμένω απ' τη χρήση και απ' την χρηστικότητα.

Ανάμεσα στα δύο, στον χρόνο της εργασίας και την εργασία του χρόνου, στη συνάντησή τους, το αισθητικό φαινόμενο: από τη μία, ως αποτύπωση της εργασιακής διαδικασίας, που με τη σειρά της αποκτά αντικειμενική υπόσταση ακριβώς στις μυριάδες ατέλειες της μορφής: η πέτρα δεν είναι κομμένη ίσα και συμμετρικά, οι επιφάνειές της είναι παντού ακανόνιστες, οι πλευρές της είναι γεμάτες εξίσου ακανόνιστα λαξέματα. Είναι ακριβώς οι μορφικές ατέλειες --άφαντες όταν πρόκειται για βιομηχανικά παραγόμενα αγαθά-- που αφενός εγγράφουν πάνω στην ύλη την εργασιακή διαδικασία ως ίχνος, και αφετέρου σε κάνουν να αντιληφθείς --και αυτή είναι η στιγμή της ανάδυσης του αισθητικού-- την υπομονετική αναζήτηση της μορφής, και άρα τη μορφή ως ζητούμενο, ως κάτι μη δεδομένο αλλά αναδυόμενο μέσα απ' την δημιουργική εργασία. Η ύπαρξη του ίχνους της αναζήτησης της μορφής είναι αυτή που αναδεικνύει αυτό που το βιομηχανικό εμπόρευμα τελικά αποτυγχάνει να αναδείξει, τη μορφή αυτή καθαυτή, τα συστατικά που την συγκροτούν στην ουσία της: κοίλωμα, τοιχώματα, ροή, κατεύθυνση, περίκλειση. Η μορφή αυτή καθαυτή δεν μπορεί να εμφανιστεί παρά μόνο μέσα από το ίχνος της εργασίας, για το οποίο ένα άλλο όνομα είναι ατέλεια, και το οποίο συγκρατεί πάνω στο αντικείμενο, ως μέρος του αντικειμένου, τη διαδικασία της γέννησής του, αυτό που στο αντικείμενο είναι η διάσταση του γίγνεσθαι, δηλαδή του μη "αντικειμενικού", της ενέργειας, της ζωντανής διεργασίας, του δρώντος υποκειμένου. Αναρωτιέμαι αν υπάρχει αισθητικό που να μην προκύπτει από αυτή την αόρατη συνομιλία του χρόνου της εργασίας και της εργασίας του χρόνου, αυτή την αλληλο-επιστρωμάτωση δημιουργίας και φθοράς.

Και έτσι σκέφτομαι ήδη, χωρίς καλά-καλά να το καταλάβω, για το ερείπιο.Το ερείπιο ως το υλικό σημάδι της α-χρησίας: της αποκόλλησης ενός αντικειμένου από τα αρχικά, πάντα εργαλειακά του συμφραζόμενα. Το ερείπιο επιβιώνει της χρήσης, είναι αυτό που επιβιώνει όταν η χρήση και η χρησιμότητα εξαλείφονται. Αλλά αυτό σημαίνει ότι "επιβίωση" είναι μια άλλη λέξη για την κατάσταση α-χρησίας, για την αποκόλληση απ' την χρήση, την χρηστικότητα, την εργαλειοποίηση. Τα ερείπια είναι μορφές αυτού που μένει απ' την ύλη μετά την απελευθέρωσή της απ' τη χρήση.

Το ερείπιο, αυτό που επιβιώνει της χρήσης, φιλοξενείται. Βρίσκεται φιλοξενούμενο, ανάμεσα σε άλλα, χρήσιμα ακόμα αντικείμενα. Γλάστρες για παράδειγμα. Ή πλακάκια κήπου. Ή καρέκλες και τραπέζια.

Τι είναι εν προκειμένω αυτή η φιλοξενεία η οποία επιφυλάσσεται στα ερείπια όταν αυτά υιοθετούνται, θα έλεγε κανείς, από την καθημερινότητα απ' την οποία έχουν προ πολλού αποκτήσει τα χαρτιά χειραφέτησής τους; Είναι ακριβώς η φίλια στάση προς το ξένο, το αλλότριο, αυτό που είναι πρόδηλα, εμφανώς ετερογενές ως προς το περιβάλλον του (πολύ παλαιότερο, απαλλαγμένο από την κατάρα της χρησιμότητας). Αυτή η φίλια στάση, δεν είναι αυτή χάρη στην οποία αναδύεται φαινομενολογικά αυτό που ονομάζουμε ιστορικότητα; Τι άλλο είναι η αντίληψη, φαινομενολογικά ομιλώντας, της ιστορικότητας του υλικού κόσμου, από την διάθεση να κάνεις χώρο για το ερείπιο, να του δώσεις χώρο, να το φιλοξενήσεις, όχι απλώς στον κήπο βέβαια, αλλά στο βλέμμα, και επίσης στη σκέψη;

Αλλά γιατί αυτή η φιλοξενεία; Γιατί αυτή η διάθεση στοργής σε αυτό που επιβιώνει; Επειδή η θηριωδία του ανθρώπου απέναντι στα πράγματα, η τάση του να κατασπαράσσει τα πράγματα στη χρήση, να τα εξαφανίζει στην εργαλειακή τους μεσότητα, δημιουργεί την ανάγκη ενός εξευμενισμού. Το ερείπιο στον κήπο εξευμενίζει τη βία που ασκείται κάθε μέρα πάνω στην ύλη, όχι απλά δια της χρήσης της ως την εξάντληση, αλλά επίσης δια της υποτάξής της στην ανταλλαξιμότητα, που αφαιρεί την διάσταση της ενικότητας (και άρα και κάθε δυνητικής ιερότητας) απ' τα πράγματα, και που κατά συνέπεια προκαλεί μια αόρατη φορά στην υλική τους υπόσταση, σ' αυτό που τα κάνει να είναι αυτό που είναι. Στην φθορά που προκαλεί η εργασία του χρόνου πάνω στα πράγματα, η ανταλλαξιμότητα αντιπαραβάλλει μια αόρατη, αναίμακτη καταστροφή, που δεν συνίσταται στον πολλαπλασιασμό πάνω στο σώμα τους των ιχνών του χρόνου, αλλά αντίθετα, στην εξάλειψη κάθε ίχνους του σιωπηρού διαλόγου χρόνου και εργασίας, στην μετατροπή του πράγματος σε άριζο αλγόριθμο, σε αφαίρεση του νου.

Τα πράγματα που ξεφεύγουν από τη μοίρα αυτής της καταστροφής έχοντας ξεφύγει απ' τη χρήση, τα πράγματα τα οποία ο χρόνος κουβαλάει έξω απ' τα κοινωνικά όρια ενός τρόπου παραγωγής, λειτουργούν εξευμενιστικά. Εξευμενίζουν τον χρόνο εκείνο που έχει αλλοτριωθεί από τη ζωή, που έχει μεταβληθεί όχι σε οργανική διάστασή της αλλά σε αρχή ελέγχου και πειθάρχησής της, δύναμη παρεμπόδισης και καταστολής αυτού που μέσα στη ζωή είναι απλώς είναι. Για αυτό δεν ξέρεις για πόσο χρόνο βρέθηκες να τα κοιτάζεις, ούτε γιατί τα περιβάλλει μέσα στην κάψα του καλοκαιριού μια ευσπλαχνική σκιά, ούτε γιατί δεν έπαψες στιγμή να ακούς το νερό να αυλακώνει την πέτρα που το δέχεται, την κίνηση στην καρδιά της ακινησίας, την ταραχή του γίγνεσθαι μες στην κοιλιά της βουβής αιωνιότητας.

3 σχόλια:

Ανώνυμος είπε...

ayto einai ena epanastatiko kommati
ευχαριστω

Eriugena είπε...

Εξαιρετική αναζήτηση του ίχνους του όντως πραγματικού και του επίμοχθου της μορφής πέρα απο την επιφανειακή λατρεία της εργασίας ως τελεστικότητας..Γ.Τζανάκος

Αντωνης είπε...

@ Ανώνυμος, Eriugena:

Σας ευχαριστώ πολύ. Γιάννη, ελπίζω να είσαι καλά φίλε μου.