Παρασκευή, 17 Ιουνίου 2011

Fredric Jameson-Αναπαριστώντας το Κεφάλαιο ΙΙ

[....] Για το ίδιο το Κεφάλαιο, θα πρέπει να πούμε ότι συνίσταται στην αναπαράσταση μιας παράξενης μηχανής της οποίας η εξέλιξη συμπίπτει (με διαλεκτικό τρόπο) με την αχρήστευσή της, η επέκτασή της με την δυσλειτουργία της, η ανάπτυξή της με την κατάρρευσή της. Το μυστικό της μοναδικής αυτής ιστορικής δυναμικής μπορεί να βρεθεί στην περίφημη αρχή του "πτωτικού ρυθμού κέρδους" [...] Αλλά η επίδειξη αυτή πλαισιώνεται με όρους συστήματος και όχι ανθρώπινης δυνατότητας για δράση, και θα έμοιαζε να είναι καλύτερα προσαρμοσμένη για την ενθάρρυνση ψευδαισθήσεων του αναπόφευκτου από ότι για την ενεργοποίηση προγραμμάτων δράσης. 

Πράγματι, ο Καρλ Κορς (Karl Korsch, Karl Marx, 1963)  πρότεινε εδώ και πολλά χρόνια ότι ο Μαρξισμός διαθέτει στην πραγματικότητα δύο βασικές γλώσσες, οι οποίες μπορούν να εναλλάσονται η μία με την άλλη, να αντικαθιστούν η μία την άλλη, ή να μεταφράζονται η μία στην άλλη. Αυτές οι δύο γλώσσες ή κώδικες είναι ο ταξικός αγώνας και η συσσώρευση κεφαλαίου (ή ο νόμος της αξίας).
Η "αντικειμενική" περιγραφή της ιστορικής διαδικασίας ως ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων και η "υποκειμενική" περιγραφή της ιστορίας ως ταξικού αγώνα είναι δύο ανεξάρτητες μορφές της μαρξικής σκέψης, εξίσου πρωτότυπες, και μη αναγώγιμες η μία στην άλλη [...] θα πρέπει να εφαρμόζονται ξεχωριστά ή μαζί, ανάλογα με τις συνθήκες μιας δεδομένης θέσης [....] (Korsch, Karl Marx, σ. 228-229).
[...] Κι όμως, η γενική πρόταση αυτού του πολιτικού, ή ίσως μάλλον απολίτικου ή και αντιπολιτικού συμπεράσματος παραμένει σκανδαλώδης όταν έχουμε να κάνουμε με ένα στοχαστή όπως ο Μαρξ, ο οποίος ήταν επίσης ιδιοφυία της πολιτικής, και ο οποίος (όπως και ο Λένιν) "σκεφτόταν πολιτικά" διαρκώς και είχε πάντα οξύ βλέμμα για τις πολιτικές δυνατότητες κάθε δεδομένης κατάστασης ή συγκυρίας, πράγμα στο οποίο επίσης έμοιαζε πολύ με τον Λένιν. Αλλά αυτό σημαίνει ότι και οι δυο τους ήταν εξόχως, και με την καλύτερη δυνατή σημασία της λέξης, οπορτουνιστές: και ότι και οι δυο τους, παραμένοντας πιστοί στη διδαχή και το παράδειγμα του Μακιαβέλι, ήταν ικανοί για τις πιο εκπληκτικές στροφές και ανατροπές, βάζοντας την αξία της συγκεκριμένης ανάλυσης της κατάστασης ή της συγκυρίας πάνω από την πιστότητα σε οποιαδήποτε προαποφασισμένη αρχή.

[...] Δεν ήταν η πρόθεσή μου εδώ να αποθαρρύνω τους πολιτικούς αναγνώστες του Κεφαλαίου, ούτε να επιχειρηματολογήσω με οποιονδήποτε τρόπο ενάντια στην πολιτική πρακτική. Στην πραγματικότητα, διαβλέπω τουλάχιστον δύο πρακτικά πολιτικά αποτελέσματα που μπορεί να παράγει η ανάγνωσή μου στο Κεφάλαιο, παρά το γεγονός ότι τα αποτελέσματα είναι πάντα (και ίσως εξ ορισμού) απρόβλεπτα. 

[...] Ο δυισμός του Κορς έχει ορισμένες ενδιαφέρουσες συνεπαγωγές για την ρητά πολιτική γραφή· συνεπαγωγές οι οποίες είναι οι ίδιες διαλεκτικές. Πρώτα από όλα, ο δυισμός αυτός δείχνει ότι η πολιτική γραφή μπορεί να δώσει έμφαση είτε στο σύστημα είτε στην δυνατότητα δράσης: με άλλα λόγια, μπορεί να δομήσει μια εικόνα του συστήματος τόσο ολοκληρωτική που να είναι επίσης καθηλωτική, με τα άτομα τα οποία εγκλωβίζονται σε αυτό να μην έχουν τη δύναμη να κάνουν τίποτε. Ή, από την άλλη πλευρά, μπορεί να δώσει έμφαση στη δράση, και στο σημείο αυτό οι δράστες εμφανίζονται ως κατά κάποιο τρόπο δυνατότεροι και από το πιο απάνθρωπο σύστημα, και έχουν την δυνατότητα να το ξεπερνούν με θετικούς και χρήσιμους τρόπους.

[...] Είναι εύκολο να δει κανείς τις αμοιβαίες αδυναμίες και των δύο αυτών ρητορικών και μορφολογικών στρατηγικών:  η δεύτερη, η έμφαση στην δυνατότητα για δράση, τείνει να παράγει έναν επικίνδυνο βολονταρισμό στον οποίο τα εμπλεκόμενα υποκείμενα χάνουν κάθε αίσθηση της γιγάντιας δύναμης του συστήματος, και ετοιμάζονται να πετάξουν τον εαυτό τους σε απέλπιδους αγώνες και αναπόφευκτο μαρτύριο. Όσο για τις συνέπειες της πρώτης στρατηγικής, θα πρέπει να είναι ξεκάθαρο ότι ενθαρρύνει την μοιρολατρία--αν όχι την ψευδαίσθηση του αναπόφευκτου που συνδέεται με την πεποίθηση της Δεύτερης Διεθνούς ότι ο καπιταλισμός ήταν έτοιμος να καταρρεύσει, τότε τον παθητικό κυνισμό της έλλειψης εναλλακτικών και την απελπισία και αδυναμία των υποκειμένων αυτού του συστήματος, για τα οποία καμία δράση δεν είναι όχι απλώς εφικτή, αλλά ούτε καν αντιλήψιμη απ' τον νου.

Η άποψη του Κορς ήταν ότι ο καθένας από τους δύο αυτούς "κώδικες" αντικατόπτριζε την ίδια την ιστορική συγκυρία:  έτσι, ο ακτιβισμός του ίδιου του Μαρξ έφτασε σε κορύφωση στα επαναστατικά χρόνια γύρω απ' το 1848 (Το κομμουνιστικό μανιφέστο) και ξανά, στα χρόνια της παρακμής της Δεύτερης Αυτοκρατορίας [στη Γαλλία] και την ανάδυση της παρισινής Κομμούνας. Η μοιρολατρία όμως, η έμφαση στο οικονομικό σύστημα και την ανηλεή του λογική, έγινε το σύνθημα των ετών γεωλογικής ακινησίας και στασιμότητας, όταν η πολιτική έμοιαζε να βρίσκεται σε σημείο εξάλειψης, και όταν το μόνο που απέμενε ήταν να αναλυθεί το προφανώς μόνιμο και απαράλλαχτο σύστημα ως τέτοιο (παρά το γεγονός ότι η ίδια η φύση του συστήματος αυτού, επιφανειακά τουλάχιστον, ήταν η αλλαγή, με την έννοια της επέκτασης του κεφαλαίου, των νέων περιουσιών, νέων κτιρίων και πόλεων, αυτή η ανθηρή διαφθορά παντού η οποία ονομάζεται πρόοδος). Αυτά ήταν τα χρόνια κατά τα οποία ο Μαρξ κατασκεύασε αργά-αργά το κυκλώπειο μοντέλο του ίδιου του κεφαλαίου.

Δεν υπάρχουν σχόλια: