Δευτέρα, 20 Ιουνίου 2011

Παρατηρήσεις για την χρονικότητα και την πολιτική ΙΙ

Ο χαρακτήρας αυτής της ανάρτησης αφορά περισσότερο ερωτήσεις παρά παρατηρήσεις, οπότε ο τίτλος της είναι αρκετά καταχρηστικός, αλλά ας είναι.

Σκεφτόμουν κατά βάση ότι μέσα στην λέξη "κρίση" κρύβουμε ή συμπκυκνώνουμε τουλάχιστον δύο ειδών κρίσης, των οποίων ο χαρακτήρας είναι πολύ διαφορετικός όταν εξεταστεί από τη σκοπιά της χρονικότητας: η πρώτη είναι η κρίση συσσώρευσης, που όπως αντιλαμβάνομαι είναι βασικά υφεσιακή σε χαρακτήρα, και περιλαμβάνει σε πολύ περίοπτη θέση την επιβράδυνση των ρυθμών ανάπτυξης της πραγματικής οικονομίας. Διάβασα σήμερα τη διαβεβαίωση του οικονομολόγου Γκι Σορμάν ότι "δεν θα καταρρεύσει ούτε η Ελλάδα ούτε η ευρωζώνη", συνοδευόμενη από την άποψη ότι "ολόκληρη η Ευρώπη θα παγιδευτεί απλώς σε µια βραδεία ανάπτυξη που θα συνοδευτεί από µια αύξηση της ανεργίας", και μου φάνηκε πως η παράδοξα απαισιόδοξη αισιοδοξία της ίσως να είναι χαρακτηριστική του χάσματος ανάμεσα στο πρώτο είδος κρίσης απ' το δεύτερο. Ο Σορμάν, με άλλα λόγια, δίνει πρωταρχική θέση στην υφεσιακή κρίση, στην διεθνή επιβράδυνση της ανάπτυξης, την οποία μοιάζει να θεωρεί σημαντικότερη από την κρίση κρατικού χρέους. Αυτή η τάση μου θύμισε το αρχικό τμήμα του δοκιμίου του Balakrishnan, στο οποίο (το δοκίμιο, όχι το συγκεκριμένο τμήμα) αναφέρθηκα στο πρώτο μέρος των "Παρατηρήσεων για την χρονικότητα". Το αναπαράγω εδώ:
Από τον Άνταμ Σμιθ στον Τζον Στούαρτ Μιλ, οι πρώιμοι θεωρητικοί του πλούτου των εθνών υπήρξαν απαισιόδοξοι σε ό,τι αφορά τις μακροπρόθεσμες προοπτικές ανάπτυξης των κοινωνιών τους. Υπέθεσαν ότι η αύξηση παραγωγικότητας που πηγάζει από την εξειδίκευση και τον καταμερισμό εργασίας θα ανατρεπόταν από ένα σημείο και μετά εξαιτίας της εξάντλησης της καλλιεργήσιμης γης και της αύξησης του πληθυσμού. Ο ιστορικός E.A. Wrigley σημειώνει σχετικά:
Για λόγους που ευσύνοπτα ανέπτυξε ο Σμιθ και οι επίγονοί του, η δυναμική της ανάπτυξης αναμενόταν να ατονήσει μετά από ένα χρονικό σημείο εξαιτίας των αλλαγών που είναι ενδογενείς στην ίδια την διαδικασία ανάπτυξης, δίνοντας έτσι τη σειρά τους σε εύθετο χρόνο στην συνεπαγωγή του στάσιμου κράτους. Επίσης, οι οικονομολόγοι της κλασικής εποχής αμφισβητούσαν ξεκάθαρα ότι το επίπεδο πραγματικών μισθών που επικρατούσε τότε θα μπορούσε να διατηρηθεί επ’ αορίστω χρόνω. Η ιδέα της σταθερής και ουσιαστικής βελτίωσης των αληθινών μισθών για την μάζα του πληθυσμού ήταν ένα ουτοπικό όνειρο και όχι μια πιθανότητα την οποία θα μπορούσε να αναλογιστεί ένας λογικός και ενημερωμένος άνθρωπος, όσο και αν θα ήθελε να την δει να πραγματώνεται.[2]
Το απόσπασμα εξηγεί γιατί ο Άνταμ Σμιθ και οι σύγχρονοί του μπορούσαν να σκεφτούν ότι η στάσιμη Κίνα του 18ου αιώνα βρισκόταν κατά κάποιο τρόπο μπροστά από την σύγχρονή της δυτική Ευρώπη. Έχοντας εξαντλήσει τις πηγές περαιτέρω ανάπτυξης της παραγωγικότητας, η Κίνα είχει εισέλθει αναπόφευκτα στο δρόμο της κοσμικής πολυπλοκότητας: de te fabula narratur.[3] Φυσικά, η απαισιόδοξη αυτή ετυμηγορία σχετικά με την μακρά πορεία του πολιτισμού ανατράπηκε από τα μεγάλα κύματα καπιταλιστικής επέκτασης που ακολούθησαν. Η κατοπινή κριτική που άσκησε ο Μαρξ στην πολιτική οικονομία υπήρξε, εν μέρει, απόπειρα να επανεφεύρει τον κλασικό, προ-βιομηχανικό πεσιμισμό αυτής της παράδοσης απέναντι στα εξωγενή, φυσικά όρια της οικονομικής ανάπτυξης, μετατρέποντάς τα σε τρόπους εξήγησης του όλο και πιο δύσκολα προσπεράσιμου κοινωνικο-οικονομικού σημείου στασιμότητας της συσσώρευσης.[4]
Η τέταρτη υποσημείωση, περί "σημείου στασιμότητας της συσσώρευσης", αφορά τι άλλο, την έννοια της πτωτικής τάσης του κέρδους, για την οποία αναφέρονται τα εξής: "Οι υποθέσεις του Μαρξ για την υποτιθέμενη τάση του ποσοστού κέρδους να πέφτει είναι διαβόητα ασαφείς, αλλά από κάτω βρίσκεται ίσως η παλιά μαλθουσιανή ιδέα: 'Όσο περισσότερο μια χώρα αναπτύσσεται με την βιομηχανία ευρείας κλίμακας ως υπόβαθρο ανάπτυξής της, όπως συμβαίνει με τις Η.Π.Α, τόσο πιο ραγδαία είναι αυτή η διαδικασία καταστροφής. Συνεπώς, η καπιταλιστική παραγωγή αναπτύσσει απλώς τις τεχνικές και τον βαθμό συνδυασμού των κοινωνικών διαδικασιών παραγωγής υποβαθμίζοντας ταυτόχρονα τις αρχικές πηγές κάθε πλούτου —τη γη και τον εργάτη.' Κεφάλαιο, τομ. 1, Λονδίνο, 1976, σ. 638."

Με απλά λόγια, η ιδέα της επιβράδυνσης των ρυθμών ανάπτυξης και της πτωτικής τάσης του κέρδους παραπέμπει στην επιστροφή σε μια φαινομενικά ξεπερασμένη εποχή, όπου οι σκοτεινές προβλέψεις του Μάλθους περί ορίων στην ανάπτυξη αποκτούν μεγαλύτερη βαρύτητα από την οικονομική θεωρία που φάνηκε να τις διαψεύδει τελεσίδικα. "Επιβράδυνση" και "στασιμότητα" είναι όροι-κλειδιά σε ό,τι αφορά την μακρο-ιστορική οπτική που πριμοδοτεί η θεωρία της υφεσιακής κρίσης συσσώρευσης.

Υπάρχει όμως και μια δεύτερη κρίση, η κρίση που προκλήθηκε από την υπερσυσσώρευση χρεών από τα διάφορα οικονομικά αναπτυγμένα κράτη, που με την σειρά τους προέκυψαν --υποτίθεται τουλάχιστο-- από τον συνδυασμό επιβράδυνσης της πραγματικής ανάπτυξης, αύξησης των προνοιακών αναγκών και εξόδων, και επιθετικής τραπεζικής πολιτικής, που βρήκε στον δανεισμό σχεδόν χωρίς προϋποθέσεις έναν επικερδή τρόπο επένδυσης κεφαλαίων που δεν μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν αρκετά επικερδώς στην ανάπτυξη (η κακοδιαχείριση φαίνεται μάλλον ήσσονος σημασίας σχετικά παράγοντας). Το ζήτημα με αυτή την κρίση είναι ότι πρώτον βιώνεται αυτή και μόνο αυτή ως κατεπείγουσα και καταστροφική (για ευνόητους λόγους), συγκεντρώνοντας σχεδόν το αποκλειστικό ενδιαφέρον των πολιτών και των πολιτικών τους· και δεύτερον, ότι η δική της χρονικότητα δεν αφορά ούτε την επιβράδυνση ούτε την στασιμότητα, αλλά αντίθετα τον φρενιασμένο καλπασμό, καθώς τα χρέη εκτινάσσονται με ιλιγγιώδεις ρυθμούς καθημερινά, το περιθώριο για σπέκουλο αναπροσαρμόζεται ώρα με την ώρα, αλλά και οι πολιτικές εξελίξεις μοιάζουν να κινούνται ορισμένες φορές στον ρυθμό χρηματιστηρίου σε ημέρα με πολλαπλές ανατροπές στις ισοτιμίες, με τα κόμματα και τους πολιτικούς αρχηγούς να παλινδρομούν ανάμεσα σε αντιφατικές επιλογές, ακόμα και την ίδια μέρα.

Το ερώτημα λοιπόν, ή μάλλον το σετ ερωτημάτων, προς το οποίο όλα αυτά ήταν απλώς προκαταρκτικές παρατηρήσεις, έχει ως εξής:

α) υπάρχουν όντως δύο αμοιβαία αντιφατικές χρονικές δομές μέσα στο οικονομικό σημαίνον "κρίση";
β) αν ναι, υπάρχει περίπτωση η μία χρονικότητα, η οποία φαίνεται να είναι κυρίαρχη, να αποκρύπτει ιδεολογικά τον (οικολογικά, πληθυσμιακά, δημογραφικά και όχι απλώς χρηματοπιστωτικά επικαθορισμένο) χαρακτήρα της άλλης, στρέφοντας την προσοχή των κοινωνιών αποκλειστικά στο πιο κοντινό επερχόμενο κύμα και υποτονίζοντας την σημασία του δυνητικά μεγαλύτερου και καταστροφικότερου;
γ) τι είδους αντιλήψεις για τις πολιτικές διεργασίες, συμμαχίες, μεταλλάξεις, κλπ θα υπαγόρευαν αυτές οι δύο χρονικότητες, αν όντως ευσταθεί ότι υφίστανται τέτοιες;
δ) τι είδους αντίληψη του χρόνου δράσης της, των δυνατοτήτων παρέμβασής της έγκαιρα, στον σωστό χρόνο, θα μπορούσε να αναπτύξει μια πολιτική σκέψη που λαμβάνει υπόψη αυτή την διπλή και αντιφατική χρονικότητα;

3 σχόλια:

Αντωνης είπε...

Αποκατάσταση σχολίων:

Taliban:

Δεν έχω την παραμικρή αμφιβολία πως η απάντηση στη β) παρατήρηση σου είναι ναί.
σε παραπέμπω (αν δεν την γνωρίζεις) στη κάτωθι σελίδα, γνωρίζοντας την φιλομάθεια σου.
http://ssis.arts.unsw.edu.au/tsw/
Γράφεις σε ένα σημείο : "όπου οι σκοτεινές προβλέψεις του Μάλθους περί ορίων στην ανάπτυξη αποκτούν μεγαλύτερη βαρύτητα από την οικονομική θεωρία που φάνηκε να τις διαψεύδει τελεσίδικα."
Απο που τεκμαίρεται το λάθος του Μάλθους ?
Το να πέσεις έξω 5-10 γενιές (αν θυμάμαι τοποθετούσε το peak περίπου το 1870-80) δεν σημαίνει τίποτε σε γεωλογικό χρόνο, που αυτός μετράει για την επιβίωση.
Για την γ) παρατήρηση, χωρίς να ξέρω τι γίνεται εκεί, βλέπουμε στην Πορτογαλία κοινό μέτωπο Κ.Κ. και Πρασίνων.
Βέβαια εννοώ τα κοινωνικά-ριζοσπαστικά πράσινα κινήματα που δυστυχώς είναι ελάχιστα. Π.χ. βλέπε A.L.F.
Για την δ) παρατήρηση προσωπικά νομίζω πως το τραίνο έχει ξεκινήσει απ' τον σταθμό και εμείς ακόμα συζητάμε αν θα τρέξουμε να το προλάβουμε. Άλλο (τραίνο) δεν θα υπάρξει.
Τι να πώ ? Εδώ το προαπαιτούμενο κατώφλι, δηλαδή η πλήρης κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας με τον κομμουνισμό, αντιμετωπίζεται με άρνηση ή καχυποψία ή πλήρη αδιαφορία απο την μεγάλη πλειονότητα, άντε τώρα να τεθούν και τα περαιτέρω...
Υ.Γ.
Σκόρπιες σκέψεις με ένα σημαντικό. Η σελίδα The Simpler Way.

Αντωνης είπε...

Taliban:

μια ακόμη παραπομπή.
Κοιτάξτε την αποτελεσματικότητα του προγράμματος μείωσης των γεννήσεων στο ΙΡΑΝ μετά την επανάσταση του 1979.
http://www.mnforsustain.org/iran_model_of_reducing_fertility.htm
ποιός θα το περίμενε απο τους "σκοταδιστές" αγιατολλάχ ?

Αντωνης είπε...

RDAntonis:

Ευχαριστώ για τις παρατηρήσεις και τα λινκ, να σαι καλά.