Κυριακή, 12 Ιουνίου 2011

Για τη διαλεκτική

Η διαλεκτική σκέψη αντιτίθεται στην πραγμοποίηση με την περαιτέρω έννοια ότι αρνείται να επικυρώσει τα ατομικά πράγματα στην απομονωμένη και ξέχωρή τους κατάσταση: ταυτοποιεί την απομόνωση ως ακριβώς παράγωγο του οικουμενικού. Έτσι, λειτουργεί ως μέσο διόρθωσης τόσο απέναντι στην μανιακή σταθερότητα όσο και στην άδεια περιπλάνηση του παρανοϊκού μυαλού, το οποίο πληρώνει για τις απόλυτές του κρίσεις με την απώλεια της εμπειρίας του πράγματος το οποίο κρίνει. Αλλά η διαλεκτική δεν είναι για τον λόγο αυτό αυτό που κάτεληξε να γίνει στην αγγλική εγελιανή σχολή, και ακόμα περισσότερο ολοκληρωτικά, στον τεταμένο πραγματισμό του Dewey: δεν είναι η συναίσθηση των αναλογιών, ούτε ένας τρόπος του να βάζεις τα πράγματα στην σωστή τους προοπτική, δεν είναι απλή και πεισματική κοινή λογική. Αν ο ίδιος ο Χέγκελ φάνηκε, στη συζήτησή του με τον Γκαίτε, να προσεγγίζει μια τέτοια άποψη, όταν υπεράσπισε την φιλοσοφία του κόντρα στον πλατωνισμό του Γκαίτε στη βάση του ότι δεν ήταν "τίποτε άλλο, βασικά, από το πνεύμα της αντίθεσης που είναι έμφυτο σε κάθε ανθρώπινο ον, ρυθμισμένο και μεθοδικά αναπτυγμένο, ένα δώρο που αποκαλύπτει την αξία του με το να διακρίνει την αλήθεια από το ψεύδος", το άδηλο νόημα της διατύπωσης αυτής περιέχει σκανδαλιάρικα, στο ίδιο το εγκώμιο αυτού που είναι "έμφυτο σε κάθε ανθρώπινο ον", την αποκήρυξη της κοινής λογικής, εφόσον το πιο βασικό χαρακτηριστικό του ανθρώπου ορίζεται ακριβώς ως άρνηση να οδηγηθεί από την κοινή λογική, και πράγματι, ως αντίθεση προς την κοινή λογική.

Η κοινή λογική, η σωστή αξιολόγηση των καταστάσεων, το εγκόσμιο μάτι που έχει εκπαιδευτεί απ' την αγορά, μοιράζεται με τη διαλεκτική την ελευθερία από το δόγμα, τη στενομυαλιά και την προκατάληψη. Η νηφαλιότητά της αποτελεί χωρίς αμφιβολία μια στιγμή της κριτικής σκέψης. Αλλά η απουσία παθιασμένης αφιέρωσης σε κάτι την κάνει , παρ' όλα αυτά, την ορκισμένη εχθρό της διαλεκτικής σκέψης. Γιατί η γνώμη στη γενικότητά της, αυτή που γίνεται αποδεκτή άμεσα ως γνώμη της κοινωνίας όπως έχει, έχει αναπόφευκτα την συναίνεση ως το απτό της περιεχόμενο. Δεν είναι τυχαίο ότι στον δέκατο ένατο αιώνα ήταν ο μουχλιασμένος δογματισμός, δεδομένης της φαύλου συνείδησης του Διαφωτισμού, που φάνηκε ελκυστικός στην κοινή λογική, έτσι ώστε ένας αρχιθετικιστής όπως ο Μιλ να πρέπει να επιτεθεί σ' αυτή. Η συναίσθηση των αναλογιών περιλαμβάνει μια ολοκληρωτική υποχρέωση να σκέφτεσαι με τους όρους των εδραιωμένων μέτρων και αξιών. Χρειάζεται να έχεις ακούσει έστω μια φορά έναν εκπρόσωπο της σκληροπυρηνικής εξουσιαστικής ελίτ να λέει "αυτό δεν έχει σημασία", ή να παρατηρήσεις σε ποιές περιστάσεις οι αστοί κάνουν λόγο για "υπερβολές", "υστερίες", "τρέλες", για να γνωρίζεις ότι η επίκληση της λογικής λαμβάνει χώρα διαφοροποίηση και άμεσα για την υπεράσπιση του μη έλλογου. 

Ο Χέγκελ έδωσε έμφαση στο υγιές πνεύμα της αντίφασης με το πείσμα του χωριάτη ο οποίος έμαθε, με το πέρασμα των αιώνων, να υπομένει τα κυνήγια και τα ενοίκια πανίσχυρων φεουδαρχών αφεντάδων. Το μέλημα της διαλεκτικής είναι να βγάζει γλώσσα  απέναντι στις ώριμες απόψεις της εξουσίας σχετικά με το αμετάβλητο της πορείας του κόσμου, και να αποκωδικοποιεί στις "αναλογίες" τους την πιστή και συρρικνωμένη εικόνα ασυνήθιστα παραφουσκωμένων ανισορροπιών. Όταν συγκρίνεται με τον κυρίαρχο τρόπο λογικής, ο διαλεκτικός Λόγος είναι παράλογος: μόνο δια της εγκόλπωσης και της ακύρωσης του τρόπου αυτού γίνεται ο ίδιος έλλογος. Δεν ήταν ταλμουδικά φανατικό να επιμένεις, στο μέσο της ανταλλακτικής οικονομίας, για τη διαφορά ανάμεσα στον χρόνο εργασίας που ξοδεύει ο εργάτης και αυτόν που χρειάζεται για την αναπαραγωγή της ζωής του; Δεν έβαλε ο Νίτσε το κάρο μπροστά από κάθε άλογο πάνω στο οποίο έκανε τις εφόδους του; Δεν παρήγαγαν μια προκατειλημμένη και ψευδή εικόνα του κόσμου ο Καρλ Κράους, ο Κάφκα ή ακόμα και ο Προυστ, ακριβώς για να αποτινάξουν το ψεύδος και την προκατάληψη; 

Η διαλεκτική δεν μπορεί να σταματά μπροστά απ' τις έννοιες της υγείας και της ασθένειας, ούτε βέβαια μπροστά απ' τα αδερφάκια τους, τον Λόγο και το μη έλλογο. Όταν έχει αναγνωρίσει την κυρίαρχη οικουμενική τάξη και τις αναλογίες της ως άρρωστες --και ως στιγματισμένες με την πιο κυριολεκτική έννοια από την παράνοια, από την "παθολογική προβολή"-- τότε μπορεί να δει ως υγιή κύτταρα μόνο αυτά που φαίνονται, με τους όρους αυτής της τάξης, τα ίδια άρρωστα, εκκεντρικά, παρανοϊκά, στην πραγματικότητα "τρελά". Και σήμερα, όπως και στον Μεσαίωνα, είναι αλήθεια ότι μόνο οι τρελοί λένε στους αφέντες τους την αλήθεια. Το καθήκον αυτού που σκέφτεται διαλεκτικά είναι λοιπόν να βοηθήσει αυτή την αλήθεια του τρελού να αναχθεί στους δικούς της λόγους ύπαρξης, χωρίς τους οποίους θα ενδώσει αναμφίβολα στην άβυσσο της αρρώστιας που επιβάλλεται ανηλεώς από την υγιή κοινή λογική των υπολοίπων.

Theodor Adorno, Minima Moralia, αφορισμός 45

3 σχόλια:

Αντωνης είπε...

Αποκατάσταση σχολίων thread:

Ονειρμός:

Η ανάρτηση αυτή περί διαλεκτικής είναι πολύ επίκαιρη. Ακριβώς στην σχισμή ανάμεσα στον ιμπεριαλισμό επί Λένιν και τον παγκοσμιοποιούμενο καπιταλισμό, μια επανοικειοποίηση της διαλεκτικής σκέψης είναι κάτι που φαντάζει κενός ρητορικός λόγος, και όμως συνιστά απαραίτητο όρο κάθε μελλοντικής σοσιαλιστικής επανάστασης. Η διαλεκτική έχει μουχλιάσει, λίαν επιεικώς, στα χέρια της ''Αριστεράς'', και ειδικότερη μομφή πρέπει να αποδοθεί στο ΚΚΕ. Έργα όπως την Αρνητική Διαλεκτική είτε τα αγνοούν είτε τα σνομπάρουν. Και μετά κάνουν τον ''επιστημονικό μαρξισμό''. Με την ''ιδεολογική επιτροπή''(άλλο δείγμα σύγχυσης των μαρξικών όρων στην λέξη ''ιδεολογία'').
Νομίζω γενικά ότι ο Αντόρνο απολυτοποιεί αρκετά την διαλεκτική του συγκεκριμένου και δαιμονοποιεί αρκετά την αξίωση νοητικής συμπερίληψης της ολότητας. Μολονότι φυσικά αυτή δεν καθίσταται δυνατή, δεν θυμάμαι να θέτει το ζήτημα της διαλεκτικής αλήθειας-πλάνης την οποία θα παραδεχόταν καθένας από τους κλασικούς του μαρξισμού μελετώντας την κοινωνική ολότητα. Η διαλεκτική του ακόμα, ως αντισύστημα, τουλάχιστον για το παραπάνω βιβλίο που έχω υπόψη μου, δεν περιλαμβάνει μια συστηματική επανεξέταση των λεγόμενων νόμων της διαλεκτικής, δεν περιλαμβάνει μια σαφή επανεξέταση της ανάβασης από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο, ούτε κάποια νύξη για την διαλεκτική λογική στο Κεφάλαιο, πέρα από την συνεχή αναφορά στην μετατροπή ποσότητας σε ποιότητα και τανάπαλιν ως προς τον νόμο της αξίας, το εμπόρευμα, το χρήμα(μέτρο) και την κατανάλωσή του(επανάκαμψη στο ποιοτικά συγκεκριμένο).
Δεν είμαι ικανός να αρθρώνω κριτική εναντίον αυτού του ανθρώπου, και το magnus opum του μου είχε φανεί καταπληκτικό. Αν θα μπορούσε να απαντήσει ο οποιοσδήποτε, έχω ανάγκη μια παραπομπή σε ακόμη πιο σύγχρονες διερευνήσεις της διαλεκτικής και ιδίως για το ζήτημα της κοινωνικής νομοτέλειας-δεσπόζουσας τάσης ή όπως αλλιώς θέλετε πείτε το. Πιστεύω θα συνέβαλλε τα μέγιστα μια ανάρτηση για αυτό το πολύ σημαντικό και κομβικό ζήτημα, αν δεν υπάρχει ήδη.

Αντωνης είπε...

RDAntonis:

Magnus opum εννοείς την Αρνητική Διαλεκτική; Γιατί αυτό είναι το κατεξοχήν έργο του Αντόρνο όπου εκτίθεται η αντίληψη του για την διαλεκτική.

Πρόσφατο βιβλίο αξιόλογο το Valences of the Dialectic, καθώς και το Hegel Variations του Fredric Jameson, όπως και η παλιότερη κριτική επανεπίσκεψη της σχολής της Φρανκφούρτης στο Marxism and Form, του ιδίου.

Αντωνης είπε...

Ονειρμός:

Nαι, στην αρνητική διαλεκτική αναφέρθηκα.
Ευχαριστώ πολύ για τις παραπομπές.