Δευτέρα, 6 Ιουνίου 2011

Το τραύμα του Πραγματικού-Εισαγωγή (επανάληψη)

Δημοσιεύτηκε αρχικά στις 21/9/2010.

Σκέφτηκα ότι ίσως είναι η κατάλληλη στιγμή να ξαναδιαβαστεί.
---

Κάτω από την γενικότερη ετικέτα "το τραύμα του πραγματικού", θα επιχειρήσω εδώ μία σειρά αναρτήσεων που αφορούν στο θέμα του τι αποκαλύπτει για όλους μας η φύση της συγκυρίας. Όπου ως "τραύμα του πραγματικού" στην παρούσα συγκυρία θα εννοήσω ουσιαστικά δύο απλά πράγματα, τα οποία θα είναι και οι βασικές, αξιωματικές παραδοχές της σειράς κειμένων που θα γραφτούν πάνω στο θέμα:

α) η κρίση σηματοδοτεί την αποσύνθεση των θεσμών, αξιών, παραδοχών, κεκτημένων, μορφών και διαδικασιών συναίνεσης, κλπ που συναπαρτίζουν το μόρφωμα "κοινωνία".

β) Η αποσύνθεση αυτή δεν μπορεί παρά να επηρεάσει, με ραγδαίους ρυθμούς, τις μορφές υποκειμενικότητας οι οποίες αντιστοιχούν στην κατάτμηση ρόλων της κοινωνίας που καταρρέει: για παράδειγμα, του ρόλου του εκπαιδευτικού, του ρόλου του έμπειρου ακτιβιστή, του ρόλου του άπειρου και ιδεαλιστή νέου, του ρόλου της παθητικής μητέρας, του ρόλου του καταδιωκόμενου ή του θύματος, κλπ.

Ως εκ τούτου, η γενικότερη θέση είναι ότι στο πεδίο των ιδεών συντελείται μια αφανής και αργή αναδιαπραγμάτευση μορφών υποκειμενικότητας, με τραυματικό χαρακτήρα και συνέπειες. Πρόκειται για τραυματική διαδικασία διότι οι μορφές υποκειμενικότητας δεν είναι πουκάμισα που αλλάζει κανείς· η δυσλειτουργία, η εμπλοκή και ο εκφυλισμός μιας μορφής υποκειμενικότητας και η διαδικασία εκ νέου διαπραγμάτευσής μας με μία άλλη είναι επίπονες, μακροσκελείς και αντιφατικές εμπειρίες. Είναι επίσης εξόχως πολιτικές εμπειρίες, πολύ περισσότερο από ό,τι η εμπειρία του να βάζεις ένα ψηφοδέλτιο σε μία κάλπη, γιατί βέβαια δεν υπάρχει καμμία απόσταση ασφαλείας ανάμεσα σε αυτό που "πιστεύεις" και αυτό που γίνεσαι. Σήμερα τίθενται οι όροι εκ νέου διαπραγμάτευσης επαναστατικών, συντηρητικών και αντιδραστικών υποκειμενικότητων σε όλα τα επίπεδα, και η διαδικασία αυτή θα καθορίσει, μεταξύ άλλων, και το μέλλον της "τυπικά" πολιτικής διαδικασίας. Αυτό σημαίνει ότι καμμία λήψη "πολιτικά ορθής" και άρα υποκειμενικά "ασφαλούς" (για τον ναρκισισμό μας) θέσης δεν μας απαλλάσσει από το άχθος της έκθεσης στο τραύμα του πραγματικού. Στην πραγματικότητα, μόνο η διαπραγμάτευση με αυτό το τραύμα μπορεί να αποτελέσει βάση αλλαγής των πολιτικών συσχετισμών· και όχι φυσικά το αντίθετο, δηλαδή να μπορέσει η (αναγκαστικά φαινομενική και μόνο) αλλαγή των πολιτικών συσχετισμών να παρεμποδίσει την εξάπλωση αυτού του τραύματος.

Για να μιλήσουμε απλούστερα: χωρίς την θέση εκ νέου βασικών και θεμελιακών ερωτημάτων της καθημερινής ζωής (τι είναι διάλογος; τι είναι δόγμα; τι είναι φιλία; τι είναι "μπροστά" ή "πίσω" απ' το τώρα; τι είναι "πρόοδος"; τι είναι "οπισθοδρόμηση"; τι είναι εμπειρία; τι είναι πολιτική πράξη;) στη βάση των τωρινών συνθηκών συνολικής κρίσης, δεν υπάρχει καμμία προοπτική οι τυπικές πολιτικές διαδικασίες και επιλογές να "ανασυνθέσουν" την κοινωνία. Αυτό που θα γίνει, αυτό που ήδη γίνεται, είναι ότι τα στείρα αδιέξοδα δυσλειτουργικών, ουσιαστικά αυτο-κατασταλτικών, μορφών υποκειμενικότητας ανάγονται σε κοινωνικά αδιέξοδα --και μάλιστα και σε ανοιχτές παραδοχές του κοινωνικού αδιεξόδου ως αναπόδραστης μοίρας-- και αυτά με τη σειρά τους οδηγούν στην αναπαραγωγή των πολιτικών αδιεξόδων. Η αναμονή για τον "καλύτερο, εντιμότερο πολιτικό" που θα ξεκαθαρίσει επιτέλους τα πράγματα είναι --το γνωρίζουν όλοι-- αυταπάτη. Ο διαφορετικός πολιτικός γεννιέται από μια κοινωνία που αναπτύσσει ως βιώσιμη δυνατότητα μια διαφορετική δυναμική και αντίληψη για το τι είναι εφικτό, δέον, πρακτέο, καλό, ή δίκαιο. Το να ψάχνεις τον αναπτήρα που έχασες στο σκοτάδι κάτω από τη λάμπα του δρόμου δεν πρόκειται ποτέ να αποδώσει αποτελέσματα· το να ψάχνεις τη νέα πολιτική στις παλιές, καταρρέουσες και αυτο-εγκλωβισμένες κατηγορίες υποκειμενικότητας επίσης.

Στη διαδικασία αυτή, η σκέψη μπορεί να είναι αρωγός· όχι όμως μια οποιαδήποτε σκέψη. Όχι, σίγουρα, μια σκέψη που παρηγορεί, που αναπαράγει την αδράνεια της συνήθειας, που παίζει ταχυδακτυλουργικά κόλπα για να σκεπάσει το χαίνον τραύμα του πραγματικού, που στη διαδικασία "δημιουργικών" ακροβασιών ονομάζει νέο το παλιό, παλιό το εξακολουθητικά νέο, αιώνιο το εφήμερο, εφήμερο το αιώνιο, ηθική τον ναρκισισμό, πολιτική τη διαχείριση, μέλλον την επανάληψη του παρόντος εις το διηνηκές. Χρειάζεται μια σκέψη που δεν δίνει παρηγοριά ούτε καν στον φορέα της, που γνωρίζει πώς να είναι ρηξικέλευθη χωρίς να είναι απλώς σκανδαλιάρα, που κατανοεί τη διαφορά ανάμεσα στον ακατάσχετο σχετικισμό και την διαρκή επερώτηση των βεβαιοτήτων για το εφικτό. 

Όπως έχω ξαναπεί: η εποχή μας, είτε το θέλει είτε όχι, είναι καταδικασμένη να γίνει εποχή σκέψης, όπως δεν ήταν από την εποχή της αλληλουχίας του Καντ, του Χέγκελ, και του Μαρξ. Τούτο βέβαια δεν σημαίνει ότι δεν υπήρξαν έξοχοι και διακεκριμένοι στοχαστές αργότερα. Σημαίνει μόνο ότι ο στοχασμός τους δεν συνέπεσε με τις αντικειμενικές συνθήκες της σεισμικής αναδιάταξης της κοινωνίας: Ο Μάης του 68, βίαιος και λαμπερός καθώς ήταν, ήταν στην ουσία πολύ επιδερμικότερος και πολύ πιο βραχυπρόθεσμος ως σεισμική δόνηση από τον χειμώνα που έρχεται. Και ξέρουμε όλοι πόσα γέννησε αυτός ο Μάης στο επίπεδο του στοχασμού: από τον δομισμό και τον μεταδομισμό, στον αντι-ανθρωπισμό, την λακανική ψυχανάλυση, τη γενεαλογική αντίληψη της ιστορίας, την γλωσσική στροφή. Μα αυτή ήταν ανοιξιάτικη σκέψη, και ο καιρός έχει πια αλλάξει. Είναι πια φθινόπωρο.

Σημείωμα
Προς αποφυγή παρεξηγήσεων γύρω από το παλιό καλό ερώτημα του ιδεαλισμού και του υλισμού: δεν πρόκειται εδώ για επιστροφή στην έννοια της υποκειμενικότητας ως υπεριστορικής αρχής για την κατανόηση της ιστορίας, αλλά για μια οπτική που βλέπει την ίδια την πριμοδότηση του προβλήματος της υποκειμενικότητας ως ιστορικό παράγωγο και σύμπτωμα. Είναι δηλαδή η ιστορικά αναδυόμενη κρίση της αναπαραγωγής των υπάρχοντων θεσμών, σχέσεων, οντοτήτων, κλπ. που οδηγεί στην αναγωγή της υποκειμενικότητας σε καθοριστικά κρίσιμο χώρο για την μετάβαση σε ένα νέο υλικό συσχετισμό. Δεν εφήυρε το προλεταριάτο τη βιομηχανική επανάσταση· η βιομηχανική επανάσταση δημιούργησε τις συνθήκες που οδήγησαν στην ανάγκη θεωρητικοποίησης του προλεταριάτου ως ιστορικού υποκειμένου. Με λίγα λόγια: κρίση, περίοδος βαθιάς κοινωνικής αναδιάταξης, αποτυχίας της κοινωνίας να αναπαραχθεί λειτουργικά με τους υπάρχοντες όρους, σημαίνει αναγκαστικά ανάδειξη του προβλήματος του υποκειμένου ή του υποκειμένου ως προβλήματος.  Και αλλιώς: ο "ιδεαλισμός" της επικέντρωσης στο υποκείμενο αντί στις υλικές συνθήκες παραγωγής ανακύπτει ακριβώς επειδή στο υλικό, "αντικειμενικό" επίπεδο, η "παλιά" υποκειμενική κόλλα δεν μπορεί πλέον να συναρμολογήσει και να κάνει λειτουργικές τις απαραίτητες σχέσεις και δομές.

Δεν υπάρχουν σχόλια: