Παρασκευή, 24 Ιουνίου 2011

Alain Badiou-Δημοκρατικός υλισμός και υλιστική διαλεκτική ΙΙ

Θα αναγνωρίζετε εδώ το ύφος του δασκάλου μου, του Μαλλαρμέ:  τίποτε δεν έχει λάβει χώρα εκτός του χώρου, εκτός, κάπου ψηλά, ίσως, ένας Αστερισμός. Θα διαγράψω όμως το "κάπου ψηλά" και το "ίσως". Το "υπάρχουν αλήθειες", το οποίο λειτουργεί ως αντίρρηση στην δυαδική αξιωματική του δημοκρατικού υλισμού (ο νόμος προστατεύει όλα τα σώματα, τακτοποιημένα κάτω από όλες τις συμβατές γλώσσες), είναι για μένα η αρχική εμπειρική απόδειξη. Δεν υπάρχει καμία απολύτως αμφιβολία σχετικά με την ύπαρξη αληθειών, οι οποίες δεν είναι σώματα, γλώσσες ή συνδυασμοί των δύο. Και αυτή η απόδειξη είναι υλιστική, διότι δεν προαπαιτεί καμία σχάση κόσμων, κανένα χώρο του νοητού, κανένα "ύψος." Οι αλήθειες προχωρούν στους κόσμους μας όπως αυτοί είναι. Οι αλήθειες αυτές είναι σώματα χωρίς σώμα, γλώσσες χωρίς νόημα, γενολογικά ατέρμονα, απροϋπόθετα παραπληρώματα. Γίνονται και παραμένουν αιωρούμενες, σαν την συνείδηση του ποιητή "ανάμεσα στο χάσμα και το καθαρό συμβάν."

Αξίζει να δώσουμε σημασία στο συντακτικό το οποίο θέτει το αξίωμα της υλιστικής διαλεκτικής ως ξέχωρο από αυτό του δημοκρατικού υλισμού--δηλαδή το "με την εξαίρεση ότι", του οποίου υπογράμμισα ήδη τον μαλλαρμικό χαρακτήρα. Το συντακτικό αυτό δείχνει ότι δεν έχουμε να κάνουμε ούτε με μια πρόσθεση (οι αλήθειες ως απλά συμπληρώματα στα σώματα και τις γλώσσες), ούτε με μια σύνθεση (οι αλήθειες ως αυτο-αποκαλύψεις των σωμάτων που δράττονται από γλώσσες). Οι αλήθειες υπάρχουν ως εξαιρέσεις σε αυτό που υπάρχει. Παραδεχόμαστε λοιπόν ότι "αυτό που υπάρχει"--αυτό το οποίο συνθέτει την δομή των κόσμων--είναι πράγματι και αληθινά ένα μείγμα σωμάτων και γλωσσών. Και "αλήθειες" είναι το φιλοσοφικό όνομα αυτού το οποίου παρεμβάλλεται μέσα στο συνεχές του "υπάρχει."

Με μια κάποια έννοια, η υλιστική διαλεκτική είναι ταυτόσημη με τον δημοκρατικό υλισμό: στο βαθμό αυτό είναι πράγματι και οι δύο υλισμοί, ακόμα και αν, μέσα από μια νοηματική απόχρωση που δεν μπορεί να αγνοηθεί, αυτό που ονομαστικοποιείται από τον δεύτερο αντιμετωπίζεται ως επίθετο απ' την πρώτη. Ναι, υπάρχουν μόνο σώματα και γλώσσες. Τίποτε δεν υπάρχει με την έννοια μιας διακριτής "ψυχής", "ζωής", "πνευματικής αρχής", κλπ. Αλλά με μια άλλη έννοια, η υλιστική διαλεκτική--που επικεντρώνεται στην εξαίρεση που εξαπολύουν οι αλήθειες πάνω σε αυτό που υπάρχει δια της παρεμβολής του "υπάρχει αυτό που δεν υπάρχει"--διαφέρει εντελώς από τον δημοκρατικό υλισμό. 

Στον Καρτέσιο, βρίσκουμε μια διαίσθηση της ίδιας τάξης σχετικά με το οντολογικό στάτους των αληθειών. Γνωρίζουμε ότι ο Καρτέσιος δίνει το όνομα "ουσία" στην γενική μορφή του είναι ως κάτι αληθώς υπαρκτού. "Αυτό που υπάρχει" είναι η ουσία. Κάθε "πράγμα" είναι ουσία: είναι μορφή και κίνηση στην επεκτεινόμενη ουσία, και είναι ιδέα στην σκεπτόμενη ουσία. Για αυτό το λόγο το δόγμα του Καρτέσιου ταυτίζεται συχνά με τον δυισμό: το ουσιακό "υπάρχει" χωρίζεται σε σκέψη και έκταση, τα οποία στον άνθρωπο σημαίνουν: ψυχή και σώμα. 

Παρ' όλα αυτά, στην παράγραφο 48 των Αρχών της φιλοσοφίας, βλέπουμε ότι ο δυισμός της ουσίας καθυποτάσεται σε μια πιο θεμελιώδη διάκριση. Η διάκριση αυτή είναι ανάμεσα στα πράγματα (σε αυτό που υπάρχει, δηλαδή στην ουσία, είτε σκεπτόμενη είτε εκτεινόμενη) και τις αλήθειες:
Διακρίνω όλα όσα υπάγονται στην γνώση μας σε δύο είδη: το πρώτο περιέχει όλα τα πράγματα τα οποία έχουν κάποια ύπαρξη, και το άλλο όλες τις αλήθειες, που δεν είναι τίποτε έξω από τη σκέψη μας.
Τι εκπληκτικό κείμενο! Αναγνωρίζει το εντελώς εξαιρετικό οντολογικό και λογικό στάτους των αληθειών. Οι αλήθειες είναι χωρίς ύπαρξη. Σημαίνει αυτό ότι δεν υπάρχουν καθόλου; Όχι. Οι αλήθειες δεν έχουν ουσιακή ύπαρξη. Έτσι πρέπει να κατανοήσουμε τη δήλωση ότι "δεν είναι τίποτε έξω από τη σκέψη μας". Στην παράγραφο 49, ο Καρτέσιος διευκρινίζει ότι το κριτήριο αυτό αφορά την μορφική οικουμενικότητα των αληθειών, και συνεπώς την λογική τους ύπαρξη, η οποία δεν είναι τίποτε άλλο από ένα είδος έντασης:
Για παράδειγμα, όταν σκεφτόμαστε ότι δεν μπορεί να φτιαχτεί κάτι από τίποτα, δεν πιστεύουμε ότι η πρόταση αυτή είναι ένα υπάρχον πράγμα ή η ποιότητα κάποιου πράγματος. Μάλλον, την θεωρούμε αιώνια αλήθεια, της οποίας η θέση βρίσκεται στη σκέψη μας, και η οποία καλείται κοινή αντίληψη ή αξίωμα. Παρόμοια, όταν μας λένε ότι είναι αδύνατο για κάτι να είναι και να μην είναι ταυτόχρονα, ότι αυτό που έγινε δεν μπορεί να ξεγίνει, ότι αυτός που σκέφτεται δεν μπορεί να σταματήσει να είναι ή να υπάρχει ενώ συνεχίζει να σκέφτεται, και πολλές άλλες παρόμοιες δηλώσεις, αναγνωρίζουμε ότι αυτές είναι μόνον αλήθειες, και όχι πράγματα.
Προσέξτε ότι ο πυρήνας του cogito (η επαγωγή της ύπαρξης μέσω της πράξης της σκέψης) είναι μια αλήθεια με αυτή την έννοια. Τούτο σημαίνει ότι μια αλήθεια είναι αυτό το οποίο συνεχίζει να παρουσιάζει η σκέψη ακόμα και όταν το καθεστώς του πράγματος καθίσταται αιωρούμενο (από την αμφιβολία). Μια αλήθεια είναι συνεπώς αυτό το οποίο επιμένει στην εξαίρεση απ' τις μορφές του "υπάρχει."

Ο Καρτέσιος δεν είναι δυιστής μόνο με την έννοια που μεταφέρεται σε αυτόν τον όρο από την αντίθεση που ο ίδιος επισημαίνει ανάμεσα στα "διανοητικά" πράγματα, δηλαδή τις "νοήμονες ουσίες, ή μάλλον τις ποιότητες που ανήκουν σε αυτές τις ουσίες". Ο Καρτέσιος είναι δυιστής σε ένα πολύ πιο θεμελιώδες επίπεδο, το οποίο αυτό και μόνο συντηρεί τον αποδεικτικό μηχανισμό της φιλοσοφίας του: το επίπεδο στο οποίο διαχωρίζονται τα πράγματα (τα διανοητικά ή/και τα σωματικά) και οι αλήθειες (των οποίων ο τρόπος ύπαρξης είναι η αν-υπαρξία). Είναι απαραίτητο να δώσουμε προσεκτική σημασία στο γεγονός ότι σε αντίθεση με τα "πράγματα", ακόμα και αν αυτά είναι ψυχές, οι αλήθειες είναι άμεσα οικουμενικές και αδιαμφισβήτητες με μια πάρα πολύ ακριβή έννοια. Αναλογιστείτε το ακόλουθο απόσπασμα, το οποίο επίσης συνδέει τις αλήθειες με το ατέρμονο της αν-υπαρξίας τους:
Υπάρχει τόσο μεγάλος αριθμός [αληθειών] ώστε να μην είναι εύκολο να καταρτίσουμε έναν κατάλογο που να τις περιέχει όλες· αλλά αυτό είναι επίσης αχρείαστο, διότι δεν μπορούμε να αποτύχουμε να τις γνωρίσουμε όταν εμφανιστεί η περίσταση για να σκεφτούμε για αυτές.
Και είναι αλήθεια ότι μια αλήθεια είναι μια εξαίρεση σε αυτό που υπάρχει, αν αναλογιστούμε ότι, όταν μάς δίνεται η "ευκαιρία" να την συναντήσουμε, την αναγνωρίζουμε αμέσως ως τέτοια. Μπορούμε να δούμε πώς ο Καρτέσιος στοχάζεται το Τρία (και όχι απλώς το Δύο). Το δικό του αξίωμα μπορεί στην πραγματικότητα να διατυπωθεί ως εξής: "Υπάρχουν μόνον (ενδεχομενικά) σωματικά και διανοητικά πράγματα, με την εξαίρεση ότι υπάρχουν (αιώνιες) αλήθειες." Όπως κάθε αληθινός φιλόσοφος, ο Καρτέσιος καταγράφει, στο σημείο όπου έρχονται σε τριβή η οντολογία και η λογική, την αναγκαιότητα αυτού το οποίο επιλέξαμε να καλέσουμε "υλιστική διαλεκτική."

Η ιδέα ότι ο τύπος του είναι των αληθειών μπορεί να ταυτοποιηθεί πέρα από την εμπειρική εμφάνιση της ύπαρξής τους ήταν ένα από τα βασικά διακυβεύματα του Το Είναι και το συμβάν, που δημοσίευσα το 1988. Στο κείμενο εκείνο θεμελίωσα, συμπυκνώνοντας την εκτεταμένη αναλυτική των μορφών του είναι, το ότι οι αλήθειες είναι γενολογικές πολλαπλότητες: κανένα γλωσσικό κατηγόρημα δεν επιτρέπει την διάκρισή τους, και καμία πρόταση δεν μπορεί ρητά να τις ταυτοποιήσει. Επιπλέον, εξήγησα γιατί είναι νόμιμο να καλούμε "υποκείμενο" την τοπική ύπαρξη της διαδικασίας που εκδιπλώνει αυτές τις γενολογικές πολλαπλότητες (η διατύπωση ήταν: "ένα υποκείμενο είναι ένα σημείο αλήθειας"). 

Δεν είναι εδώ ζήτημα επιστροφής σε αυτά τα αποτελέσματα, τα οποία υπονομεύουν την γλωσσική, σχετικιστική και νεο-σκεπτικιστική παρένθεση της σύγχρονης ακαδημαϊκής φιλοσοφίας--μιας φιλοσοφίας η οποία είναι κατά βάση η εκλεπτυσμένη υπηρέτρια του δημοκρατικού υλισμού. Τα αποτελέσματα αυτά θεμελιώνουν την συνολική δυνατότητα μιας δυνητικής μεταφυσικής ικανής να περιλάβει τις δράσεις του σήμερα, και να αντλήσει δύναμη, αύριο, από αυτό που θα παράξουν αυτές οι δράσες. Μια τέτοια μεταφυσική είναι συστατικό της νέας υλιστικής διαλεκτικής.

Θα ήθελα να υπογραμμίσω ότι, μέσω ενός εντελώς διαφορετικού, και ακόμα και αντίθετου δρόμου--αυτού της βιταλιστικής αναλυτικής των μη διαφοροποιήσιμων σωμάτων--ο Ντελέζ προσπάθησε επίσης να δημιουργήσει τις συνθήκες μια σύγχρονης μεταφυσικής. Με την έννοια αυτή, ο Ντελέζ ενσάρκωσε μια από τις κατευθύνσεις της υλιστικής διαλεκτικής, όπως φαίνεται από την πεισματική του αντίσταση στις καταστροφικές προελάσεις του δημοκρατικού υλισμού. Ας μην ξεχνούμε τη δήλωσή του ότι όταν ο φιλόσοφος ακούει τις λέξεις "δημοκρατικός διάλογος" το βάζει στα πόδια. Αυτό συμβαίνει επειδή η διαισθητική αντίληψη της έννοιας στον Ντελέζ προϋπέθετε την εποπτεία των συστατικών της με ατέρμονη ταχύτητα. Η ατέρμονη αυτή ταχύτητα της σκέψης είναι επί της ουσίας ασύμβατη με τον δημοκρατικό διάλογο. Με μια γενική έννοια, η υλιστική διαλεκτική αντιπαραβάλλει το πραγματικό ατέρμονο των αληθειών στην αρχή της περατότητας η οποία εξάγεται συμπερασματικά από τα δημοκρατικά αξιώματα. Για παράδειγμα, μπορεί κάποιος να πει:

Μια αλήθεια καταφάσκει ως προς το ατέρμονο δικαίωμα των συνεπειών της, χωρίς να την απασχολεί αυτό που αντιτίθεται σε αυτές.

Δεν υπάρχουν σχόλια: