Παρασκευή, 24 Ιουνίου 2011

Alain Badiou-Δημοκρατικός υλισμός και υλιστική διαλεκτική I

Alain Badiou
Λογικές των κόσμων
Προοίμιο: Δημοκρατικός υλισμός και υλιστική διαλεκτική
Μτφρ.: Radical Desire

Τι σκεφτόμαστε όλοι, σήμερα; Τι σκέφτομαι όταν δεν παρακολουθώ τον εαυτό μου; Ή μάλλον ποια είναι η φυσική μας (μου) πίστη; "Φυσική", βέβαια στον βαθμό που ακολουθεί τους κανόνες της εκμαθημένης μου φύσης. Μια πίστη είναι τόσο πιο φυσική όσο η επιβολή ή εκμάθησή της αναζητάται ελεύθερα--και εξυπηρετεί τους άμεσους στόχους μας. Σήμερα, η φυσική πίστη συμπυκνώνεται σε μία πρόταση:

Υπάρχουν μόνο σώματα και γλώσσες.

Η πρόταση αυτή είναι το αξίωμα των σύγχρονων πεποιθήσεων. Προτείνω να ονομάσουμε αυτές τις πεποιθήσεις δημοκρατικό υλισμό. Γιατί;

Δημοκρατικός υλισμός. Το άτομο ως κάτι που διαμορφώνεται από τον σύγχρονο κόσμο αναγνωρίζει την αντικειμενική ύπαρξη μόνο σωμάτων. Ποιος θα μιλούσε σήμερα περί διαχωρισιμότητας της αθάνατης ψυχής μας, παρά για να συμμορφωθεί με μια συγκεκριμένη ρητορική; Ποιος δεν αποδέχεται εκ των πραγμάτων, μέσα στον πραγματισμό των επιθυμιών και την προφάνεια του εμπορίου, το δόγμα της περατότητάς μας, της σαρκικής μας έκθεσης στην απόλαυση, το πάσχειν, και τον θάνατο; Πάρτε ένα σύμπτωμα ανάμεσα σε πολλά: οι πιο καινοτόμοι καλλιτέχνες--χορογράφοι, ζωγράφοι, καλλιτέχντες του βίντεο--ιχνηλατούν μανιφέστα σωμάτων, της επιθυμητικής και μηχανικής τους ζωής, της εγγύτητας και της γύμνιας τους, των εναγκαλισμών και των παθών τους. Όλοι τους προσαρμόζουν το αλυσοδεμένο, κομματιασμένο και βρώμικο σώμα στην φαντασίωση και το όνειρο. Όλοι τους επιβάλλουν πάνω στο ορατό την ανατομία σωμάτων που βομβαρδίζονται από την αναταραχή του σύμπαντος. Η αισθητική θεωρία απλά ακολουθεί. Ένα τυχαίο παράδειγμα: μια επιστολή του Αντόνιο Νέγκρι στον Ραούλ Σάντσεζ, απ' τις 15 Δεκέμβρη 1999. Εκεί, διαβάζουμε τα ακόλουθα:
Σήμερα, το σώμα δεν είναι απλώς ένα υποκείμενο το οποίο παράγει και το οποίο--επειδή παράγει τέχνη--μας δείχνει το παραδειγματικό μοντέλο της παραγωγής γενικά, την δύναμη της ζωής: το σώμα τώρα είναι μια μηχανή στην οποία εγγράφονται η παραγωγή και η τέχνη. Αυτό είναι που γνωρίζουμε εμείς οι μεταμοντέρνοι.
"Μεταμοντέρνος" είναι ένα απ' τα εφικτά ονόματα για τον σύγχρονο δημοκρατικό υλισμό. Ο Νέγκρι έχει δίκαιο για αυτό που "γνωρίζουν" οι μεταμοντέρνοι: το σώμα είναι η μόνη απτή στιγμή δια της οποίας τα παραγωγικά άτομα μπορούν να φιλοδοξούν για την απόκτηση απόλαυσης. Ο άνθρωπος, κάτω από την επήρρεια της "δύναμης της ζωής", είναι ένα ζώο που πείθεται ότι ο νόμος του σώματος φιλοξενεί το μυστικό της ελπίδας του.

Για να επικυρώσει την εξίσωση "ύπαρξη=άτομο=σώμα", η σύγχρονη δοξασία [δόξα στο πρωτότυπο] θα πρέπει να περιστείλει ευγενώς την ανθρωπότητα σε ένα ξεχειλωμένο όραμα του ζωώδους. Τα "ανθρώπινα δικαιώματα" είναι τα ίδια με τα δικαιώματα των ζώντων. Η ανθρωπιστική προστασία όλων των ζωντανών σωμάτων: αυτός είναι ο κανόνας του σύγχρονου υλισμού. Σήμερα, ο κανόνας αυτός έχει ένα επιστημονικό όνομα: "βιοηθική", του οποίου το προοδευτικό αντίστροφο δανείζεται το δικό του όνομα απ' τον Φουκώ:  "βιοπολιτική".

Επιπλέον, πρόκειται ουσιαστικά για έναν δημοκρατικό υλισμό. Αυτό συμβαίνει επειδή η σύγχρονη συναίνεση, αναγνωρίζοντας την πολλαπλότητα των γλωσσών, προϋποθέτει επίσης την νομική τους ισότητα. Συνεπώς, η αφομοίωση της ανθρωπότητας απ' το ζωώδες αποκορυφώνεται με την ταύτιση του ανθρώπινου ζώου με την πολυποικιλία των υπο-ειδών του και με τα δημοκρατικά δικαιώματα που ενυπάρχουν σε αυτή τη βιοποικιλία. Τη φορά αυτή, το προοδευτικό αντίστροφο δανείζεται το όνομά του απ' τον Ντελέζ: "μειονοτισμός". Κοινότητες και κουλτούρες, χρώματα και αποχρώσεις, θρησκείες και ιερατεία, χρήσεις και έθιμα, διαφορετικές σεξουαλικότητες, δημόσιες ερωτικές εγγύτητες και η δημοσιότητα της ερωτικής εγγύτητας: όλοι και τα πάντα δικαιούνται να αναγνωρίζονται και να προστατεύονται από τον νόμο. 

Βέβαια, ο δημοκρατικός υλισμός θέτει τον όρο ενός παγκόσμιου οριακού σημείου για την πολυμορφική του ανοχή. Μια γλώσσα η οποία δεν αναγνωρίζει την οικουμενική νομική και ρυθμιστική ισότητα γλωσσών δεν αξίζει τα προνόμια της ισότητας αυτής. Μια γλώσσα που έχει ως στόχο να ρυθμίζει όλες τις άλλες γλώσσες και να κυβερνά όλα τα σώματα θα αποκαλείται δικτατορική και ολοκληρωτική. Αυτό λοιπόν που [ο δημοκρατικός υλισμός] απαιτεί δεν είναι ανοχή αλλά το "δικαίωμα παρέμβασης": νομικής, διεθνούς, και αν χρειαστεί στρατιωτικής. Τα σώματα πρέπει να πληρώνουν για τις ακρότητες της γλώσσας τους.

Το βιβλίο αυτό, όπως ίσως μαντέψατε,  χρησιμοποιεί αρκετή επιστήμη στην κάπως σχολαστική του εξέταση του δημοκρατικού υλισμού, ο οποίος διαμορφώνεται στην περιρρέουσα ιδεολογία του νέου αυτού αιώνα. Τι όνομα μπορούμε να δώσουμε στο θεωρητικό ιδεώδες κάτω από την αιγίδα του οποίου γίνεται αυτή η εξέταση; Η επικύρωση ενός αριστοκρατικού ιδεαλισμού υπήρξε πειρασμός για πολλά ποιοτικά μυαλά. Παρά το γεγονός ότι συχνά αναζήτησε καταφύγιο σε ένα κομμουνιστικό λεξιλόγιο, αυτή ήταν η στάση των σουρεαλιστών και αργότερα του Γκι Ντεμπόρ και των μηδενιστών τους κληρονόμων: το να ιδρύσουν τον μυστικό όμιλο των επιζώντων δημιουργών. Αυτός είναι επίσης ο θεωρησιακός όρκος του καλύτερου κομματιού της χαϊντεγγεριανής κληρονομιάς: να προασπιστεί πρακτικά, μέσα στο μοναστήρι γραπτών όπου παραμένει ενεργό το ερώτημα, το εφικτό μιας Επιστροφής.  Παρ' όλα αυτά, εφόσον μια τέτοια συντήρηση--η οποία διατηρεί την ελπίδα ότι δεν θα καταργηθεί η διανοητική και υπαρξιακή αίγλη του παρελθόντος--δεν έχει καμία δυνατότητα να είναι αποτελεσματική, δεν μπορεί επίσης να συμμετάσχει στην δημιουργία μιας έννοιας για τους καιρούς που έρχονται. Η μάχη των νοσταλγιών, η οποία συχνά διεξάγεται ως πόλεμος κατά της παρακμής, δεν προικίζεται μοναχά--όπως κάνει στον Νίτσε--με μια εικόνα πολεμική και "κριτική". Σηματοδοτείται επίσης από ένα είδος γευστικής χολής. Αν και υφίσταται μια ποιητική της ήττας, δεν υφίσταται ωστόσο φιλοσοφία της ήττας. Η φιλοσοφία, εξαιτίας της ίδιας της τής φύσης, επεξεργάζεται τα μέσα του να λες "Ναι!" στις πρότερα άγνωστες σκέψεις που διστάζουν να γίνουν οι αλήθειες που είναι. 

Αλλά αν αρνηθούμε να αντιπαραθέσουμε στον "δημοκρατικό υλισμό" το φορμαλιστικό του αντίθετο, που είναι πράγματι ο "αριστοκρατικός ιδεαλισμός", ποιο θα είναι το (ανεπαρκές) μας όνομα; Μετά από πολλούς δισταγμούς, έχω αποφασίσει να ονομάσω υλιστική διαλεκτική την ιδεολογική εκείνη ατμόσφαιρα μέσα στην οποία το φιλοσοφικό μου εγχείρημα μεταδίδει την πιο ακραία του ένταση.

Τι τρόπος του να επικαλεστείς μια φράση απ' τον κόσμο των νεκρών! Δεν ήταν ο δάσκαλός μου, ο Λουί Αλτουσέρ, περισσότερα από τριάντα χρόνια πριν, ανάμεσα στους τελευταίους που χρησιμοποίησαν τη φράση "διαλεκτικός υλισμός", και μάλιστα όχι χωρίς κάποιες επιφυλάξεις; Δεν ήταν ο Στάλιν--που δεν είναι πια αυτό που ήταν, ακόμα και ως παραδειγματικός κρατικός εγκληματίας (καριέρα στην οποία έχει ξεπεραστεί απ' τον Χίτλερ τα τελευταία χρόνια), αν και εξακολουθεί να είναι όνομα που δεν μπορεί να αναφερθεί με τακτ--αυτός ο οποίος κωδικοποίησε, κάτω από τον τίτλο Διαλεκτικός και ιστορικός υλισμός, τους πιο φορμαλιστικούς κανόνες μιας κομμουνιστικής υποκειμενικότητας, την πηγή της παράδοξης λάμψης της οποίας κανείς δεν μπορεί πια να βρει;  Τι μπορεί να κάνει κανείς με έναν τέτοιο μαύρο ήλιο; Με έναν αποκεφαλισμένο ήλιο, για να παραθέσουμε τον Αιμέ Σεζαίρ; Επαρκεί η αντιστροφή των όρων--η μετατροπή του υλισμού σε επίθετο--για να με προστατέψει από την μοιραία κατηγορία για αρχαϊσμό;

Ας συμφωνήσουμε ότι με τον όρο "δημοκρατικός" (η "δυτικός", είναι το ίδιο πράγμα) θα πρέπει να κατανοήσουμε την ταυτόχρονη συντήρηση και διάλυση της συμβολικής ή νομικής πολλαπλότητας στον πραγματικό δυισμό. Για παράδειγμα: ο Ψυχρός Πόλεμος των δημοκρατιών ενάντια στον ολοκληρωτισμό, ο ημι-ψυχρός πόλεμος του ελεύθερου κόσμου ενάντια στην τρομοκρατία, ή ο γλωσσικός και αστυνομικός πόλεμος των πολιτισμένων χωρών ενάντια στον ισλαμικό αρχαϊσμό. Ας συμφωνήσουμε ότι με τον όρο "διαλεκτικός", ακολουθώντας τον Χέγκελ, κατανοούμε ότι η ουσία κάθε διαφοράς είναι ο τρίτος όρος που σηματοδοτεί το χάσμα ανάμεσα σε δύο άλλους. Είναι λοιπόν νόμιμο να αντιτάξουμε στον δημοκρατικό υλισμό--αυτή την κυριαρχία του Δύο (σώματα και γλώσσες)--μια υλιστική διαλεκτική, εάν με τον όρο "υλιστική διαλεκτική" κατανοούμε την ακόλουθη πρόταση, όπου το Τρία παραπληρώνει την πραγματικότητα του Δύο:

Υπάρχουν μόνο σώματα και γλώσσες, με την εξαίρεση ότι υπάρχουν αλήθειες.  

8 σχόλια:

Αντωνης είπε...

Τα ως τώρα σχόλια:

Ονειρμός:

Ερώτηση: στο χαμπερμασιανό ''επικοινωνιακό πράττειν'', και όχι μόνο, λέγεται πως η ίδια η δομή της γλώσσας και της πρότασης θέτει το ζήτημα μιας διυποκειμενικής αλήθειας. Ο τρίτος όρος, έξω από τους δύο συνομιλητές, στον οποίο πρέπει να θεμελιωθεί ένα επιχείρημα για να απαντήσει στην ''αξίωση ισχύος'' με την οποία αναπόφευκτα συνοδεύεται, αυτοθεμελιούμενο στην αιτιολόγησή του. Αυτός ο τρίτος όρος πρέπει να είναι μια αλήθεια. Αν διυποκειμενικά μια αλήθεια στην οποία μπορούν να θεμελιώνουν όλοι τα επιχειρήματά τους επιτρέπει το επικοινωνιακό πράττειν και μια κοινή συνισταμένη των συνιστωσών διαφορετικών πράξεων, τότε εκείνος που έχει την εξουσία να θέτει την αλήθεια ασκεί εξουσία με όχημα την γλώσσα πάνω στα σώματα. Μοιάζει και με την προβληματική του Φουκώ (αλήθεια, φυσιολογικοποίηση/διυποκειμενική νόρμα)??? Γενικά η θέση του Μπαντιού για την αλήθεια, τα σώματα και την γλώσσα, έχει κάποια σχέση με τα παραπάνω??? Πέρα από την συγκρότηση του υποκειμένου.

Αντωνης είπε...

Ονειρμός:

Εννοώ ως προς την γλώσσα κυρίως, πέρα από την πιστότητα ή εξαίρεση από το συμβάν.Παρεμπιπτόντως είχε ξεκινήσει στο blog μια συνοπτική παρουσίαση του Βeing and Event, αν υπάρχει κάποια παραπομπή σε κάτι παρόμοιο (ή μια συνέχεια), θα με ενδιέφερε πολύ.

Αντωνης είπε...

RDAntonis:

Όχι, δεν έχει απολύτως καμία σχέση η προβληματική Μπαντιού από αυτή του Χάμπερμας, μιας και δεν διέπεται από κανένα πρόταγμα "επικοινωνιακής διαφάνειας" ή ρυθμιστικών ιδεωδών που να υπηρετεί αυτή, και μιας και παρακάμπτει καθοριστικά τα φιλελεύθερα δημοκρατικά ιδανικά καθώς και την ίδια την γλωσσοκεντρική θεώρηση του Χάμπερμας.

Ούτε έχει την παραμικρή σχέση με την οπτική του Φουκώ, που βέβαια παραμένει προσκολλημένη στην όλη μετανεωτερική ενασχόληση με "σώματα και γλώσσες".

Αντωνης είπε...

RDAntonis:

Κάθε θρεντ στο οποίο θα παρατηρείται τρόλιγκ (χαφιεδίσματα, συκοφαντία, σμηνοειδή "like", κλπ) από την αμεσοδημοκρατική Γκεστάπο θα κλείνει μόνιμα στον σχολιασμό από οποιονδήποτε.

Τα παράπονά σας στην αμεσοδημοκρατική Γκεστάπο.

Αντωνης είπε...

Ονειρμός:

Nαι βέβαια, τα ξέρουμε τα περί κοινωνίας των ιδιωτών ΚΑΙ ''ελεύθερου δημοκρατικού διαλόγου'' από Χάμπερμας στον καπιταλισμό, τα οποία επικαλούνται οι Κοτζιάς και σία. Απλώς μία αλήθεια που δεν είναι η απόλυτη αλήθεια, ανήκει και στην τάξη της γλωσσικής επικοινωνίας και συναίνεσης-συντονισμού των ανθρώπινων ενεργημάτων. Αυτό δεν αποκλείει το πρόταγμα και το πρόγραμμα χειραφέτησης να είναι αληθινά επαναστατικό. Απλά αναρωτήθηκα από ποιά ''πόρτα'' είναι δομικά τρίτος όρος μεταξύ γλωσσών και σωμάτων μια αλήθεια, ανεξαρτήτως περιεχομένου της. Καλή συνέχεια

Αντωνης είπε...

RDAntonis:

Απλώς μία αλήθεια που δεν είναι η απόλυτη αλήθεια, ανήκει και στην τάξη της γλωσσικής επικοινωνίας και συναίνεσης-συντονισμού των ανθρώπινων ενεργημάτων.

Όχι. Η κατά Μπαντιού αλήθεια είναι πολλαπλή (επειδή απορρίπτεται το εγελιανό 'Ολον και η ιδέα του Ενός) και ταυτόχρονα ανεξάρτητη από την τάξη της γλωσσικής επικοινωνίας.

Επίσης δεν έχει απολύτως καμία σχέση με την "ειλικρίνεια", όπως λανθασμένα παρατήρησε ο Rakis σε προηγούμενο θρεντ. Η "ειλικρίνεια" δεν είναι οντολογική κατηγορία και δεν αφορά την φιλοσοφία.

Περισσότερα περί αληθειών στα επόμενα μέρη του κειμένου.

Αντωνης είπε...

Rakis1:

Ναι πράγματι έχεις δίκιο. Ο Γιάννης έγραψε "ΑΝ ΛΕΜΕ την Αλήθεια" με κεφαλαία και ούτε που το πρόσεξα.
Σβήστο,αν είναι,από εκεί για να μην παραπλανεί.

Εδώ έχουμε να κάνουμε με την αλήθεια ως εξαίρεση, σε αντιδιαστολή με ένα il y a ως αυτό που συνθέτει τη δομή των κόσμων, που είναι το δημοκρατικό σύμπαν της δύσης όπου υπάρχουν μόνο σώματα και γλώσσες.

Αντωνης είπε...

RDAntonis:

Όχι, ασ' το εκεί, δεν πειράζει.