Τετάρτη, 4 Μαΐου 2011

Etienne Balibar-Στοχασμοί για την Gewalt (πρώτο μέρος)

Etienne Balibar
Στοχασμοί για την Gewalt
περ. Historical Materialism 17 (2009)

Το παράδοξο της σχέσης του Μαρξισμού με την βία είναι ότι, αν και ο Μαρξισμός έχει συμβάλλει αποφασιστικά στην κατανόηση του "ρόλου της βίας στην ιστορία" -- και πιο συγκεκριμένα, στην κατανόηση της σύνδεσης ανάμεσα σε μορφές κυριαρχίας και εκμετάλλευσης (κυρίως τον καπιταλισμό) και τις δομικές τροπικότητες της κοινωνικής βίας, καθώς και της αναγκαιότητας του ταξικού αγώνα και των επαναστατικών διαδικασιών -- και αν και έχει με τον τρόπο αυτό συνεισφέρει στον καθορισμό των συνθηκών και των διακυβευμάτων της σύγχρονης πολιτικής, έχει όμως αποδειχθεί βασικά ανίκανος στο να σκεφτεί (και άρα να αντιμετωπίσει) τον τραγικό δεσμό που συνδέει την πολιτική με την βία εκ των ένδον, σε μια σύγκλιση των αντιθέτων που είναι η ίδια εξόχως "βίαια." Η σύγκλιση αυτή έχει εμφανιστεί σε διαφορετικές περιόδους, για παράδειγμα στο έργο ιστορικών και θεωρητικών όπως ο Θουκυδίδης, ο Μακιαβέλι και ο Βέμπερ, με έναν τρόπο που δεν το έχει κάνει στον Μαρξισμό. Υπάρχουν αρκετοί λόγοι για αυτό. Ένας είναι το απόλυτο προνόμιο που δίνει η Μαρξιστική θεωρία σε μία μορφή κυριαρχίας (την εκμετάλλευση της εργασίας), με τις άλλες μορφές να εμφανίζονται ως απλά επιφαινόμενα: αυτό οδηγεί την Μαρξιστική θεωρία να αγνοήσει ή να υποτιμήσει την συγκεκριμένη συνεισφορά που αυτές οι άλλες μορφές έχουν ως προς την οικονομία της βίας και της σκληρότητας. Ένας δεύτερος λόγος είναι η ανθρωπολογική αισιοδοξία που βρίσκεται στην καρδιά της Μαρξιστικής αντίληψης της ιστορίας των κοινωνικών μορφωμάτων. Ο τελευταίος λόγος, τέλος, είναι η μεταφυσική της ιστορίας ως απτής πραγμάτωσης διαδικασιών "άρνησης της άρνησης" (ή αλλοτρίωσης και συμφιλίωσης μιας γενολογικής ανθρώπινης ουσίας), η οποία [μεταφυσική] μεταδίδει στον Μαρξισμό το θεολογικό και φιλοσοφικό σχήμα της μετατροπής της βίας σε δικαιοσύνη.

[...]

Στα γερμανικά (την γλώσσα στην οποία έγραψαν ο Μαρξ, ο Έγκελς και οι πρώτοι Μαρξιστές), η λέξη  Gewalt έχει πιο εκτεταμένο νόημα από τα αντίστοιχά της σε άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες: violence ή violenza και pouvoir, potere, power (εξίσου ικανές για να μεταφράσουν τα Macht ή ακόμα και Herrschaft,  αναλόγως συμφραζομένων). Ιδωμένος με αυτόν τον τρόπο, "από έξω", ο όρος Gewalt περιέχει έτσι μια εγγενή αμφισημία: αναφέρεται, την ίδια στιγμή, στην άρνηση του νόμου ή του δικαίου και στην πραγμάτωσή τους ή την ανάληψη ευθύνης για αυτά [τον νόμο ή το δίκαιο] από έναν θεσμό (γενικά, το κράτος). Η αμφισημία αυτή (η οποία φυσικά απαντά και σε άλλους συγγραφείς) δεν είναι απαραίτητα μειονέκτημα. Αντίθετα, σηματοδοτεί την ύπαρξη μιας λανθάνουσας διαλεκτικής ή μιας "σύγκλισης αντιθέτων" η οποία είναι συστατικό στοιχείο της πολιτικής.  Κατά μία έννοια, ο Έγκελς απλώς το έκανε προφανές*, και αυτό είναι που θα πρέπει εδώ να κάνουμε τον αναγνώστη να κατανοήσει. Για να το πετύχουμε, θα πρέπει να διατηρήσουμε την ακαθοριστία που περιέχει ο όρος Gewalt [βία/ισχύς], ουσιαστικά σε όλα τα πλαίσια αναφοράς του (για παράδειγμα, στην ιδέα της "επαναστατικής ισχύος/βίας --revolutionäre Gewalt-- ή στον "επαναστατικό ρόλο της ισχύος/βίας στην ιστορία" -- revolutionäre Rolle der Gewalt in der Geschichte), από την άλλη όμως θα πρέπει να έχουμε πρόσβαση σε μια ξένη γλώσσα για να μπορέσουμε να επισημάνουμε την έμφαση που μπαίνει στην "καταστροφική πλευρά" της βίας (η οποία, αφού περνά από τον Σορέλ και τους Στοχασμούς για τη βία επανακάμπτει στην Γερμανία στο δοκίμιο του Μπένγιαμιν "Για μια κριτική της βίας"), ή για να μπορέσουμε να επισημάνουμε μια έμφαση στην θεσμική ή ακόμα και "συνταγματική" όψη της ισχύος (η οποία τείνει να κυριαρχεί στην κατασκευή των μονοκομματικών κρατών ή του "υπαρκτού σοσιαλισμού" και την ερμηνεία τους της έννοιας της "δικτατορίας του προλεταριάτου").

* Σημείωση: Αναφέρεται στο ανολοκλήρωτο σύγγραμα του Έγκελς Ο ρόλος της ισχύος στην ιστορία [Die Rolle der Gewalt in der Geschichte], το οποίο θα περιλάμβανε τρία μέρη: 
1. Θεωρία της ισχύος Ι, ΙΙ, ΙΙΙ [Gewalttheorie I, II, III]. Επρόκειτο για επανεπεξεργασία των σχετικών κεφαλαίων στο Anti-Dühring.
2. Ηθική και νόμος/Αιώνιες αλήθειες-ισότητα. Επίσης επρόκειτο για επανεπεξεργασία σχετικών κεφαλαίων στο Anti-Dühring.
3. Ένα νέο δοκίμιο (που δεν ολοκληρώθηκε) για την πολιτική του Βίσμαρκ στην Γερμανία προς την κατεύθυνση της ένωσης της Γερμανίας. 

Δεν υπάρχουν σχόλια: