Σάββατο, 14 Μαΐου 2011

Erich Auerbach-Για την πολιτική θεωρία του Πασκάλ (πρώτο μέρος)

Erich Auerbach
"Για την πολιτική θεωρία του Πασκάλ" (1951)
Μτφρ.: Radical Desire


Το σπάραγμα 298 των Στοχασμών του Πασκάλ είναι μια στβαρή προσπάθεια να αναδειχτούν οι αδυναμίες της ανθρώπινης δικαιοσύνης. Στην έκδοση Brunschvig έχει ως εξής:
Είναι δίκαιο να ακολουθείται το δίκαιο· είναι απαραίτητο να ακολουθείται αυτό που είναι το πιο ισχυρό. Χωρίς ισχύ, η δικαιοσύνη είναι ανήμπορη. Χωρίς δικαιοσύνη, η ισχύς είναι τυραννική. Η δικαιοσύνη χωρίς ισχύ προσκρούει σε αντιστάσεις, γιατί πάντα θα υπάρχουν αλεπούδες. Η ισχύς χωρίς δικαιοσύνη κατηγορείται. Πρέπει λοιπόν να γίνουν ένα η δικαιοσύνη και η ισχύς· και να γίνει έτσι ώστε είτε αυτό το οποίο είναι δίκαιο να είναι ισχυρό, είτε αυτό το οποίο είναι ισχυρό να είναι και δίκαιο.
Το τι είναι δίκαιο υπόκειται σε διαφωνίες· ενώ η ισχύς είναι πολύ αναγνωρίσιμη και αδιαμφισβήτητη. Έτσι, δεν μπορεί κάποιος να δώσει ισχύ στο δίκαιο, γιατί η ισχύς αντικρούει την δικαιοσύνη και της λέει ότι ενώ η ίδια ήταν άδικη, η ισχύς ήταν δίκαιη. Και έτσι, εφόσον δεν μπορεί να γίνει το δίκαιο ισχυρό, πρέπει το ισχυρό να γίνει δίκαιο.
Δεν είναι δύσκολη μια υφολογική ανάλυση των προτάσεων που απαρτίζουν το σπάραγμα αυτό. Η δομή τους γίνεται άμεσα εμφανής αν ταξινομηθούν ως εξής:

Είναι σωστό να υπακούμε σε αυτό που είναι δίκαιο.
Είναι απαραίτητο να υπακούμε σε αυτό που είναι ισχυρότερο.
Χωρίς ισχύ, η δικαιοσύνη είναι ανήμπορη·
Χωρίς δικαιοσύνη, η ισχύς είναι τυραννική.

Χωρίς ισχύ, η δικαιοσύνη αμφισβητείται, γιατί υπάρχουν πάντοτε καταπατητές της·
χωρίς δικαιοσύνη, η ισχύς λοιδωρείται.

Πρέπει λοιπόν να συνδυάσουμε την δικαιοσύνη και με τον στόχο αυτό να κάνουμε το δίκαιο ισχυρό,
ή το το ισχυρό δίκαιο.

Η δικαιοσύνη υπόκειται σε διαφωνίες,
Η ισχύς είναι εύκολα αναγνωρίσιμη και δεν υπόκειται σε διαφωνίες.

Άρα
Δεν μπορούμε να δώσουμε ισχύ στη δικαιοσύνη,
γιατί η ισχύς προκαλεί την δικαιοσύνη και λέει "εγώ είμαι δίκαιη!"
και συνεπώς
αφού το δίκαιο δεν μπορούμε να το κάνουμε ισχυρό
έχουμε κάνει το ισχυρό δίκαιο.

Όταν ανασυντάξουμε το σπάραγμα με τον τρόπο αυτό γίνεται εμφανές ότι ο Πασκάλ έχει αναπτύξει τη σκέψη του δια μέσω ενός παιγνίου ανάμεσα σε αντιθετικές προτάσεις οι οποίες τακτοποιούνται σε συμμετρικά ζευγάρια. Υπάρχουν έξι τέτοιες. Οι πρώτες τρεις περιγράφουν την κατάσταση. Η κατάσταση αυτή δημιουργεί ένα πρόβλημα το οποίο μπορεί να επιλυθεί με δύο διαφορετικούς τρόπους:  το τέταρτο ζεύγος δηλώνει τις εναλλακτικές με τη μορφή συλλογισμού: ήταν απαραίτητο να κάνουμε είτε το Α είτε το Β· το Α ήταν αδύνατο· συνεπώς, κάναμε το Β. Η δεύτερη υπόθεση (το Α ήταν αδύνατο) υπογραμμίζεται έντονα· ο λόγος για τον οποίο το Α ήταν αδύνατο παρέχεται στο πέμπτο συμμετρικό ζεύγος, που δεν είναι ακριβώς συμμετρικό εφόσον το δεύτερο μέρος είναι πιο αναλυτικό και ξεκάθαρο. Η δεύτερη υπόθεση εμφανίζεται δύο φορές στο τελικό ζεύγος (το οποίο κλείνει τον συλλογισμό και το όλο σπάραγμα). Το συμπέρασμα παρουσιάζεται σε δύο φάσεις: ainsi [έτσι..]...και et ainsi [και έτσι...] Η πρώτη φάση (ainsi...) είναι μια δραματική ανάπτυξη της δεύτερης υπόθεσης (προσέξτε την έμφαση στο elle [η ίδια, η ισχύς])· και η δεύτερη (et ainsi), με ένα τόνο πικρής ικανοποίησης, προσφέρει το συμπέρασμα.

[...]

Αν και είναι αποτελεσματικός αυτός ο παραλληλισμός, ένας κριτικά διακείμενος σύγχρονος αναγνώστης, που δεν γνωρίζει πολύ καλά τον Πασκάλ, μπορεί να έχει την τάση να υποπτεύεται ένα στοιχείο σοφιστείας σ' αυτόν. Δεν χρησιμοποιεί ο Πασκάλ, μπορεί να ρωτήσει, τη λέξη juste με εντελώς διαφορετικές σημασίες, ωσάν να ήταν ταυτόσημες; Στην αρχή, το juste σηματοδοτεί το γνήσιο, φυσικό, απόλυτο δίκαιο· αργότερα όμως, όταν πέσει στα χέρια του ισχυρού, σημαίνει εδραιωμένο, θετικό δίκαιο. Αυτό το οποίο εξαρτάται λοιπόν από το ισχυρό δεν είναι στα αλήθεια το δίκαιο, αλλά περνιέται απλώς για τέτοιο. Αλλά αν και ένας τέτοιος συλλογισμός φαίνεται βάσιμος για τον σύγχρονο αναγνώστη αυτού του είδους η λογική δεν αντανακλά την στάση του Πασκάλ. Όπως θα δούμε σύντομα, πίστευε ότι σ' αυτό τον κόσμο, η ισχύς αντιπροσωπεύει όχι απλώς το εμπράγματο θετικό δίκαιο, αλλά το νόμιμο δίκαιο επίσης. Για να καταλάβουμε την σκέψη του Πασκάλ όπως πραγματικά την εννοούσε, θα πρέπει να αναρωτηθούμε από πού προέκυψε. Διότι αν και μπορεί να μας φαίνεται ομοιογενής και απλή, παρά τα υφολογικά της τεχνουργήματα, αποτελείται από πολύ διαφορετικές επιρροές και εμπειρίες.

[...]

Ο θρησκευτικός του ριζοσπαστισμός θριάμβευσε βίαια πάνω στις φυσικές του τάσεις, οι οποίες βέβαια περιείχαν ένα ισχυρό ποσοστό βίας ήδη. Το μίσος του εαυτού του και το μίσος για την ανθρωπότητα, ακόμα και στην δραστική μορφή που πήραν για τον Πασκάλ, μπορούν να δικαιολογηθούν με βάση το Χριστιανικό δόγμα και την παράδοση. Αλλά εκεί που, όπως στον Πασκάλ, δίνεται έμφαση σε αυτή τη θεματική, ανεξάρτητα από άλλες Χριστιανικές ιδέες, το αποτέλεσμα απειλεί να έρθει σε άμεση σύγκρουση με την Χριστιανική ηθική. Το πρόταγμα να "αγαπάς τον γείτονα ως εαυτόν" προϋποθέτει το να αγαπάς τον εαυτό σου. Χωρίς αυτό, μπορεί κάποιος να μισεί τον γείτονα ως εαυτόν. Επίσης, τέτοιου είδους ακραίες αντιλήψεις οπωσδήποτε εξυπακούουν μια κάποια ψυχρότητα απέναντι στην ίδια την πλάση. Όχι μόνο ο άνθρωπος, αλλά όλη η πλάση γίνονται ανάξια της αγάπης μας εξαιτίας της παροδικότητάς τους. Για αυτόν τον μεγάλο μυστικιστή, η φύση σήμαινε περιέργεια, θαυμασμό και τρόμο, αλλά όχι αγάπη. Λίγοι θρησκευτικοί, μυστικιστές, ή ιδεαλιστές συγγραφείς έχουν απομακρυνθεί τόσο από την ιδέα ότι η θεία αλήθεια και η ομορφιά αντανακλώνται στα φαινόμενα αυτού του κόσμου. Και αυτό χωρίς αμφιβολία εξηγεί την εμφαντική του απόρριψη κάθε προσπάθειας να αποδειχθεί ότι υπάρχει Θεός μέσα από τα φυσικά φαινόμενα.

Η δεύτερη ιδέα, η καταδίκη του εγκόσμιου νόμου ως αυθαίρετου και διαβολικού σχετίζεται άμεσα με την πρώτη, διότι ακολουθεί λογικά από την διαφθορά της ανθρώπινης φύσης πέρα από την κάθε ατομική εμπειρία. Ο νόμος μας και η πολιτική μας --εδώ η "πολιτική" λαμβάνεται με την ευρύτερη δυνατή σημασία, συναπαρτίζοντας όλες μας τις σχέσεις με τον κόσμο-- δεν μπορούν παρά να είναι κακά, και τέτοια είναι, όπως επιβεβαιώνει η εμπειρία. Ούτε η λογική ούτε η δικαιοσύνη δεν επικρατούν. Επικρατεί η τυχαιότητα και η βία. Ο Πασκάλ ήταν διάδοχος της τηβέννου, των αστών αξιωματούχων· ήταν άνθρωπος με την μεγαλύτερη ευφυία και ικανότητα κρίσης. Αν και του προσφερόντουσαν, σ' αυτόν και την τάξη του, οι πιο τιμητικές θέσεις, του απαγόρευσαν κάθε πολιτική ελευθερία, κάθε δραστηριότητα που να περιέχει πολιτική ευθύνη. Στην εποχή του ολοκληρωτικού απολυταρχισμού ο πληθυσμός όλων των τάξεων είχε γίνει απλό αντικείμενο και είχε πάψει να είναι με οποιαδήποτε έννοια πολιτικό υποκείμενο. Η τάξη του είχε χάσει τα τελευταία απομεινάρια της πολιτικής της ανεξαρτησίας στους αγώνες της  Fronde. Παρ' όλα αυτά, μοιάζει απίθανο να συνεισέφερε στις πολιτικές του απόψεις η δυσαρέσκεια για αυτές τις συνθήκες. Ο Πασκάλ παρέμεινε απόμακρος από κάθε συμμετοχή στην Fronde, αν και η εμπλοκή θα ήταν μάλλον σε συμφωνάι με τις οικογενειακές του παραδόσεις.

[...]

Οι ίδιες αυτές ιδέες επανεμφανίζονται στους Στοχασμούς, όπου ο παραλογισμός και η τυχαιότητα των ανθρώπινων θεσμών περιγράφονται με τρόπο που θα ήταν πολύ επαναστατικός αν δεν υπήρχε το αυγουστινικό πλαίσιο. Για να δώσουμε ένα παράδειγμα, ο φόνος είναι το χειρότερο έγκλημα σύμφωνα με κάθε θεϊκό και ανθρώπινο νόμο· αν όμως ο γείτονάς μου, τον οποίο οφείλω να αγαπώ, ζει πέρα από το ποτάμι εκεί όπου κυβερνά ένας άλλος πρίγκηπας, και αν τύχει να βρίσκεται σε πόλεμο με τον δικό μου πρίγκηπα, τότε έχω το δικαίωμα να το φονεύσω, ή μάλλον αυτό είναι το καθήκον μου. Ζει απ' την άλλη μεριά του ποταμού. Αυτή είναι η βάση, η μόνη βάση του δικαιώματός μου να τον φονεύσω. Η όλη εποχή της απολυταρχίας, η όλη εποχή του πολέμου μεταξύ αξιωματούχων που έπρεπε να ανεχτούν οι λαοί αλλά στους οποίους δεν συμμετείχαν, βρίσκεται ενσωματωμένη στις λέξεις αυτές. Και είναι ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι τέτοιες ιδέες (οι οποίες ήταν διάσπαρτες αν και κανείς άλλος δεν τις διατύπωσε τόσο καθαρά) ήταν εντελώς συμβατές με την ολική και ακόμα και την υπερβολικά εκπεφρασμένη πίστη στον κυρίαρχο. Ποτέ δεν έχει υπάρξει εποχή τόσο νομιναλιστική.

Στον Πασκάλ, βέβαια, όλη αυτή η γραμμή σκέψης βασίζεται στην ακραία ανάπτυξη της ιδέας της διαφθοράς αυτού του κόσμου. Μέσα από το προπατορικό αμάρτημα και την θυσία του Χριστού, ο κόσμος έχει γίνει ο διαρκής φονέας του Χριστού, ο άνθρωπος έχει απωλέσει την πρώτη του φύση, και κάθε γνώμη ή φαντασίωση μπορεί να γίνει δεύτερή του φύση. Αλλά αυτό που γίνεται στην ρπαγματικότητα σε κάθε συγκεκριμένη χρονική περίσταση αποφασίζεται από το δικαίωμα του ισχυροτέρου, από την ισχύ. Η πραγματική εξουσία δεν είναι το μόνο ανθρώπινο φαινόμενο για το οποίο ο Πασκάλ δείχνει ένα ποσοστό σεβασμού και εκτίμησης, αν και αυτά εκφράζονται συχνά με μια υπόκωφη πικρία που μοιάζει να αγγίζει τον κυνισμό. Σέβεται τον νόμο των κακών, ακριβώς εξαιτίας της ειλικρινούς, αχαλκίδευτης καθαρότητάς του. Και σε αρκετά αποσπάσματα εξηγεί το συναίσθημα αυτό αναλυτικά.

[...]

Εδώ προσεγγίζουμε την τρίτη ιδέα του Πασκάλ, δηλαδή την νομιμότητα ενός δικαίου που βασίζεται στην ισχύ.

[...]

Ο ηθικός κώδικας του έντιμου ανθρώπου προέβλεπε την υποταγή στις κυρίαρχες πολιτικές και κοινωνικές δυνάμεις· το να γνωρίζεις τη θέση σου μέσα στην υπάρχουσα, καθεστηκυία τάξη, και το να έχεις συμπεριφορά που να συμφωνεί αρκετά μαζί της: αυτό ήταν το ηθικό και αισθητικό ιδεώδες που έπαιρνε μορφή εκείνη την εποχή και το οποίο φίλος του Πασκάλ, Μερ, συνεισέφερε στο να διαμορφωθεί. Η καταγωγή του βρισκόταν στην παλιά Χριστιανική ιδέα που τώρα έπαιρνε νέο νόημα:  είναι καθήκον του Χριστιανού να υπομένει τον κόσμο τούτο και πιο συγκεκριμένα την αδικία του, διότι ο Χριστός υπέφερε εθελοντικά την αδικία, και άρα κάθε Χριστιανός θα πρέπει να ακολουθήσει στα βήματά του. Πάνω από όλα, ο Χριστιανός πρέπει να υπομένει την πολιτική εξουσία, διότι ο ίδιος ο Χριστός, σε όλη του τη ζωή και κυρίως στα Πάθη του, υπέκυψε στο κράτος. Αν και διέπραξε την απόλυτη αδικία, η κρατική εξουσία η οποία εκτέλεσε τον Χριστό ήταν παρ' όλα αυτά δίκαιη, διότι η θεία τάξη της σωτηρίας επέτασσε ότι πρέπει να επιτελέσει τη θυσία (σε συνάρτηση με τους νόμους του κράτους, και άρα νομιμοφανώς) η οποία ήταν και η λύτρωση για το Αδαμικό αμάρτημα, και άρα ήταν δίκαιη και για τα μάτια του Θεού. Η θυσία του Χριστού πρέπει να επαναλαμβάνεται με κάθε Χριστιανό. Όλοι όσοι θεωρούνται άξιοι να υποφέρουν από την κρατική αδικία, κυρίως στα χέρια της κρατικής εξουσίας, είναι για τον ίδιο λόγο άξιοι να συμμετάσχουν στην θυσία του Χριστού και θα πρέπει να αγαλλιάζουν. Η χαρά μας για την αδικία που υπομένουμε θα πρέπει να περιορίζεται μόνο από την ευσπλαχνία. Ο μόνος λόγος για τον οποίο δεν θα πρέπει να ευχόμαστε με όλη μας την καρδιά να πέσει πάνω μας η αδικία είναι ότι αυτό θα ήταν ευχή να μας αδικήσει κάποιος, και το να ευχόμαστε στον γείτονά μας να τελέσει άδικες πράξεις είναι σοβαρό αμάρτημα.

[...]

Μέσα από τη λογική και την εμπειρία, ο Πασκάλ συνάγει ότι οι θεσμοί και η όλη διαδικασία αυτού του κόσμου βασίζονται στην τυχαιότητα και την αυθαίρετη εξουσία· ότι όλη η εγκόσμια τάξη είναι καθαρή τρέλα. Πίστευε ότι υπηρετούσε την πίστη του δείχνοντας, με δύναμη και πειθώ, ότι η δυστυχία και η αδικία, η βία και η τρέλα, είναι οι βάσεις της ζωής μας. Και συνεχίζει λέγοντας πως ένας Χριστιανός, ο οποίος γνωρίζει πλήρως τη μωρία αυτή, θα πρέπει να την υπακούει, όχι επειδή σέβεται τη μωρία, αλλά επειδή σέβεται την θέληση του Θεού που, για να τιμωρήσει τον άνθρωπο και για να του ανοίξει τον δρόμο της σωτηρίας κάνοντάς τον ταυτόχρονα πιο κοπιαστικό, τον έχει υποβάλλει στη μωρία· διότι, συνεπώς, η μωρία είναι ο δίκαιος νόμος, ο μόνος που αξίζουμε. Όλα αυτά νομίζω ότι είναι μη αμφισβητήσιμα από άποψη δόγματος. Αλλά ορισμένα σημεία δέχονται υπερβολικά πολλή έμφαση και (για να μιλήσουμε με Χριστιανικούς όρους) υπάρχει μια επηρμένη εισβολή της λογικής διαύγειας· μια πίστη που οδηγείται σε τέτοιο ακραίο παράδοξο είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα μεταλλαχτεί στο αντίθετο της πίστης. Στα γαλλικά, η λέξη folie σημαίνει τόσο μωρία όσο και τρέλα· και έτσι, δεν ασκώ καμιά μεγάλη βία πάνω στον Πασκάλ, αλλά απλώς υπερβάλω λίγο εάν συνοψίσω την σκέψη του ως εξής: η πολιτική τάξη του κόσμου είναι βία και τρέλα· ο Χριστιανός πρέπει να υπακούει στην τρέλα αυτή, και δεν πρέπει να κουνήσει ούτε το δαχτυλάκι του για την εξημερώσει· διότι η εξουσία της τρέλας και της βίας είναι το θέλημα του Θεού, είναι η δικαιοσύνη που αξίζουμε· ο θρίαμβος της τρέλας και της βίας, ο θρίαμβος του κακού στη γη είναι το θέλημα του Κυρίου. Φυσικά, λίγοι άνθρωποι θα ζούσαν κάτω από αυτό το παράδοξο και θα παρέμεναν Χριστιανοί Αλλά ο Πασκάλ προσθέτει, και πάλι αναμφισβήτητα από τη σκοπιά του δόγματος αλλά και πάλι υπερτονίζοντας το ζήτημα, ότι η Χριστιανική θρησκεία είναι η μόνη παρά φύση θρησκεία, η μόνη που είναι κόντρα στην κοινή λογική. 

Δεν υπάρχουν σχόλια: