Πέμπτη, 19 Μαΐου 2011

Πρόχειρες τυπολογικές σημειώσεις για την εννοιολόγηση της βίας

Σχηματικά, η έννοια της βίας μπορεί να εξεταστεί:

α) Από τη σκοπιά της σχέσης της με τον νόμο: ως βία που εγκαθιδρύει νόμο (επιτυχημένη επανάσταση, νίκη σε εμφύλιο πόλεμο, σύσταση κράτους ή αυτοκρατορίας), ως βία που συντηρεί τον νόμο (δικαστήρια, φυλακές, στρατός), ως βία που αντιβαίνει στον νόμο (αποτυχημένη επανάσταση, εξέγερση, ή εμφύλιος πόλεμος, πράξεις που αντιβαίνουν στον κώδικα ποινικού δικαίου).

β) Από τη σκοπιά της σχέσης της με την ορατότητα/φαινομενικότητα: ως θεαματική βία (φόνος, εμπρησμός, σωματική βλάβη, βασανιστήρια, εκτέλεση), και ως αθέατη βία (έξωση, απόλυση, κατάσχεση, άντληση υπεραξίας από εργασία, παρακολούθηση, φυλάκιση).

γ) Από τη σκοπιά της σχέσης της με την διαμεσολάβηση: ως αδιαμεσολάβητη βία (άμεση χρήση βίας από σώμα σε σώμα), και ως διαμεσολαβημένη βία (άσκηση βίας με την μεσολάβηση θεσμών και/ή με την εκτελεστική παρεμβολή τρίτου --π.χ εξώδικο, αγωγή, χρήση αστυνομικών, μισθοφόρων, κλπ).

δ) Από τη σκοπιά της σχέσης της με το σώμα: ως σωματική βία, ως ψυχική βία, ως ψυχοσωματική βία.

ε) Από τη σκοπιά της σχέσης της με το αποτέλεσμα που φέρεται να έχει στην ύλη στην οποία επενεργεί: ως καταστροφική βία όταν δεν φαίνεται να υπάρχει καμία δημιουργική διάσταση στην πράξη βίας (φόνος, σωματική βλάβη), και ως μετασχηματιστική βία όταν η καταστροφή συνοδεύεται εμφανώς από την δημιουργική ανάδυση μιας νέας μορφής (η δια του πολέμου ίδρυση κράτους ή πολιτεύματος, η πολιτική επανάσταση, η εισαγωγή ενός νέου συστήματος απαράβατων κανόνων δικαίου, η ανάδυση ενός νέου τρόπου παραγωγής, η ίδια η εργασία ως καταστροφή της φυσικής ή δεδομένης διάταξης των πραγμάτων και δημιουργία μίας νέας διάταξης). Ας σημειωθεί ότι δεν είναι εύκολο να διαχωριστούν οι δύο κατηγορίες χωρίς την μεσολάβηση μιας τρίτης, του χρόνου: φαινομενικά, ένας γλύπτης ασκεί την ίδια καταστροφική βία στο μάρμαρο που ασκεί κι ένα στρατιωτικό όχημα στον γύψινο τοίχο του σπιτιού μιας οικογένειας αμάχων· η βία όμως του πρώτου θα αποκαλύψει εκ των υστέρων μια κρυμμένη και δημιουργικά εμπνευσμένη μορφή μέσα στο υλικό αντικείμενό της, ενώ τα συντρίμμια που αφήνει πίσω της η δεύτερη παραμένουν συντρίμμια.

στ) Από τη σκοπιά της σχέσης της με αρνητικό ή καταφατικό στόχο: ως κατασταλτική βία, όταν στόχος της είναι να αποτρέψει κάποιον από το να κάνει κάτι (π.χ, στην καταστολή διαδηλώσεων ή στην προφυλάκιση), ως προτρεπτική βία, όταν στόχος της είναι να πιέσει κάποιον να κάνει κάτι (π.χ, επιβολή κυρώσεων για όσους δεν ψηφίζουν ή δεν υποβάλλουν εγκαίρως τις φορολογικές τους δηλώσεις, υποχρεωτικός χαρακτήρας στράτευσης, στρατολόγηση σε καιρό πολέμου, βασανιστήρια με στόχο την ομολογία αυτού που ανακρίνεται), και ως αδρανοποιητική βία, όταν στόχος της δεν είναι ούτε να αποτρέψει ούτε να προτρέψει αλλά να περικλείσει ή να ακινητοποιήσει (καραντίνα, κέντρα κράτησης μεταναστών, φυλακές, κλπ)

Αυτό που έχει επικρατήσει να γίνεται αντιληπτό ως "βία", όπως προκύπτει από τις πιο πάνω τυπολογικές διαφοροποιήσεις, είναι η βία που:
α) αντιβαίνει στον νόμο
β) είναι θεαματική
γ) είναι αδιαμεσολάβητη
δ) είναι σωματική
ε) είναι καταστροφική
στ) είναι κατασταλτική

Οποιοσδήποτε άλλος συνδυασμός χαρακτηριστικών τείνει να απομακρύνει τη βία από το πεδίο του στοχάσιμου, μετατρέποντάς την είτε σε συνώνυμο της φυσικής τάξης των πραγμάτων, είτε σε εγγυητή ειρήνης και νομιμότητας, είτε σε κάτι του οποίου οι όροι καθίστανται δυσδιάκριτοι ή γεννούν αναστολές, διστακτικότητα, αντιφάσεις και συγχύσεις.

Δεν υπάρχουν σχόλια: