Σάββατο, 2 Απριλίου 2011

Theodor Adorno και Max Horkheimer-Προς ένα νέο μανιφέστο; (τελευταίο μέρος)

10. Η ΑΝΤΙΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΚΟΥ
30 Μάρτη
Χορκχάιμερ: Έχουμε θέσει το ερώτημα της σχέσης θεωρίας και πρακτικής εφόσον δεν υπάρχει πλέον κόμμα. Τώρα δεν υπάρχει κόμμα, και αυτό σημαίνει ότι εμπλέκονται δύο πηγές αβεβαιότητας αν συνεχίσουμε να λειτουργούμε στο χώρο της θεωρίας. Πρώτον, γιατί αυτό το οποίο παράγεται ως θεωρία δεν έχει πλέον τίποτε κοινό με τον Μαρξ, με την πιο αναπτυγμένη ταξική συνείδηση· οι σκέψεις μας δεν είναι πλέον λειτουργία του προλεταριάτου. Δεύτερον, μοιάζει συνεπώς σαν να εργαζόμαστε για μια θεωρία που θα κρατήσουμε ως απόθεμα.

Αντόρνο: Στην καλύτερη περίπτωση, είναι η θεωρία ως μήνυμα στο μπουκάλι.

Χ.: Ως απόθεμα. Ίσως να ξανάρθει ο καιρός που η θεωρία θα μπορεί να είναι χρήσιμη. Μια θεωρία που έχει σταματήσει να έχει οποιαδήποτε σύνδεση με την πρακτική είναι η τέχνη. Αυτό στο οποίο χρειάζεται να ανταποκριθούμε είναι το ερώτημα του αν κάνουμε φιλοσοφία ως απλό τεχνούργημα.

Α.: Αν είχα επιλογή ανάμεσα στο τεχνούργημα και το απόθεμα, θα επέλεγα πάντοτε το τεχνούργημα. Το να σκέφτεσαι επειδή είναι διασκεδαστικό μού φαίνεται πιο αξιοπρεπές.

X.: Θέση πρώτη: η επιλογή ανάμεσα στις ιδέες ως τεχνουργήματα και τις ιδέες ως απόθεμα.

Α.: Θα πρέπει να το εκφράσουμε όσο ωμά γίνεται, χωρίς να αφήσουμε τίποτε ασαφές.

Χ.: Ακόμα και αν η θεωρία μας δεν τρέφει άμεσα την πρακτική, και ακόμα και αν ο σύνδεσμος με την πρακτική είναι εντελώς νεφελώδης, παρ’ όλα αυτά θα ωφελήσει την πρακτική με τον ένα ή τον άλλο τρόπο. Η σκέψη έχει χάσει τον προσανατολισμό της με μια πολύ ζωτική έννοια. Η φιλοσοφία διαφέρει από την τέχνη από αυτή την άποψη. Αν μιλούμε για την αδικία και το ψεύδος του κόσμου σε ένα φιλοσοφικό κείμενο και ο κόσμος αποκρίνεται ότι δεν είναι άδικος και ψευδής εφόσον στο παρόν δεν υπάρχει εναλλακτική, ότι κάνει ότι καλύτερο μπορεί, αυτό σημαίνει ότι κάτι πάει στραβά με τη θεωρία. Είναι σωστό να αναμένουμε από τη θεωρία να έχει ένα συγκεκριμένο νόημα. Αντίθετα, τη μουσική απλώς την ακούμε. Η θεωρία δεν μπορεί να έχει άγνοια του εαυτού της. Θεωρία ως αντίσταση. Βασικά και η δική σου σκέψη έχει έναν έντονα πρακτικό προσανατολισμό.

Α.: Ξέρω πως τα πάντα είναι ψευδή όσο ο κόσμος είναι όπως είναι.

Χ.: Θα μπορούσες να πεις ότι απλώς το να το λες αυτό σημαίνει ότι πετυχαίνεις πολλά. Θα πρέπει να δείξουμε την κατεύθυνση στην οποία πρέπει να ταξιδέψουμε για να βεβαιωθούμε ότι η φρίκη δεν είναι πλέον αναπόφευκτη. Με την δική σου οπτική, η θεωρία έχει κάνει τη δουλειά της εφόσον μπορούμε να το πούμε αυτό. Εγώ πιστεύω ότι πρέπει να διατηρήσουμε την όψη του Μαρξισμού που επιμένει ότι δεν είναι αρκετό να λέμε ότι κάτι είναι κακό. Στην πραγματικότητα, θα πρέπει ακόμα να αντιπαλέψουμε την οπτική της γαλλικής αντεπανάστασης, σύμφωνα με την οποία η εργασία που κάνει ο εκτελεστής εξακολουθεί να είναι απαραίτητη επειδή αλλιώς τα πράγματα θα ήταν ακόμα χειρότερα.

Α.: Αυτό που με εκνευρίζει τόσο για την όλη σχέση θεωρίας και πρακτικής είναι κάτι αρκετά σαφές, και συγκεκριμένα η εμπειρία του γεγονότος ότι οτιδήποτε γράφουν οι Ρώσοι γλιστράει στο χώρο της ιδεολογίας, σε χοντροκομμένη, ηλίθια φλυαρία, ότι η κουλτούρα είναι ένα κάρο σκουπίδια και ότι κάπου, στο ίδιο σημείο όπως και στους Μαρξ και Έγκελς, υπάρχει ένα στοιχείο νέου εκβαρβαρισμού. Η σκέψη στα γραπτά τους [των Ρώσων] έχει γίνει πιο πραγμοποιημένη κι από ότι στην πιο αναπτυγμένη αστική σκέψη. Πάντοτε ήθελα να το επανορθώσω αυτό και να αναπτύξω μια θεωρία που να παραμένει πιστή στον Μαρξ, τον Έγκελς και τον Λένιν, ενώ να κρατά επαφή με την κουλτούρα στην πιο αναπτυγμένη της εκδοχή.

Χ.: Και ποιος θα το υποστήριζε αυτό; Θέλεις να διατηρήσεις την κουλτούρα, αλλά το να είσαι βάρβαρος και ανελέητος είναι απαραίτητο μέρος αυτής της κουλτούρας. Η στάση σου έχει κάτι Δονκιχωτικό. Θα ήθελες να παραλείψεις οτιδήποτε δεν σου κάνει, λες και η κουλτούρα θα μπορούσε να επιβιώσει υπό τις παρούσες συνθήκες χωρίς την αδικία που και οι δύο μισούμε.

Α.: Η ανηλεής κριτική αυτής της κουλτούρας είναι ένα από τα στοιχεία της δραστηριότητάς μας.

Χ.: Εγώ δεν νομίζω ότι η καθαρή πολιτισμική κριτική είναι τόσο σημαντική. Ένας Αμερικανός μπορούσε κάλλιστα να μας πει: “τι θέλετε, εμείς είμαστε οι καλύτεροι άνθρωποι, θέλουμε να οργανώσουμε τα πράγματα ώστε να βάλουμε τέλος στην βαρβαρότητα.” Αυτό πρέπει να ξεδιαλύνουμε. Ξέρεις τι είναι αυτό στην πρακτική που απορρίπτεις; Η συνταγή. Η θεωρία δεν θα πρεπε να είναι συνταγή, αλλά αν παραμείνει συνδεδεμένη με κάτι τέτοιο…

Α.: Αναιρεί τον εαυτό της. Όταν οι ιδέες παραγίνονται απτές, διαμαρτύρομαι· όταν παραγίνονται αφηρημένες, διαμαρτύρεσαι εσύ. Κόμμα δεν υπήρχε ούτε όταν ο Μαρξ και ο Έγκελς έγραψαν το Κομμουνιστικό Μανιφέστο. Δεν είναι πάντοτε απαραίτητο να ακολουθείς κάτι που υπάρχει ήδη.

Χ.: Αν παράγεις επαναστατικά κείμενα σε μια μη επαναστατική κατάσταση χωρίς να ασχολείσαι με τις θετικές όψεις μιας κουλτούρας, τα πράγματα μοιάζουν τρόπον τινά απελπιστικά.

Α.: Αλλά ο Μαρξ δεν έχει την αύρα αυτού που είναι ξεχασμένος απ’ το Θεό.

Χ.: Δεν είχε τίποτε το σεκταριστικό. Δεν πρέπει να γράψουμε ούτε μια λέξη που να μην παραδέχεται ότι ζούμε σε αυτή την συγκεκριμένη κοινωνία και είμαστε μέρος της.

Α.: Ζούμε απ’ την κουλτούρα που κριτικάρουμε.

Χ.: Εννοούσα την κοινωνία.

Α.: Είπες ότι η βαρβαρότητα αυτής της κουλτούρας μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο με βάρβαρα μέσα. Δηλαδή, είναι τα μέσα ουδέτερα ως προς τους σκοπούς; Με άλλα λόγια, μπορεί να αντιτίθεμαι στην βαρβαρότητα αν εγώ ο ίδιος γράφω όπως οι συγγραφείς της Μαρξιστικής παράδοσης;

X.: Και ο Καρλ Κράους είναι παρόμοια βάρβαρος.

Α.: Θα πρέπει να εκφραζόμαστε με τέτοιο τρόπο ώστε οι αναγνώστες μας να μπορούν να δουν αρκετά ξεκάθαρα πώς πρέπει να αλλάξουν τα πράγματα, αλλά θα πρέπει να επιτρέπουμε στον αναγνώστη να δει αρκετά ώστε να μπορεί να αντιληφθεί την ιδέα ότι η αλλαγή είναι εφικτή.

Χ.: Θέση δεύτερη: Αυτό που λέμε σήμερα είναι κάτι που είναι υπόρρητο στην ηθική ή τον Χριστιανισμό. Αν υπάρχει τόση ευμάρεια όση υπάρχει στον δυτικό κόσμο, πρέπει να δίνουμε σ’ αυτούς που δεν έχουν.

Α.: Το πρόβλημα βρίσκεται αποκλειστικά στην ιδεολογία. Βασικά, πρέπει να αλλάξουμε τη συνείδηση, να διαλύσουμε το πλαίσιο της παραίσθησης στον νου των άλλων. Τότε όλα θα έφτιαχναν.

Χ.: Δεν είναι απλώς η κατάσταση της συνείδησης. Αν αυτοί που έχουν πολλά έδιναν κάποια σ’ αυτούς που το έχουν ανάγκη, στο τέλος θα τους πλημμύριζαν οι ορδές των δεύτερων. Τα ανθρώπινα όντα ζουν με τον τρόμο. Συνδέεται με την βρώση κρέατος. Το δικό σου “Ο ζητιάνος τρέχει προς την πύλη” [16] —αυτή είναι η κουλτούρα στην οποία ζούμε.

Α.: Η θεωρία είναι ήδη πρακτική. Και η πρακτική προϋποθέτει τη θεωρία. Σήμερα, τα πάντα υποτίθεται ότι είναι πρακτική και ταυτόχρονα, δεν υπάρχει έννοια της πρακτικής. Δεν ζούμε σε επαναστατική κατάσταση, και ήδη τα πράγματα είναι χειρότερα από ποτέ. Ο τρόμος είναι ότι για πρώτη φορά ζούμε σε έναν κόσμο στον οποίο δεν μπορούμε πια να φανταστούμε έναν καλύτερο.

Χ.: Δεν υπάρχει πλέον το κόμμα.

Α.: Καμία έκκληση για τον σχηματισμό ενός αριστερού σοσιαλιστικού κόμματος δεν βρίσκεται στην ημερήσια διάταξη. Ένα τέτοιο κόμμα είτε θα σερνόταν πίσω από το Κομμουνιστικό Κόμμα, είτε θα είχε τη μοίρα του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος ή του Εργατικού Κόμματος. Δεν είναι πολιτικό ζήτημα το ότι δεν υπάρχει κόμμα.

Χ.: Η στιγμή κατά την οποία η πολιτική είναι λιγότερο ικανή να κάνει το σωστό από ότι ποτέ στο ιστορικό παρελθόν είναι επίσης η στιγμή κατά την οποία η πολιτική δεν έχει πλέον σημασία.

Α.: Το ζήτημα είναι ποιος μιλάει.

Χ.: Μπορεί να ειπωθεί ότι σήμερα η πολιτική κατάσταση είναι χειρότερη από ποτέ; Δεν είναι απλώς χειρότερη. Αυτό που μας συνδέει εμάς τούς δύο και που μάς ξεχωρίζει από τους άλλους ανθρώπους είναι η ύπαρξη ενός κάποιου δισταγμού απέναντι στο να πούμε ότι φονεύονται είκοσι εκατομμύρια στην Κίνα αλλά σύντομα δεν θα υπάρχει πλέον λιμός. Αυτό το οποίο απορρίπτουμε δεν είναι η πρακτική αλλά το να λέμε στους άλλους τι να κάνουν. Επειδή μας επιτρέπεται ακόμα να ζούμε, έχουμε την υποχρέωση να κάνουμε κάτι.

Σημείωση
[16] Από ένα τραγούδι στο Der Shatz des Indianer-Joe του Αντόρνο, Φρανκφούρτη 1979, σ. 33-34.

Δεν υπάρχουν σχόλια: