Τετάρτη, 27 Απριλίου 2011

Carlo Salzani-Η βία ως καθαρή πράξη (πέμπτο μέρος)

2.2. Στο "Για μια κριτική της βίας", επίσης, η μοίρα περιγράφεται ως σφαίρα της αναγκαιότητας, ως η μία και απαραβίαστη τάξη στην οποία "ανήκει αυτό το οποίο υπάρχει, και πιο συγκεκριμένα, αυτό το οποίο απειλεί." Είναι σ' αυτή τη σφαίρα της αναγκαιότητας που έχει τις απαρχές της η απειλή του νόμου [Rechtsdrohung]: "η βία που στεφανώνεται από τη μοίρα είναι η απαρχή του νόμου" (Gesammelte Schriften 2.1: σ. 188/Selected Writings 1: σ. 242). "Η μοίρα", γράφει ο Μπένγιαμιν, υποφώσκει κάτω από την νομική βία σε κάθε περίπτωση" και ο μύθος είναι η σφαίρα όπου, πάνω από όλα, εμφανίζεται η μοίρα. Έτσι "η μυθική βία στην αρχετυπική της μορφή είναι η απλή έκφανση των θεών." Οι έλληνες θεοί αποτελούν εδώ την επιτομή της φυσικής ιστορίας ,και η άμεσή τους βία "αποδεικνύεται ταυτόσημη με την βία που εγκαθιστά τον νόμο" και εδραιώνει την ισχύ [Macht] ως δίκαιο [Recht]:
Η εγκατάσταση του νόμου είναι πράξη παραγωγής ισχύος, ανάληψη ισχύος· και σε αυτό τον βαθμό είναι άμεση έκφανση της βίας [...] Η ισχύς είναι η αρχή κάθε μυθικής νομο-θεσίας (Gesammelte Schriften 2.1: σ. 197-98/Selected Writings 1: σ. 248).
Η ισχύς, ως μοιραία έκφανση των μυθικών θεών/της φύσης, είναι αυτό το οποίο εγγυάται κάθε βία που εγκαθιστά τον νόμο. Ως τέτοια, είναι εξωγενής ως προς την δικαιοσύνη [Gerechttigkeit], τη σφαίρα της ηθικής. Ο νόμος δεν καταδικάζει σε τιμωρία αλλά σε αντεκδίκηση, η οποία πέφτει ως μοίρα πάνω στο ασύνειδο και ανυποψίαστο θύμα. Το να παραμένουμε στην σφαίρα της φύσης (και του νόμου) σημαίνει το να είμαστε έκθετοι σε μια αναγκαιότητα η οποία, αμφίσημα αλλά με βεβαιότητα, μάς καταδικάζει. Σε αντίθεση με την ευκρίνεια και σαφήνεια της δικαιοσύνης, η μοίρα και ο νόμος παρουσιάζουν μια "μυθική αμφισημία" η οποία δεν επιτρέπεται να παραβιαστεί: η αμφισημία αυτή είναι αυτό ακριβώς που φυλακίζει τον άνθρωπο μέσα στον μυθικό κύκλο της ενοχής και της αντεκδίκησης, χωρίς να αφήνει χώρο για ελευθερία, για ηθική δράση.

Ο νόμος ως έκφανση του μυθικού καταδικάζει συνεπώς τον άνθρωπο να παραμένει δέσμιος της φυσικής ζωής· τον καταδικάζει στην ενοχή της απλής ζωής, της οποίας το σύμβολο είναι το αίμα. "Η μυθική βία είναι αιματηρή ισχύς πάνω στην απλή ζωή χάριν της ζωής" και "απαιτεί θυσίες" (Gesammelte Schriften 2.1: σ. 200/Selected Writings 1: σ. 250). Για τον λόγο αυτό η απλή ζωή δεν μπορεί να "ιεροποιηθεί": το να βάζουμε την ύπαρξη [Dasein], δηλαδή την απλή ζωή, πάνω από την δίκαιη ύπαρξη, δεν είναι απλώς ψευδές, αλλά και ατιμωτικό. Η δίκαιη ύπαρξη εισέρχεται στην ηθική σφαίρα και συνεπώς είναι ανθρώπινη με την αυστηρή έννοια του όρου. Δεν υπάρχει ιερότητα στο απλό γεγονός του να είσαι ζωντανός, διότι η απλή ζωή είναι "ο στιγματισμένος φορέας της ενοχής" μιας ύπαρξης που είναι καταδικασμένη να παραμείνει δέσμια της φυσικής ιστορίας (Gesammelte Schriften 2.1: σ. 201-202/Selected Writings 1: σ. 251). Αν λοιπόν "η μυθική "έκφανση της άμεσης βίας αποδεικνύεται ουσιαστικά ταυτόσημη με κάθε νομική βία", τότε η καταστροφή της γίνεται υποχρεωτική, και αυτό θέτει το ζήτημα μιας "καθαρής άμεσης βίας" (Gesammelte Schriften 2.1: σ. 199/Selected Writings 1: σ. 249), μιας βίας που να είναι καθαρά καταστροφική και που να εξαλείφει τη σφαίρα της αναγκαιότητας, του μύθου. Το πολιτικό ζήτημα που αφορά τη βία λοιπόν είναι ζήτημα μιας βίας η οποία να εξαλείφει την ίδια της την αναπαραγωγιμότητα, μιας βίας που, όντας ποιοτικά διαφορετική από την εργαλειακή ή μυθική βία, διακόπτει τον φυσικό, επαναληπτικό και μιμητικό κύκλο της βίας ως απάντησης στη βία.

2.3. Η οπτική του Σορέλ είναι ιστορική και κοινωνικο-οικονομική, σε αντίθεση με αυτή του Μπένγιαμιν. Αυτό που ο Σορέλ ονομάζει "μύθο" δεν είναι η σφαίρα της αναγκαιότητας αλλά μάλλον αυτό το οποίο επιτρέπει την διέξοδο από αυτή. Από την μαρξιστική του οπτική, η σφαίρα της αναγκαιότητας ταυτοποιείται ως ιστορικό προϊόν, δηλαδή ως κατ' όψη μίμηση της αναγκαιότητας -- ως μυθοπλασία, η οποία συνίσταται στο να προβάλλεται μια ενδεχομενική ιστορική διαδικασία ως φυσική, αναγκαία, ανιστορική και απαράλλαχτη.[21] Αυτή η υποτιθέμενη αναγκαιότητα είναι η μυθοπλασία του φυσικού δικαίου: οι οικονομολόγοι έχουν επί μακρόν επιμείνει ότι "οι σχέσεις που δημιουργούνται κάτω από το καπιταλιστικό καθεστώς τού ανταγωνισμού ήταν απόλυτα δίκαιοι, διότι ήταν αποτελέσματα της φυσικής πορείας των πραγμάτων"). Το φυσικό δίκαιο βασίζεται σε μια ταυτολογία --"αυτό που είναι δίκαιο είναι καλό και αυτό που είναι άδικο είναι κακό"-- της οποίας η ανιστορικότητα συμφωνεί απόλυτα με την φιλοσοφία της ισχύος (Στοχασμοί, σ. 26/15). Η καπιταλιστική κοινωνία βλέπει τον εαυτό της ως ένα πλήρως οργανωμένο σώμα, ως μια μηχανή που δουλεύει αυτόματα, φυσικά. Αυτή η καπιταλιστική φαντασμαγορία (για να χρησιμοποιήσουμε έναν μαρξικό/μπενγιαμινικό όρο που ο ίδιος ο Σορέλ δεν χρησιμοποίησε ποτέ), η οποία περιβάλλεται από την εικονική προσομείωση της φυσικότητας, παγιδεύει κάθε ελάχιστο ίχνος θέλησης για ελεύθερη, ηθικο-πολιτική πράξη [22]. Η καθαρή επαναστατική πράξη, την οποία ο Σορέλ ταυτίζει με τον μύθο της γενικής προλεταριακής απεργίας, μπορεί και πρέπει να διακόψει αυτή την φαντασμαγορία.

Έτσι, ο Σορέλ αντιλαμβάνεται τον μύθο ως ένα είδος ορμής ώστε να ξεπεραστεί η αδράνεια: το απαραίτητο προαπαιτούμενο για την επαναστατική πολιτική πράξη είναι το αίσθημα της βεβαιότητας, της ελπίδας και της προσμονής. Ο μύθος πρέπει να εμπνέει τα αισθήματα αυτά χωρίς να επιστρέφει στους παλιούς ουτοπισμούς, τους ιστορικούς επιστημονισμούς και την αισιοδοξία των προοδευτικών φιλοσοφιών. Πρέπει να προσφέρει "βεβαιότητα χωρίς ντετερμινισμό" [23], την απαραίτητη συναισθηματική ορμή, χωρίς όμως να προτείνει εικόνες του μέλλοντος. "Η καταλυτική δύναμη της μυθικής φαντασίας" είναι αυτό που ενθαρρύνει την κατάλυση της κρατικής βίας. [24] Έτσι προκύπτει ο ορισμός:
Οι άνθρωποι που συμμετέχουν σε μεγάλα κοινωνικά κινήματα πάντοτε βλέπουν την επερχόμενη δράση με την μορφή εικόνων μάχης στην οποία ο σκοπός τους είναι βέβαιο ότι θα επικρατήσει. Πρότεινα να δωθεί το όνομα "μύθοι" σε αυτές τις κατασκευές (Στοχασμοί, σ. 32/20).
Οι μύθοι αυτοί περιγράφονται ως "καθαροί". Μετέχουν ενός "ατέρμονου χαρακτήρα": δεν είναι περιγραφές πραγμάτων, αλλά μάλλον "εκφράσεις μιας θέλησης για δράση". Είναι "ταυτόσημοι με τις πεποιθήσεις μιας ομάδας", με την "δραστηριότητα, τα αισθήματα και τις ιδέες των μαζών καθώς προετοιμάζονται για μια αποφασιστικής σημασίας πάλη" και έτσι "δεν μπορούν να αναλυθούν σε τμήματα που θα μπορούσαν να τοποθετηθούν στο επίπεδο της ιστορικής περιγραφής" [25]: "πρέπει να εκλαμβάνονται ως ολότητες, ως ιστορικές δυνάμεις" και "πρέπει να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί να μην κάνουμε καμία σύγκριση μεταξή των αποτελεσμάτων και των εικόνων που οι άνθρωποι είχαν σχηματίσει για τον εαυτό τους πριν αναλάβουν δράση" (Στοχασμοί σ. 32/20). Ο μύθος είναι ένας ρητορικός τρόπος, σημειώνει ο Γουργουρής, του οποίου η σημασία έγκειται περισσότερο στην δυνητικότητά του και λιγότερο στην πραγματοποίησή του. [26]. Η καθομιλουμένη δεν είναι επαρκής ως προς το καθήκον αυτό. Έτσι, οι μύθοι αποκρυσταλλώνονται σε
συλλογές εικόνων οι οποίες, όταν ληφθούν υπόψη όλες μαζί και μέσα από την διαίσθηση και μόνον, πριν γίνουν ενημερωμένες αναλύσεις τους, μπορούν να δώσουν έκφραση στην μάζα εκείνη των συναισθημάτων η οποία ανταποκρίνεται στην διαφορετική έκφανση του πολέμου που αναλαμβάνει ο σοσιαλισμός κόντρα στην σύγχρονη κοινωνία (Στοχασμοί, σ. 150/113).

Δεν υπάρχουν σχόλια: