Κυριακή, 24 Απριλίου 2011

Carlo Salzani-Η βία ως καθαρή πράξη (τέταρτο μέρος)


2. Μύθος
2.1. Ο Μπένγιαμιν τοποθετεί τη θεία βία ενάντια στη μυθική βία του νόμου· από την άλλη πλευρά, ο Σορέλ περιγράφει την προλεταριακή γενική απεργία ως τον πιο ισχυρό μύθο της ταξικής πάλης. Το νόημα του μύθου για τους δύο στοχαστές πρέπει λοιπόν να διερευνηθεί και να εξηγηθεί. Ο Μπένγιαμιν και ο Σορέλ προτείνουν δύο ορισμούς του μύθου που δεν είναι εναλλακτικοί, ούτε ακριβώς αντίθετοι. Είναι μάλλον ετερογενείς και παίζουν διαφορετικούς, μη συγκρίσιμους ρόλους στη σκέψη τους. Το να επιβεβαιώσουμε λοιπόν ότι ο Μπένγιαμιν εγκολπώνει την έννοια της γενικής απεργίας στον Σορέλ πλην τον μύθο είναι ανακριβές. [15] Οι δύο έννοιες του μύθου πρέπει μάλλον να αναλυθούν σε σχέση με την έννοια της πράξης ως ηθικής δράσης, μαζί με την οποία απαρτίζουν ένα αδιαχώριστο σύνολο.

Η έννοια του μύθου στον Μπένγιαμιν επηρεάστηκε έντονα από τη φιλοσοφία του Χέρμαν Κοέν (Hermann Cohen).[16] Η έννοια αυτή συνδέεται άμεσα και αδιαχώριστα με αυτές της μοίρας (Schicksal) και της ενοχής (Schuld). [17] Στο κείμενό του “Μοίρα και χαρακτήρας” (1919), ο Μπένγιαμιν σχετίζει την μοίρα με την ενοχή, όχι όμως, διευκρινίζει, με την έννοια που αυτή έχει στην ηθική σφαίρα. Στην πραγματικότητα, δεν υπάρχει συσχετισμός μεταξύ της μοίρας και της έννοιας η οποία συνοδεύει αυτή της ενοχής στην ηθική σφαίρα δηλαδή της αθωότητας (Unschuld): “Δεν υπάρχει […] σχέση ανάμεσα στη μοίρα και την αθωότητα”, ούτε την ευτυχία (Glück). Η ευτυχία είναι μάλλον “αυτό που απελευθερώνει τον ευτυχή άνθρωπο από την εμπλοκή των Μοιρών και από το δίχτυ της δικής του μοίρας”. “Στον βαθμό που κάτι είναι μοίρα, είναι επίσης κακοτυχία και ενοχή”. Η τάξη της μοίρας λοιπόν δεν μπορεί να είναι θρησκευτική τάξη. Ταυτίζεται μάλλον απ’ τον Μπένγιαμιν ως τάξη του νόμου, όπου “μόνο η κακοτυχία και η ενοχή έχουν βάρος”. “Οι νόμοι της μοίρας —κακοτυχία και ενοχή— εξυψώνονται από τον νόμο στο μέτρο του ατόμου. ”Η τάξη του νόμου συγχέει τον εαυτό της εσφαλμένα με την “σφαίρα του δικαίου” η οποία ανήκει μάλλον σε μια θρησκευτική, ή τουλάχιστον ηθική, τάξη. Στην πραγματικότητα, είναι [η τάξη του νόμου] “ένα απομεινάρι του δαιμονικού σταδίου της ανθρώπινης ύπαρξης […το οποίο] έχει συντηρηθεί πολύ πέραν του χρόνου της νίκης πάνω στους δαίμονες”. Ο νόμος ως χώρος της μοίρας είναι λοιπόν ο χώρος μιας φυσικής, “δαιμονικής” αναγκαιότητας, ένα απομεινάρι των κατώτερων σταδίων της ανθρώπινης ανάπτυξης. Δεν ήταν στον νόμο αλλά στην τραγωδία, γράφει ο Μπένγιαμιν, που ο άνθρωπος διέρρηξε την δαιμονική μοίρα για πρώτη φορά, και που κατανόησε το εφικτό της ελευθερίας: μιας ηθικής ελευθερίας, που συνίσταται στο ότι ο άνθρωπος “σηκώνεται και αναταράζει αυτόν τον βασανισμένο κόσμο”, τον κόσμο της φυσικής, δαιμονικής αναγκαιότητας. Η σημαντική επιπρόσθετη προϋπόθεση εδώ, η οποία επαναλαμβάνεται στο “Για μια κριτική της βίας”, είναι ότι:
Ο νόμος καταδικάζει όχι σε τιμωρία αλλά σε ενοχή. Η μοίρα είναι το πλαίσιο ενοχής των ζωντανών. Ανταποκρίνεται στην φυσική κατάσταση των ζωντανών — σ’ αυτή την φαινομενική ομοιότητα [semblance], η οποία δεν έχει ακόμη διαλυθεί εντελώς, και από την οποία ο άνθρωπος είναι τόσο απομακρυσμένος που, κάτω απ’ την εξουσία της, δεν ήταν ποτέ εντελώς βυθισμένος σ’ αυτή αλλά μόνο αόρατος ως προς το καλύτερό του κομμάτι (Gesammelte Schriften 2.1: σ. 175/Selected Writings 1: σ. 204).
Κάθε κρίση από τον νόμο συνεπώς “υπαγορεύει τη μοίρα” τυφλά, φυλακίζει τον άνθρωπο μέσα στον κύκλο της φυσικής, δαιμονικής αναγκαιότητας, επαναδιατυπώνοντας αυτή την αναγκαιότητα, και κεραυνοβολώντας το φυσικό κομμάτι μέσα του αντί να τον εξυψώσει πάνω από το “δαιμονικό στάδιο”, προς την σφαίρα της ηθικής: “Δεν είναι ποτέ ο άνθρωπος αλλά μόνο η απλή ζωή μέσα του που κεραυνοβολείται — το κομμάτι το οποίο εμπλέκεται στην φυσική ενοχή και την κακοτυχία εξαιτίας της φαινομενικής ομοιότητας.” Αυτό καθίσταται ξεκάθαρο στην χρονικότητα της μοίρας: “το πλαίσιο ενοχής είναι χρονικό με έναν εντελώς μη αυθεντικό τρόπο, πολύ διαφορετικό στο είδος του και στο μέτρο του από ότι είναι ο χρόνος της λύτρωσης, ή της μουσικής, ή της αλήθειας.” Σε αντίθεση με τον χρόνο της λύτρωσης ή αυτόν της αλήθειας, δηλαδή τον χρόνο της ηθικής και της απόφασης, ο χρόνος της μοίρας “δεν είναι αυτόνομος χρόνος”, διότι είναι παρασιτικά εξαρτώμενος από την ανώτερη τάξη της αναγκαιότητας, και άρα “δεν έχει παρόν […] και γνωρίζει το παρελθόν και το μέλλον μόνο σε παράξενες παραλλαγές” (Gesammelte Schriften σ. 175-76/Selected Writings 1: σ. 203-204). Πρόκειται για μια χρονικότητα που φυλακίζεται στον άχρονο ζουρλομανδύα της αναγκαιότητας, σ' αυτό που ο Χάμαχερ ονομάζει “Ιστορία της ενοχής”.[18]

Το σύστημα μύθος-μοίρα-ενοχή παρίσταται επίσης στο δοκίμιο “Οι Εκλεκτικές συγγένειες του Γκαίτε” (1921-22) [19]. Ο Μπένγιαμιν ισχυρίζεται ότι “το μυθικό είναι το πραγματικό υλικό περιεχόμενο” του βιβλίου του Γκαίτε: συνίσταται στην έκθεση μιας “μοιραίου τύπου ύπαρξης, η οποία αγκαλιάζει τα ζωντανά πλάσματα σε ένα κοινό πλέγμα ενοχής και εξιλέωσης” (Gesammelte Schriften 1.1: σ. 140, 138/Selected Writings 1: 309, 307). Το “μυθικό” αυτό ορίζεται ως “ενσωμάτωση της ολότητας των υλικών πραγμάτων στη ζωή”, δηλαδή ως υποταγή της ανθρωπότητας στην “μυθική φύση” και τις “δαιμονικές της δυνάμεις” (Gesammelte Schriften 1.1: σ. 139, 132, 151/Selected Writings 1: σ. 308, 303, 317). Στη σφαίρα του μύθου, η ουσία είναι Δαίμων και η ζωή συμπίπτει με την μοίρα (Gesammelte Schriften 1.1: σ. 157/Selected Writings 1: σ. 322). Η μοίρα ορίζεται ως εξής; “η μοίρα ξεδιπλώνεται αδήριτα στην ένοχη ζωή. Η μοίρα είναι το πλέγμα ενοχής ανάμεσα στους ζωντανούς”, Gesammelte Schriften 1.1: σ. 138/Selected Writings 1: σ. 307). Το μοιραίο περιγράφεται ως “ενοχή που κληροδοτείται μέσω της ζωής” (Gesammelte Schriften 1.1: σ. 138/Selected Writings 1: σ. 307). Και πάλι, ο Μπένγιαμιν διευκρινίζει ότι δεν είναι ζήτημα ηθικής αλλά φυσικής ενοχής “η οποία πέφτει πάνω στα ανθρώπινα όντα όχι εξαιτίας κάποιας απόφασης ή δράσης αλλά εξαιτίας της αμέλειας και της εορταστικής ευδαιμονίας”:
Όταν αποσπούν την προσοχή τους από το ανθρώπινο και υποκύπτουν στην δύναμη της φύσης, η φυσική τους ζωή, η οποία συντηρεί την αθωότητά της στον άνθρωπο μόνο εφόσον ως φυσική ζωή συνδέεται με κάτι υψηλότερο, τούς τραβά προς τα κάτω. Με την εξαφάνιση της υπερφυσικής ζωής στον άνθρωπο, η φυσική του ζωή μετατρέπεται σε ενοχή, ακόμη και αν αυτός δεν έχει διαπράξει κάτι αντίθετο με την ηθική. Διότι τώρα [η φυσική ζωή] είναι σε συμμαχία με την απλή ζωή, η οποία εκδηλώνεται στον άνθρωπο ως ενοχή. Δεν διαφεύγει της κακοτυχίας την οποία του φέρνει η ενοχή, και κάθε του πράξη θα του φέρει την καταστροφή. (Gesammelte Schriften 1.1: σ. 139/Selected Writings 1: σ. 308).
Το “μυθικό” είναι η φυλακή μιας ζωής που έχει καταλήξει να είναι “φυσική ζωή”, δηλαδή “απλή ζωή”, ενοχή και κακοτυχία, που τραβούν τον άνθρωπο προς τα κάτω και που του φέρνουν την καταστροφή: η αιώνια επιστροφή της βίας [20]. Η ηθική σφαίρα γίνεται αντιληπτή ως ρήξη της δαιμονικής αλυσίδας μύθου-μοίρας-ενοχής, η οποία προσιδιάζει στην φυσική ζωή, μια ρήξη προς “κάτι ανώτερο”: την υπερφυσική ζωή, μια ζωή που θα ήταν αληθινά ανθρώπινη και θα εγκαινίαζε την πραγματική ανθρώπινη ιστορία.

Δεν υπάρχουν σχόλια: