Σάββατο, 26 Μαρτίου 2011

Theodor Adorno και Max Horkheimer-Προς ένα νέο μανιφέστο; (ένατο μέρος)

9. ΟΧΙ ΟΥΤΟΠΙΣΜΟΣ
25 Μάρτη, πρωί

Χορκχάιμερ.: Δεν θα πρέπει να φαίνεται ωσάν να προσφέρουμε ένα μεταφυσικό επιχρύσωμα για αστικές επιθυμίες.[14] Μπορεί να υπάρξει η αντίρρηση ότι αυτό που καλούμε “αλλαγή”, “αλλοτριότητα” [das Andere] δεν είναι παρά μια ιδεολογική προβολή. Οτιδήποτε εμφανιζόταν ως επιθυμητό στην βάση κάποιων κοινωνικών συμφερόντων επενδύεται τότε με το στάτους της “αλλαγής” και έρχεται σε αντίθεση με όλη την πορεία της παγκόσμιας ιστορίας.

Αντόρνο: Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι ο Μαρξ και ο Χέγκελ δίδαξαν ότι δεν υπάρχουν αφηρημένα ιδεώδη, αλλά ότι το ιδεώδες βρίσκεται πάντοτε στο επόμενο βήμα, ότι το όλο πράγμα δεν μπορεί να τύχει σύλληψης άμεσα αλλά μόνο έμμεσα, δια μέσω του επόμενου βήματος. Με άλλα λόγια, αυτό που κάνουμε είναι προ-διαλεκτικό, ένα άλμα έξω από τη διαλεκτική. Θα απαντούσα ότι αυτή η αντίρρηση είναι η ίδια αφηρημένη. Αφορά ένα κόσμο που δεν έχει ακόμα γίνει ολότητα. Σήμερα όμως, όταν τα πάντα περιλαμβάνονται και ο κόσμος αποτελεί μια ενότητα μέχρι εκεί που φτάνει το μάτι μας, έχει έρθει καιρός για την ιδέα της “αλλοτριότητας.” Θα μπορούσαμε σχεδόν να πούμε ότι η διαλεκτική, η οποία διατηρεί πάντοτε ένα στοιχείο ελευθερίας, έχει ακινητοποιηθεί σήμερα γιατί δεν βρίσκεται τίποτε εκτός της. Αυτό που ο Χέγκελ και ο Μαρξ αποκαλούσαν ουτοπισμό έχει ξεπεραστεί από το παρόν στάδιο της ιστορίας. Και αυτό επειδή το στάδιο στο οποίο έχουν φτάσει οι παραγωγικές δυνάμεις θα μας επέτρεπε πράγματι να εξαλείψουμε την ανάγκη κι επειδή ο κόσμος όλος έχει συγκολληθεί σε ένα και μόνο πλαίσιο παραίσθησης και καταστροφής, έτσι ώστε η σωτηρία να βρίσκεται μόνο σε διαισθήσεις που μας οδηγούν εκτός αυτής της ολότητας.

Χ.: Αυτό είναι οπισθοχώρηση στον ουτοπισμό.

Α.: Η κριτική του ουτοπισμού βασίζεται στην ιδέα ότι δεν έχει προχωρήσει επαρκώς η τεχνολογία. Κανείς δεν μπορεί να το υποστηρίζει αυτό σήμερα. Σήμερα έχουμε την καθαρή αντίφαση ανάμεσα στις δυνάμεις και τις σχέσεις παραγωγής.

Χ.: Ο Μαρξ το είχε ήδη υποστηρίξει αυτό.

Α.: Όμως μάλλον δεν ίσχυε στον καιρό του.

Χ.: Αλλά γιατί να επιστρέψουμε σε αστικά ιδανικά;

A.: Μπορούμε να δείξουμε ότι αυτά τα οποία αντιπαθούμε είναι ανακλαστικές μορφές της μορφής παραγωγής.

Χ.: Ο Μαρξ αντιτίθετο μόνο σε αυτά που θεωρούσε απαρχαιωμένα. Αντίθετα, εμείς είμαστε Ρομαντικοί.

Α.: Ο Μαρξ θα είχε συγκαταλέξει την τηλεόραση και τα μηχανάκια στην ιδεολογία.

Χ.: Η αντίρρησή μου είναι ότι οτιδήποτε προσφέρουμε για να ορίσουμε “το άλλο” έχει κάτι ιδεολογικό. Δεν πρόκειται για ζωικές ποιότητες τελικά; Μια ζωή όπου δεν θα μάχεσαι τόσο έντονα, το να έχεις αρκετά να φας, το να μην χρειάζεται να δουλεύεις από το πρωί ως τη νύχτα; Το να αποτρέπεις τη βία σε βάρος της ανθρώπινης φύσης; Ποια είναι η άποψη του Μαρξ για την θεωρία και την πράξη;

Α.: Ό,τι είναι ώριμο για τον καιρό παραπέμπει σε όλη την προϊστορία. Η έννοια της προϊστορίας περιέχει επίσης ένα στοιχείο αφηρημένης ουτοπίας.

Χ.: Ο Μαρξ λέει ότι πρέπει να καταργηθούν οι τάξεις επειδή έχει έρθει ο καιρός για αυτό, επειδή οι παραγωγικές δυνάμεις είναι αρκετά ισχυρές.

Α.: Αν αφήσουμε την ιστορία να πάρει το δρόμο της και απλώς της δώσουμε ένα μικρό σπρώξιμο, τότε θα καταλήξει σε καταστροφή για την ανθρωπότητα.

Χ.: Τίποτε δεν μπορεί να γίνει για να το αποτρέψει αυτό εκτός από την εισαγωγή του σοσιαλισμού.

Α.: Αυτό λέμε κι εμείς.

Χ.: Αν αναφερθεί κάποιος στην ιδέα της μέτρησης των πάντων σύμφωνα με την εικόνα του πώς θα θέλαμε να είναι τα πράγματα, τότε φτάνει στην έννοια της ουτοπίας, μιας θεωρίας που δεν οδηγεί στην πράξη. Τι χρησιμότητα έχει μια θεωρία που δεν μας λέει πώς να φερόμαστε απέναντι στους Ρώσους και τους Αμερικάνους; Η πραγματικότητα θα έπρεπε να μετριέται με βάση κριτήρια των οποίων η ικανότητα εκπλήρωσης να μπορεί να διαφανεί σε έναν αριθμό ήδη υπαρκτών, απτών εξελίξεων στην ιστορική πραγματικότητα.

Α.: Από τη μία, η θεωρία υπάρχει για να μάς λέει τι μπορεί να γίνει για την θεμελίωση του κομμουνισμού μέσα σε ένα συγκεκριμένο συσχετισμό δυνάμεων. Από την άλλη, η πίεση να σκεφτούμε με όρους τέτοιων εναλλακτικών είναι ακριβώς αυτό το οποίο συρρικνώνει τη σκέψη σε τέτοιες ανοησίες σήμερα. Πρόκειται για αντινομία.

Χ.: Δεν μπορείς απλώς να αρνείσαι αφηρημένα αυτή την αντινομία. Δεν μπορείς να λες ότι αυτή η πίεση καταστρέφει την σκέψη και να καταλήγεις να καταριέσαι τόσο την πίεση όσο και την σκέψη. Τότε χρειάζεται να πεις: κάτω τα χέρια από την πολιτική, συνέχισε να είσαι καθηγητής πανεπιστημίου. Αλλιώς θα καταλήξουμε στωικοί. Η σκέψη γίνεται η μόνη απόλαυση.

Α.: Η απόλαυση της σκέψης δεν είναι κάτι που πρέπει να συστήνεται.

Χ.: Ίσως θα πρέπει να αρνηθούμε κάθε συμβιβασμό και να πούμε ότι το να γράφεις άρθρα, όπως έκανε ο Μαρξ, είναι μάταιο σήμερα. Αναμφίβολα, εξακολουθούμε να πιστεύουμε ότι υπάρχουν ιστορικές στιγμές όπου τα πάντα μπορούν και πάλι να ανατραπούν. Αλλά σήμερα πρέπει να αυτο-αναγορευθούμε ηττοπαθείς. Όχι μοιρολατρικά, αλλά απλώς εξαιτίας της κατάστασης στην οποία βρισκόμαστε. Δεν υπάρχει τίποτε που να μπορούμε να κάνουμε. Αυτό δεν πρέπει να το μετατρέψουμε σε θεωρία, αλλά πρέπει να δηλώσουμε ότι βασικά δεν μπορούμε να επιφέρουμε αλλαγή. Δεν πρέπει να φερόμαστε ωσάν να μπορούσαμε ακόμα να το κάνουμε.

Α.: Από την μία, είπες ότι νομίζεις ότι μπορεί να έρθει ο καιρός που μπορεί να γίνει εφικτό. Από την άλλη, υπάρχει κάτι ηλίθιο στο να λέμε κάτι τέτοιο. Η ιδέα ότι κάποια μέρα μπορεί να φτιάξουν τα πράγματα είναι ασύμβατη με τον Μαρξισμό.

Χ.: Αν κάποιος πει ότι κάποια μέρα θα φτιάξουν τα πράγματα, αυτό δεν με καθησυχάζει. Στο κάτω-κάτω, τα είκοσι εκατομμύρια δολοφονημένων Κινέζων είναι νεκρά, και αυτό είναι κάτι που μας χωρίζει από τον Μαρξισμό. Η πίστη ότι θα φτιάξουν όλα δεν μπορεί να μάς συμφιλιώσει με ό,τι κακό έγινε. Είναι συνέπεια τούτου ότι ο Μαρξισμός βασικά δεν είναι εφικτός εκτός και αν υπάρχει προοπτική άμεσης επανάστασης. Αν αυτό αληθεύει, τότε η ουτοπία παύει να είναι κοινωνική ουτοπία και σε αυτή την περίτπωση, η ασυμβατότητά μας με τον Μαρξισμό αυξάνεται κατακόρυφα.

Α.: Στην περίπτωση αυτή, η ουτοπία είναι μεταφυσική.

Χ.: Δεν είναι μεταφυσική, είναι κάτι πολύ πιο άμεσο. Η ιδέα της πρακτικής πρέπει να διαφαίνεται σε όλα όσα γράφουμε· μια παράξενη διαδικασία αναμονής, αλλά δεν έχει κάποιος την ικανότητα να δικαιολογεί όλα όσα έγιναν. Πρέπει να σκεφτούμε την δική μας μορφή ύπαρξης ως το μέτρο του τι σκεφτόμαστε.

Α.: Δεν θα πρεπε στην πραγματικότητα να τα ξανασκεφτούμε όλα εξ αρχής; Να γράψουμε ένα μανιφέστο το οποίο θα αποδώσει τα δέοντα στην σημερινή κατάσταση. Στον καιρό του Μαρξ, δεν ήταν ακόμα ορατό ότι η εμμένεια της κοινωνίας θα γινόταν ολική. Αυτό σημαίνει από τη μία ότι μπορεί κάποιος να μην χρειάζεται να κάνει κάτι άλλο από το να ξεφλουδίσει το εξωτερικό περίβλημα. Από την άλλη, σημαίνει επίσης ότι κανείς δεν θέλει στην πραγματικότητα να αλλάξουν τα πράγματα.

Χ.: Έχουμε ακόμα κάτι σαν χώρο να ανασάνουμε. Δεν πρέπει να το ξεχνάμε αυτό όταν συζητάμε για τη θεωρία. Δεν μπορούμε να είμαστε πολιτικά ενεργοί, κι όμως κάθε λέξη που γράφουμε είναι πολιτική. Θα πρέπει να πούμε ξεκάθαρα ότι το Κομμουνιστικό Κόμμα δεν είναι σε τίποτε ανώτερο από τους φιλελεύθερους πολιτικούς στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία [της Γερμανίας]. Ο ισχυρισμός ότι είναι εφικτοί νέοι συσχετισμοί έχει αντηχήσεις του Τρότσκι.

Α.: Το γεγονός ότι υπάρχει η τέχνη δεν καθίσταται άνευ σημασίας από την δήλωση ότι αυτό που μετράει είναι η επανάσταση.

Χ.: Η τέχνη δεν διαφέρει στην πραγματικότητα από αυτό που έχουμε υπόψη, πρέπει όμως να το αρθρώσουμε αυτό.

Α.: Δεν πρέπει να τυφλωθούμε μ’ αυτό.

Χ.: Πρέπει να κάνουμε ρητά ζητήματα για το οποία ο Πικάσο μπορεί να παραμένει σιωπηλός. Πρέπει να γίνει ξεκάθαρο από τη γενική μας θέση ότι μπορεί κάποιος να γίνει κομμουνιστής κι όμως να απεχθάνεται τους Ρώσους.

Α.: Πρέπει να είμαστε ενάντια στον Αντενάουερ.

Χ.: Αλλά αυτό είναι αλήθεια μόνον εφόσον απαριθμήσουμε τους λόγους που το κάνουν εφικτό να συνεχίσεις να ζεις στη Δύση. Μια έκκληση για την επανίδρυση ενός σοσιαλιστικού κόμματος.

Α.: Με ένα αυστηρά λενινιστικό μανιφέστο.

Χ.: Τότε θα μπορούσαν να μας πουν ότι ένα τέτοιο μανιφέστο δεν μπορεί να κυκλοφορήσει στη Ρωσία, ενώ στις ΗΠΑ και την Γερμανία θα ήταν άχρηστο. Στην καλύτερη περίπτωση, θα μπορούσε να έχει κάποια επιτυχία στη Γαλλία και την Ιταλία. Δεν ζητάμε από κανέναν να αναλάβει δράση.

Α.: Η πράξη είναι μια δραστηριότητα που καθοδηγείται από τη λογική. Αυτό μας οδηγεί τελικά πίσω στη θεωρία. Η πράξη οδηγείται στην θεωρία από τους δικούς της νόμους.

Χ.: Η θεωρία είναι, τρόπον τινά, ένα από τα εργαλεία της ανθρωπότητας.

Α.: Αυτό σημαίνει ότι δεν μπορούν να διαχωριστούν θεωρία και πράξη.

Χ.: Αυτό είναι κομφορμισμός.

Α.: Για να είναι μια μορφή συμπεριφοράς που να είναι πρακτική θα πρέπει να στοχάζομαι για αυτό ή για εκείνο. Αν έχω την έννοια του στοχασμού, η έννοια της πρακτικής θέτει έμμεσα αυτή της θεωρίας. Τα δύο στοιχεία είναι πράγματι χωριστά το ένα από το άλλο και την ίδια στιγμή, είναι αχώριστα.

Χ.: Είναι απαραίτητο να στοχάζεται η θεωρία. Πρέπει να ξέρει το γιατί.

Α.: Αυτό που καθιστά την θεωρία περισσότερο από ένα εργαλείο πρακτικής είναι το γεγονός ότι στοχάζεται για τον εαυτό της, και ότι κάνοντάς το αυτό ακυρώνει το ότι είναι απλώς θεωρία.

Χ.: Αυτό μπορεί να το πετύχει μόνο εφόσον στοχεύει την αληθινή πρακτική.

Α.: Ο αναστοχασμός είχε νόημα όταν ακόμα είχε ως στόχο ένα αντικείμενο με τη θεολογική έννοια. Πάντα κριτικάρεις τη θεωρία στη βάση ότι μια κομμουνιστική θεωρία είναι στην πραγματικότητα παράλογη, η καθαρή παρατήρηση ενός πράγματος που δεν υπάρχει πλέον. Η έννοια της θεωρίας έχει αυτο-υποαθμιστεί μέσα από την γενικότερη έννοια του διαφωτισμού. Υπάρχει κάτι αρχαϊκό στην έννοια της θεωρίας.

Χ.: Ο Μαρξ θα έλεγε ότι αυτό που αντιλαμβανόμαστε δεν είναι ιδέες αλλά παράγωγα της ανθρώπινης δραστηριότητας, με μια διττή έννοια. Πρώτα, με την έννοια ότι η προσοχή μας απασχολείται ακόμα από τις ανάγκες μας, και δεύτερο, επειδή βλέπουμε ως ονομαστικά άλυτο κάτι το οποίο δεν μπορούμε ακόμα να παράγουμε με τις μεθόδους της επιστήμης.

Α.: Το γεγονός ότι τα ανθρώπινα όντα έχουν διαρρήξει τις σχέσεις τους με την φύση είναι ιδιαίτερα αξιοπρόσεχτο. Ο κόσμος των ζώων δεν έχει επανεγκατασταθεί για το ανθρώπινο συμφέρον παρά μόνον σήμερα, υπό συνθήκες μονοπωλίου. Τα πάντα είναι κλειστά. Το βιολογικό άλμα του ανθρώπινου είδους έχει πάλι ανακληθεί.

Σημείωση
[14] Αντήχηση μιας μεταφοράς του Werner Sombart, που χρησιμοποιήθηκε επίσης σε μια πρότερη περίσταση από τον Χορκχάιμερ. Βλ. “Sie gegenwärtige der Socialphilosophie und die Aufgaben eines Instituts für Sozialforschung” (1931), στο Horkheimer, Gesammelte Schriften, τομ. 3, Φρανκφούρτη 1988, σ. 26.

Δεν υπάρχουν σχόλια: