Δευτέρα, 14 Μαρτίου 2011

Tariq Ali-Για τις αντιφάσεις του Μάο (πρώτο μέρος)

Το παρακάτω κείμενο μεταφράζεται με αφορμή μια πρόσφατη διαδικτυακή συζήτηση, κατά την οποία είχα την ευκαιρία να διαπιστώσω την βαθιά άγνοια και την αυτοματική προκατάληψη που επικρατεί στην ελληνική αριστερά σχετικά με τον κινεζικό μαοϊσμό. Μιας και το βασικό ζήτημα που τέθηκε είναι αρκετά φλέγον, και αφορά την σχέση του μαοϊσμού (και της ΠΕ) με την σημερινή, εξόχως καπιταλιστική Κίνα, θεωρώ ότι το παρακάτω κείμενο απαντά σε αρκετά σημαντικά ερωτήματα.
------
Tariq Ali
Για τις αντιφάσεις του Μάο
New Left Review ΙΙ, 66 (Νοεμ.-Δεκ. 2010)
Μτφρ. Radical Desire

Η ανάδυση της Κίνας ως κινητήρα της παγκόσμιας οικονομίας έχει μετατοπίσει το κέντρο της παγκόσμιας αγοράς προς ανατολάς. Οι ρυθμοί ανάπτυξης της ΛΔΚ είναι τα αντικείμενα φθόνου των ελίτ παντού, τα εμπορεύματά της κυκλοφορούν ακόμα και στις μικρότερες λαϊκές των Άνδεων, οι αρχηγοί της φλερτάρονται από κυβερνήσεις ισχυρές και αδύνατες. Αυτές οι εξελίξεις έχουν πυροδοτήσει ατελείωτες συζητήσεις σχετικά με τη χώρα και το μέλλον της. Τα καθεστωτικά ΜΜΕ απασχολούνται ουσιαστικά με το αν το Πεκίνο εξυπηρετεί τις οικονομικές ανάγκες της Ουάσινγκτον, ενώ τα μέλη "δεξαμενών σκέψης" ανησυχούν για το αν η Κίνα θα αποτελέσει αργά ή γρήγορα μια συστηματική πρόκληση για την πολιτική σοφία της Δύσης. Εν τω μεταξύ, οι ακαδημαϊκές συζητήσεις επικεντρώνονται συνήθως στην ακριβή φύση και τους μηχανισμούς του σύγχρονου καπιταλισμού στην Κίνα. Αυτοί που δείχνουν αισιοδοξία του νου διατείνονται ότι η ουσία του [καπιταλισμού] καθορίζεται από την συνεχιζόμενη εξουσία του ΚΚΚ, βλέποντας την στροφή της Κίνας προς τις αγορές ως μορφή της ΝΕΠ των Μπολσεβίκων. Σε στιγμές μεγαλύτερου ντελίριου, επιχειρηματολογούν ότι οι αρχηγοί της Κίνας θα χρησιμοποιήσουν τη νέα τους οικονομική ισχύ για να χτίσουν έναν σοσιαλισμό καθαρότερο από ότι ποτέ στο παρελθόν, μια και αυτός θα βασίζεται στην σωστή ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων και όχι στις τενεκεδένιες κομμούνες του παρελθόντος. Άλλοι, αντίθετα, θεωρούν ότι ένα ακριβέστερο όνομα για το κόμμα εξουσίας δεν θα χρειαζόταν καν αλλαγή των αρχικών του: Το "Κ" του "Κομμουνιστικό" αντικαθίσταται εύκολα από αυτό του "Καπιταλιστικό". Μια τρίτη άποψη επιμένει ότι το κινεζικό μέλλον δεν είναι εύκολα προβλέψιμο, και ότι είναι πολύ γρήγορα για να μπορέσει να προβλεφθεί με οποιαδήποτε βεβαιότητα.

Εν τω μεταξύ, μαίνονται επίσης οι διαμάχες για το επαναστατικό παρελθόν της χώρας. Η Κίνα δεν εξαιρείται από την ευρύτερη τάση που συνόδευσε την παγκόσμια νίκη του αμερικανικού συστήματος, και κατά την οποία ξαναγράφτηκαν τα ιστορικά κείμενα, ξανα-ιδώθηκαν θετικά η μοναρχία και η θρησκεία, και πετάχτηκε στα σκουπίδια κάθε ιδέα ριζοσπαστικής αλλαγής. Ο Μάο Τσε Τουγκ υπήρξε κεντρικής σημασίας μορφή σ' αυτή τη διαδικασία. Στην ίδια την ΛΔΚ έχουν εμφανιστεί "κίτρινα" απομνημονεύματα της σχολής των σκανδαλοθηρικών φυλλάδων, γραμμένα από τον γιατρό, τις γραμματείς, κλπ, του Μάο. Όλα τους ακολουθούν την κινεζική παράδοση ιστοριών για αγρίους ['wild history'], δηλαδή κουτσομπολιού. Στην Δύση, ο Jung Chang και ο Jon Halliday --ο πρώτος πρώην μέλος της Ερυθρής Φρουράς του οποίου οι κομμουνιστές γονείς υπέφεραν κατά την διάρκεια της ΠΕ, ο δεύτερος πρώην υπερασπιστής της Σκέψης του Kim Il Sung-- μπήκαν στον χορό πριν πέντε χρόνια με το βιβλίο τους Μάο: Η άγνωστη ιστορία. Το βιβλίο επικεντρώθηκε στις προφανείς ατέλειες του Μάο (πολιτικής και σεξουαλικής φύσης), υπερβάλλοντας για αυτές σε φανταστικό βαθμό και προτείνοντας ηθικά κριτήρια για τους πολιτικούς αρχηγούς που δεν θα προτεινόταν ποτέ για τον Ρούζβελτ ή τον Κένεντι. Αποτέλεσμα έρευνας δέκα ετών που χρηματοδοτήθηκε από την Αγγλο-αμερικανική επιχείρηση Bertelsmann, η πολεμική και χαλκευμένη κατά τόπους αυτή ιστορία παρουσιάστηκε ως απαράμιλλη ερευνητική εργασία από μεγάλες εταιρείες στον εκδοτικό χώρο και στον χώρο των ΜΜΕ. Ο Guardian "έσπρωξε" το βιβλίο ως "το βιβλίο που ταρακούνησε τον κόσμο." Η αναπαράσταση του Μεγάλου Τιμονιέρη ως τέρατος χειρότερου από τον Χίτλερ, τον Στάλιν ή οποιονδήποτε άλλο είχε ως στόχο να τελειώνουν με τον Μάο μια και καλή.

Αλλά οι ακαδημαϊκοί υπήρξαν γενικά απορριπτικοί για το σενάριο σαπουνόπερας των Chang και Halliday. Κάποια από τα περιεχόμενά του είχαν ήδη αναφερθεί τουλάχιστον δύο δεκαετίες πριν, και πολλές από τις "άγνωστες" αποκαλύψεις δεν είχαν ούτε πηγές ούτε αποδείξεις, όταν δεν βασιζόταν εξ ολοκλήρου σε κουτσομπολιά. Σημαντικό μέρος του υλικού είχε ξεσηκωθεί από τα αρχεία των αντιπάλων του Μάο στην Ταϊβάν και τη Μόσχα, και ήταν συνεπώς δύσκολο να ληφθεί σοβαρά υπόψη. Παρόμοια ίσχυσαν για τη χρήση συνεντεύξεων με διασημότητες που είχαν μάλλον περιορισμένες γνώσεις για τον Μάο, για να μην μιλήσουμε για την Κίνα--ο Λεχ Βαλέσα ήταν ένας από τους πολλούς. Το σκανδαλοθηρικό και απαξιωτικό ύφος θύμιζε παραδόξως τη γλώσσα που χρησιμοποιούσε ο ίδιος ο Μάο ενάντια στους αντιπάλους του κατά τη διάρκεια της ΠΕ. Ακολούθησαν κι άλλες συνεισφορές στην εργογραφία δαιμονοποίησης, περιλαμβανομένου του Ο μεγάλος λιμός του Μάο (2010) του Frank Dikötter. Το καλύτερο αντίδοτο ως σήμερα είναι μια συλλογή άρθρων που επιμελήθηκαν ο Gregor Benton και η Lin Chun, Ήταν ο Μάο πράγματι τέρας; (2010), το οποίο συλλέγει ισορροπημένες αποκρίσεις από διακεκριμένους επιστήμονες στις ΗΠΑ, το ΗΒ και την Κίνα.

Τι γίνεται με τον ίδιο τον Μάο; Τα πορτραίτα του πωλούνται, και είναι λαοφιλή στην Κίνα και όχι απλώς για τους τουρίστες, κι οι ιδέες του για τον παρατεταμένο πόλεμο χρησιμοποιούνται συχνά για το "αντάρτικο μάρκετιγκ". Η μοίρα του, όπως και αυτή του Τσε, μοιάζει πλέον να είναι αυτή του πολύτιμου εμπορεύματος--το μόνο που λείπει είναι το κινέζικο αντίστοιχο των Ημερολογίων μοτοσυκλέτας. (Ίσως, χωρίς να το γνωρίζουμε, ο Ζαγκ Γιμού να ετοιμάζει το Ο σκεπτικός κολυμβητής). Η σημαντική νέα βιογραφία της Rebecca Karl προσπαθεί να εντάξει τον Μάο στην ιστορία του καιρού του, με στόχο να αποκαταστήσει ένα βαθμό λογικής στη συζήτηση της ζωής και του ρόλου του, με όλες του τις ατέλειες, ως πατέρα της σύγχρονης Κίνας· και την ίδια στιγμή, να σώσει την ιστορία της Κινεζικής Επανάστασης από τους αντιπάλους της στην Δύση και στην ίδια την Κίνα. Το μοντέλο της Karl είναι η συμπτυγμένη διανοητική βιογραφία του Λένιν ως θεωρητικού και πρακτικού [του κομμουνισμού] που συνέταξε το 1924 ο Γκιόργκ Λουκάτς. Η ερευνητικά άρτια και ευανάγνωστη βιογραφία της Karl δεν απεμπολεί την κριτική, αλλά επιμένει ότι η άνοδος του μαοϊσμού και της "Σκέψης του Μάο Τσε Τουγκ" δεν μπορούν να γίνουν κατανοητές χωρίς να λάβουμε υπόψη τον κόσμο του 20ου αιώνα στον οποίο αναδύθηκαν, και χωρίς να λογαριάσουμε τον ρόλο που έπαιξαν οι ιμπεριαλισμοί που κυριάρχησαν στην μοίρα της Κίνας κατά το πρώτο μισό του αιώνα αυτού. Το να παρουσιάζεται ο Μάο ως ένα άριζο τέρας ή ένα ανήθικο βλαχαδερό αποτελεί γκροτέσκα παραμόρφωση της κινεζικής ιστορίας. Η Karl χαρτογραφεί τον θρίαμβο του Μαοϊσμού και συζητά τις συνέπειές του με σιδηρά καθαρότητα, βασισμένη σε εξονυχιστική έρευνα και στο πείσμα των πραγματικών γεγονότων. Καμία νέα γραφή της ιστορίας δεν θα τα κάνει να εξαφανιστούν.

Ο Μάο Τσε Τουγκ γεννήθηκε από έναν ευκατάστατο αγρότη στην επαρχία Χουνάν, που έγινε μετά ο χώρος της διάσημής του έρευνας για το τοπικό κίνημα των αγροτών. Ο Μάο και τα δύο μικρότερα αδέρφια του δοκίμασαν την ζωή των χωριατών καθώς κουβαλούσαν κοπριά για να τα ριζοχώραφα του πατέρα τους. Ο πατέρας ήταν ένας ημι-αγράμματος άξεστος, τον οποίο ο Μάο ούτε συμπαθούσε ούτε σεβόταν, ακόμα και από μικρή ηλικία. Η μητέρα του, που είχε πολύ διαφορετικό χαρακτήρα, ήταν μια γυναίκα με προσωπικότητα, η οποία εμφύσησε και στους τρεις γιούς της την ιδέα της βελτίωσης του κόσμου μέσα από τη δράση. Μόνο ο Μάο στάλθηκε στο σχολείο, όπου και εγκόλπωσε τα κομφουκιανικά κλασικά έργα με την αποστήθιση, μέθοδο εκπαίδευσης που ήταν κοινή σε πολλά μέρη της Ασίας τότε και εξακολουθεί να είναι και σήμερα. Αλλά μόνο όταν μετακόμισε στην επαρχιακή πρωτεύουσα, την Τσάγκσα, στα μέσα του 1911, άρχισε να αλλάζει η εικόνα του για τον κόσμο.

Η επανάσταση του Οκτώβρη του 1911 ανέτρεψε την δυναστεία των Μαντσού, και ο Σουν Γιαντσέν ανακήρυξε την Κίνα δημοκρατία. Αλλά η χώρα παρέμενε κατακερματισμένη. Έξω από τις μεγάλες πόλεις, το τοπίο κυριαρχούνταν από πολεμάρχους. Η απόπειρα του Γιουάν Σικάι να ανεβεί στον θρόνο και να διαλύσει την Δημοκρατία στα τέλη του 1916 απέτυχε. Στην ιντελιγκέντσια και στους φοιτητές, οι συνέπειες ήταν δραματικές. Πολλοί ριζοσπαστικοποιήθηκαν, ανάμεσά τους και ο Μάο. Κατά την φοίτησή του στο Τέταρτο Επαρχιακό Σχολείο, ένα ινστιτούτο εκπαίδευσης δασκάλων, συνάντησε για πρώτη φορά στοχαστές που ασχολούνταν με δυτικές πολιτικές φιλοσοφίες. Ο Σύλλογος Μελέτης του Νέου Λαού επεξέτεινε το πνευματικό του σύμπαν αλλά και τον κύκλο των φίλων του, πολλοί από τους οποίους θα γινόταν αρχότερα στρατευμένα μέλη του ΚΚΚ. Έχοντας ήδη διαβάσει ευρέως τα κλασικά κινεζικά έργα, κυρίως μυθιστορήματα και ποίηση, ο Μάο άρχισε πλέον να ασχολείται με τον φιλελευθερισμό μέσω της δυτικής φιλοσοφίας. Τον ενέπνευσε πολύ ο αγαπημένος του δάσκαλος, ο Γιαγκ Τσαγκτζί, απόφοιτος φιλοσοφίας στο Εδιμβούργο που μετέπειτα μελέτησε τον Καντ στην Χαϊδελβέργη. Όταν, το 1918, ο Μάο αποφοίτησε, ο Γιαγκ είχε δεχτεί την προσφορά έδρας στη φιλοσοφία στο Beida (Πανεπιστήμιο του Πεκίνου). Πήρε τον Μάο μαζί του. Οι διανοητικές ζυμώσεις που είχαν συνεπάρει την χώρα από το 1911 δεν έδειχναν να καταλαγιάζουν. Οι διαφωνίες ανάμεσα σε διαφορετικά φιλοσοφικά ρεύματα κυριαρχούσαν στην πολιτισμική ζωή των πόλεων. Ο Κάι Χεσέν, στενός φίλος του Μάο, είχε καταλήξει στο Παρίσι, από όπου έγραφε μακροσκελείς επιστολές, περιγράφοντας την επίδραση της Ρωσικής Επανάστασης στην Ευρώπη και υπογραμμίζοντας τη σχέση ανάμεσα σε θεωρία και πρακτική. Οι επιστολές βοήθησαν στην ριζοσπαστικοποίηση του Μάο.

Δεν υπάρχουν σχόλια: