Κυριακή, 13 Μαρτίου 2011

Ernst Bloch-Το μη σύγχρονο και η υποχρέωση στη διαλεκτική του (1932)

Ernst Bloch
Το μη σύγχρονο και η υποχρέωση στη διαλεκτική του
1932

Δεν ζουν όλοι οι άνθρωποι στο ίδιο Τώρα. Ζουν έτσι μόνο επιφανειακά, εξαιτίας του γεγονότος ότι μπορούν να ιδωθούν σήμερα. Αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι ζουν στον ίδιο χρόνο με τους άλλους.

Μάλλον κουβαλούν ένα πρότερο στοιχείο μαζί τους. Κι αυτό παρεμβάλλεται. [...] Οι παλιότεροι καιροί εξακολουθούν να ασκούν επιρροή στα παλιότερα στρώματα. Είναι εύκολο να να βρεις τον δρόμο σου --ή να τον ονειρευτείς-- σε παλιότερους καιρούς εδώ. [...] Γενικά, είναι πολλά τα χρόνια που χτυπούν μέσα στο ένα, το οποίο είναι αυτό που μετριέται και κυριαρχεί. Ούτε ανθίζουν στο σκοτάδι όπως παλιά, αλλά έρχονται σε αντίφαση με το Τώρα --με τρόπο παράξενο, τεθλασμένο, πισώπλατο. Έχει εμφανιστεί η δύναμη αυτού του παράκαιρου δρόμου, έχει υποσχεθεί νέα ζωή, όσο και αν απλώς αντλεί στην επιφάνεια το παλιό. Και οι μάζες στράφηκαν σ' αυτό, γιατί τουλάχιστον το αβάσταχτο Τώρα μοιάζει διαφορετικό με τον Χίτλερ, γιατί αυτός ζωγραφίζει παλιά ωραία πράγματα για όλους. Δεν υπάρχει τίποτε πιο απροσδόκητο και πιο επικίνδυνο από αυτή την δύναμη του να είσαι συνάμα φλογερός και μέτριος, αντιφατικός και μη σύγχρονος. Οι εργάτες δεν είναι πια μόνοι με τον εαυτό τους και τους εργοδότες. Πολύ πιο παλιές δυνάμεις, από μια πολύ διαφορετική βάση, ανοίγονται ανάμεσά τους.

[...]

Πολλοί [...] έχαναν αναμφίβολλα χρόνο με το Τώρα. Έμεναν πίσω από την εξέλιξή του γιατί περπατούσαν πολύ αργά, αν και με άλλη οπτική το περπάτημά τους είναι εντελώς σημερινό. 

[...]

Ο ανθρωπάκος, για παράδειγμα, έχασε τα λεφτά του και τα θέλει πίσω. Βαδίζοντας σ' αυτόν τον δρόμο μπορεί να αποκτηνωθεί και να ονειρεύεται. Κείτεται πάλι πνευματικά στρεβλός, αλλά ακριβώς στο Τώρα. Αν καλυτερέψουν για αυτόν τα πράγματα θα σταματήσει μέσα του το άγριο και ονειροπόλο στοιχείο. Αν δεν καλυτερέψουν, και αν ο Χίτλερ απογοητεύσει όταν πάρει την εξουσία, τότε οι προλετάριοι που συνταξιδεύουν μαζί του ή που τού δίνουν απλώς μια ευκαιρία, θα μεταπηδήσουν προς την αριστερά, όπου τούς περιμένουν. Αλλά ο μικροαστός τουλάχιστον δεν θα πιστεύει πια σε φαντάσματα. 

[...]

Η πίστη, η υπακοή, ο αγώνας, είναι αυτές οι φασιστικές αρετές; Ίσως, αλλά για πολλούς η υπακοή είναι η καλύτερη ανάμεσά τους. Είναι η τάξη και η ιεραρχία το φασιστικό στυλ αρχιτεκτονικής; Ίσως, αλλά πολλοί άνθρωποι αναζητούν την γαλήνη και την ησυχία τους σε αυτή την τάξη, μια θέση σ' αυτή την ιεραρχία. Πράγματι, η εθνικοσοσιαλιστική αναταραχή έχει αποκληθεί, και όχι άδικα, μια επίκληση των ποταπότερων ενστίκτων του ανθρώπου: καμιά αρνητική παρατήρηση δεν θα μπορούσε να έχει περισσότερη αλήθεια. Οι εικόνες μιας ήσυχης εσωστρέφειας είναι άλλο θέμα· ακόμα και αν τόσες πολλές από αυτές δεν ήταν τόσο φτηνές, θα μπορούσε κανείς να δει ακόμα ότι αν και δεν μπορεί να είναι πάνω από τριάντα ετών ιστορικά, έχουν μπαγιατέψει σ' αυτό το διάστημα. Εδώ, ο ανθρωπάκος απλώς δεν δίνει σημασία στο πού βρίσκεται, αν και, με έναν μικρό και συγχισμένο τρόπο, βρίσκεται απόλυτα στο Τώρα. 

[...]

Αλλά ακόμα και αν τώρα, μετά την ολική προλεταριοποίηση και την ανασφάλεια, μετά την παρακμή του υψηλότερου επιπέδου διαβίωσης και κάθε προοπτικής καριέρας, οι μάζες των εργαζομένων δεν ενώνονται με τους Κομμουνιστές ή έστω τους Σοσιαλδημοκράτες, μάλλον το αντίθετο, τότε είναι προφανές ότι υπάρχει μια αντίδραση δυνάμεων οι οποίες αποκρύπτουν την διαδικασία του γίγνεσθαι-εμπόρευμα όχι απλώς με όρους ιδεολογικούς και υποκειμενικούς (πράγμα που συνέβαινε με το μη ριζοσπαστικό κέντρο μέχρι και μετά τον πόλεμο), αλλά επίσης με όρους αληθινούς, δηλαδή εξαιτίας μιας αληθινής μη συγχρονικότητας. Βρίσκονται λοιπόν σε λειτουργία ένστικτα και αποθέματα από προ-καπιταλιστικούς καιρούς και εποικοδομήματα, γνήσιες μη συγχρονικότητες που αναβιώνει στην συνείδησή της μια τάξη που βουλιάζει.

[...]

Η μαρξιστική επανάσταση η οποία επιδιώκει να "επαναστατικοποιήσει τον παλιό κόσμο με τα δικά του μεγάλα μέσα" δεν συγκρούεται απλώς με τις μεγάλες επιχειρήσεις στην καπιταλιστική δημοκρατία. Πέφτει πάνω στο εμπόδιο νέων αντιδραστικοτήτων εξαιτίας της μη συγχρονικότητας. Πέφτει πάνω στην μαξιλαρωμένη τους "αντίφαση" προς το κεφάλαιο, την οξυμένη τους αντίθεση προς τον μαρξισμό. [...] Η οικονομική κρίση που απελευθερώνει το φάντασμα συμβαίνει σε μια χώρα με ένα ιδιαίτερα μεγάλο ποσοστό προ-καπιταλιστικού υλικού. [...] Αυτό ακριβώς το σχετικό χάος έσπρωξε προς τον Εθνικοσοσιαλισμό "παράκαιρα", μη σύγχρονα στοιχεία που προερχόταν από μια ακόμα "βαθύτερη" οπισθοδρόμηση, δηλαδή από τη βαρβαρότητα. Και δεν θα χρειαζόταν κανένας Νίτσε στην Γερμανία για να μετατρέψει τις αντιθέσεις του αίματος κόντρα στον νου, της αγριότητας κόντρα στην ηθική, της μέθης κόντρα στον Λόγο σε μια συνομωσία ενάντια στον πολιτισμό. Οι ανάγκες και τα αποθέματα των παλιών καιρών διαρρηγνύουν συνεπώς τον σχετικισμό της γενικής εξάντλησης όπως κάνει το μάγμα έναν λεπτό φλοιό. Πράγματι, ο μηδενισμός της αστικής ζωής, αυτή η διαδικασία του γίγνεσθαι εμπόρευμα όλου του κόσμου, η αλλοτρίωση, αποκαλύπτει εδώ με έναν διπλά "φυσικό" τρόπο συντηρημένες μη συγχρονικότητες και συντηρεί με έναν διπλά μαγικό τρόπο τη "φύση". Και έτσι, κατασκηνωτικές φωτιές και καπνός από θυσίες αναδύονται από τη λαϊκή σάλα. Οι τρομπέτες αναγγέλουν τον Φύρερ με μεγαλύτερη ένταση από ότι είχε ο απλά Βιλχελμινικός τρόπος, και οι ισχνοί, μικροί κήποι της ιδεολογίας που διαψεύδουν τον μύθο γίνονται τροπικοί και σηκώνονται --ανάμεσα στις οργίλες μεσαίες τάξεις-- σαν ζούγκλες. 

Δεν υπάρχουν σχόλια: