Σάββατο, 19 Μαρτίου 2011

Κρίση, ιστολόγια, και κριτική τεχνογνωσία

Μία από τις συνέπειες της κρίσης που έχει περάσει απαρατήρητη και ασχολίαστη είναι αυτή που αφορά η σταδιακή μεταμόρφωση των βασικών προϋποθέσεων του εγχώριου δημόσιου λόγου, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τον χώρο των ιστολογίων: μέχρι τις απαρχές της κρίσης στην Ελλάδα, το κυρίαρχο μοντέλο του λόγου για την πολιτική και την κοινωνία ήταν ο σχολιασμός. Ο εκάστοτε συγγραφέας λάμβανε ως δεδομένο το ένα ή το άλλο γεγονός, την μία ή την άλλη δήλωση πολιτικού ή κομματικού στελέχους, και κατόπιν τοποθετούνταν κριτικά επ' αυτής. Ο ρόλος του δηλαδή ήταν λίγο-πολύ ο ρόλος του δημοσιογράφου, ο οποίος απλώς σχολιάζει τον λόγο που ήδη διαχέεται στην δημόσια σφαίρα. 

Η κρίση δημιούργησε νέες περιστάσεις, αρχής γενομένης από τα ζητήματα για την διαχείρισή της. Όποιος ήθελε να έχει λόγο για αυτήν έπρεπε όχι απλώς να ενημερωθεί για τα διάφορα οικονομικά δεδομένα, αλλά πολύ σημαντικότερα, να πάρει θέση για το ένα ή το άλλο εφικτό ή προτεινόμενο μέτρο: παύση πληρωμών, "κούρεμα" του χρέους, έξοδο από την ευρωζώνη, κλπ. Οι συνθήκες καθιστούν τον απλό σχολιασμό όλο και πιο ανεπαρκή στα μάτια των αναγνωστών, οι οποίοι πλέον διαβάζουν, σε μεγάλο βαθμό, σε αναζήτηση προτάσεων και λύσεων. Η τάση έχει αναπόφευκτα επεκταθεί από την οικονομία και στην πολιτική, όπου γίνεται όλο και η επιτακτικότερη η λήψη θέσης επί ζητημάτων κομματικής στρατηγικής, κινηματικού προσανατολισμού, κλπ: υπολογίζονται προοπτικές συμμαχιών, αναλύονται τα πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα συσπείρωσης γύρω από συγκεκριμένα ζητήματα, και ούτω κάθε εξής. 

Όλο και περισσότερο λοιπόν, τα ιστολόγια καλούνται να πάρουν θέση, να αναπτύξουν τα επιχειρήματά τους για αυτή την θέση, να ασκήσουν κάτι περισσότερο από την λειτουργία του σχολιαστή της επικαιρότητας. Ανατρέχοντας στο παρελθόν, βλέπω την εξέλιξη του παρόντος ιστολογίου με όρους, λίγο-πολύ, μιας σειράς από απόπειρες λήψης θέσης: για τον απόηχο του Δεκέμβρη του 2008, για τις μακροπρόθεσμες ή όχι προοπτικές της οικονομικής κρίσης, για τα γεγονότα γύρω από τον Στολίσκο της Ελευθερίας στη Γάζα, για τα γεγονότα της 5/5, για την ηθικολογική ρητορική που συνόδεψε την πρώτη φάση της πρόσληψης της κρίσης, για την έξοδο από το ευρώ, για το "μεταναστευτικό". 

Η λήψη θέσης επιβαρύνει τον ιστολόγο με αρκετές υποχρεώσεις: ενημέρωση, επεξεργασία δεδομένων, επιλογή αναλυτικής μεθοδολογίας και θεωρητικού μοντέλου ανάλυσης. Αυτό σημαίνει ότι τον/την εκθέτει επίσης πολύ περισσότερο από ότι στο παρελθόν στην κρίση: η ουσιαστική μετάλλαξη του ιστολογείν τον τελευταίο ενάμιση περίπου χρόνο είναι ότι ο/η ιστολόγος και το ιστολόγιο αδυνατεί όλο και περισσότερο να κρίνει χωρίς να κρίνεται ταυτόχρονα· ενώ μέχρι πρότινος αρκούσε η συγγραφική δεινότητα ή το ταλέντο, ή η ενδιαφέρουσα θεματολογία για να καθιερωθεί ένα ιστολόγιο, το τελευταίο διάστημα η μοίρα του και οι προοπτικές του κρίνονται όλο και περισσότερο από την επιτυχία ή αποτυχία του να τοποθετηθεί πειστικά για θέματα που απασχολούν και πιέζουν την καθημερινή ζωή των αναγνωστών του.

Η τάση αυτή έχει τόσο αρνητικά όσο και θετικά αποτελέσματα: στα αρνητικά θα πρέπει να καταταχθούν οι αρνητικές συνέπειες που έχει το συνεχές ύψωμα του πύχη των προσδοκιών για την συγκρότηση του λόγου: ο ιστολόγος καλείται να λειτουργήσει ως οικονομολόγος, κοινωνιολόγος, θεωρητικός της πολιτικής, κομματικός τακτικιστής, αναλυτής δεδομένων, συγγραφέας μανιφέστων, και ένα σωρό άλλα πράγματα ταυτόχρονα. Συχνά αυτό αποδεικνύεται ανέφικτο,  και το αποτέλεσμα της προσπάθειας να ανταποκριθείς είναι να εκτίθεσαι, ξεφεύγοντας κατά πολύ από τα όρια αυτού που έχεις την τεχνογνωσία να χειριστείς αποτελεσματικά και με φερεγγυότητα. Από την άλλη όμως πλευρά, είναι αυτό ακριβώς που βρίσκω και ιδιαίτερα θετικό: για πάρα πολύ καιρό, η κοινωνία συνήθισε σε έναν δημόσιο λόγο που υπέχει τον ρόλο διασκέδασης, που στερείται ευθυνών, που απλώς καταλώνεται ως ευχάριστος θόρυβος. Συνήθισε έναν δημόσιο λόγο κατ' ουσία παρασιτικό, "εύκολο" και ανέξοδο. Και συνεπώς αποδέχτηκε και μια αντίληψη για τις υποχρεώσεις του πολίτη που ουσιαστικά ευτελίζει την ιδέα της δημοκρατίας, συρρικνώνοντάς την στην απλή διάχυση "απόψεων" και "γνωμών", χωρίς κόστος, χωρίς απαιτήσεις λογικής συνέπειας και πολιτικής συνεκτικότητας, και χωρίς κοινωνικό αντίκτυπο σε κάποια ενσυνείδητη κατεύθυνση.

Όλο και περισσότερο, μας ζητείται όχι να σχολιάσουμε αλλά να κρίνουμε· και όλο και περισσότερο, οι κριτές κρίνονται οι ίδιοι. Η διάσταση αυτή είναι ένα σημαντικό κέρδος για την εξυγίανση της δημόσιας σφαίρας από τα κάτω, την σταδιακή απομάκρυνση της κοινωνικής πλειοψηφίας από τον ρόλο του αφηρημένου καταναλωτή και των πηγών εκπόρευσης του δημόσιου λόγου από αυτόν του παρασιτικού κουτσομπόλη της γειτονιάς. Η κρίση κρίνει: απομυθοποιεί, εκθέτει, αναδεικνύει τεράστιες θεωρητικές και πρακτικές ανεπάρκειες, αποκαλύπτει γύμνιες εκεί που πρότερα όλα φάνταζαν γυαλιστερά και καλο-τακτοποιημένα. Θα πρέπει να παραμείνουμε όσο περισσότερο γίνεται ανοιχτοί σ' αυτή την διαδικασία κρίσης, ανοιχτοί δηλαδή στην αυτοκριτική, στην πίεση μεγαλύτερων απαιτήσεων, στην ανησυχία αυτού που κατανοεί ότι τα όπλα τεχνογνωσίας με τα οποία είναι εφοδιασμένος ή εφοδιασμένη δεν επαρκούν, ότι χρειάζονται νέες σκέψεις, νέοι τρόποι αντίληψης, μια νέα αυστηρότητα προς τον εαυτό μας και προς τους άλλους. 

Στον βαθμό που γίνεται ενσυνείδητο αυτό, στον βαθμό δηλαδή που αφηνόμαστε να εξερευνήσουμε τις συνέπειές του για την καθημερινή μας στάση ζωής εντός και εκτός διαδικτύου, αποτελεί ίσως το μοναδικό κέρδος από την πολυεπίπεδα καταστροφική εμπειρία των τελευταίων δύο περίπου ετών.

Δεν υπάρχουν σχόλια: