Τετάρτη, 23 Μαρτίου 2011

Μερικές σκέψεις για το ζήτημα στη Λιβύη

1. Η βασική κατεύθυνση στην οποία κωδικοποιήθηκε, κυρίως στις ενδοαριστερές συζητήσεις, το πρόβλημα ή ζήτημα το οποίο θέτει η κατάσταση στην Λιβύη ήταν αυτή του διλήμματος που ανέκυψε ανάμεσα στην υποχρέωση υποστήριξης των εξεγερμένων (εντός ή εκτός εισαγωγικών) κόντρα σε ένα μάλλον κοινή συναινέσει αυταρχικό καθεστώς, και της υποχρέωσης υπεράσπισης της κρατικής ανεξαρτησίας της Λιβύης από τις αρπακτικές διαθέσεις των ιμπεριαλιστικών κρατών. Το δίλημμα δεν τέθηκε έτσι μόνο στην Ελλάδα αλλά σε παγκόσμια κλίμακα, και η παγκόσμια αριστερά διχάστηκε στην βάση αυτή του διλήμματος επίσης σε παγκόσμια κλίμακα.

2. Η κατασκευή όμως του διλήμματος με τους όρους που πήρε βασίζεται στην πρότερη και σιωπηλή αποδοχή μιας σειράς αντιλήψεων. Η πρώτη και βασικότερη αφορά μια μακρά παράδοση στην αριστερή --και πιο συγκεκριμένα στην μαρξιστική-- σκέψη: μια παράδοση υπεράσπισης της αρχής της εθνικής αυτοδιάθεσης από εξωγενείς παρεμβάσεις και επεμβάσεις.

3. Με τη σειρά της, η υπεράσπιση της αρχής αυτής επισύρει μια δεύτερη σιωπηλή προϋπόθεση, που δεν είναι άλλη από την υπεράσπιση του επιθυμητού της οργανωτικής/διοικητικής οντότητας του έθνους-κράτους. Διότι η όποια διαθέσιμη και εφικτή κριτική του ιμπεριαλισμού περνά αναπόφευκτα από την αποδοχή της ιδέας του απαραβίαστου του δικαιώματος της αυτοδιάθεσης και της ανεξαρτησίας εθνών-κρατών.

4. Τούτο φέρνει την μαρξιστική σκέψη σε μια παράξενη θέση, μιας και στον βαθμό που είναι επίσης αντι-ιμπεριαλιστική σκέψη (και αυτή η διάσταση είναι ιδιαίτερα σημαντική στο έργο των Λένιν και Μάο), είναι αναγκασμένη να προτάξει την υπερασπισιμότητα από εξωγενείς απειλές μιας έννοιας --του έθνους κράτους-- την οποία όμως εσωτερικά υποβάλλει σε αλύπητη κριτική (μιας και το έθνος-κράτος αποτελεί διπλό εμπόδιο για την κομμουνιστική χειραφέτηση, αφενός ως μέσο πρόταξης της εθνικής ενότητας πάνω από την ταξική πάλη και αφετέρου ως μέσο υποστασιοποίησης του κράτους, που για την μαρξική θεωρία είναι η αποκρυσταλλωμένη έκφραση της ταξικής ηγεμονίας της αστικής τάξης, και συνάμα το βασικό μέσο διαιώνισής της).

5. Προκύπτει όμως ταυτόχρονα και μια περαιτέρω αντίφαση, οι οποία ενδημεί ιδιαίτερα στα (πρώην) αποικιοκρατούμενα κράτη. Και αυτή αφορά το γεγονός ότι το έθνος-κράτος, του οποίου η προτεραιότητα προβάλλεται ως βάση νομιμοποίησης της αντίστασης στις ιμπεριαλιστικές παρεμβάσεις, είναι το ίδιο συχνά αποτέλεσμα ιμπεριαλιστικών παρεμβάσεων στο παρελθόν. Στην περίπτωση της Λιβύης, αυτοί που πρωτοστάτησαν στην ένωση των τριών επαρχιών που συναπαρτίζουν το σημερινό κράτος της Λιβύης ήταν οι ίδιες οι Μεγάλες Δυνάμεις. Η λογική δε της ένωσης των τριών επαρχιών δεν ήταν άλλη από την καλύτερη εξυπηρέτηση των συμφερόντων της Δύσης μέσω της μεγαλύτερης διαχειριστικής επάρκειας που θα είχε ένα ενωμένο κράτος σε ό,τι αφορά την απρόσκοπτη και κατά το δυνατό μεγιστοποιημένη εξαγωγή πετρελαίου.

6. Περαιτέρω: Η διαίρεση σε (ενίοτε ή συχνά) εχθρικές μεταξύ τους φυλές ή φατρίες είναι τόσο μια ντε φάκτο κατάσταση που προηγείται της ίδρυσης του λιβυκού κράτους, όσο και μια τεχνική --όλως παραδόξως-- εκ των υστέρων ενοποίησής του, μέσω της άσκησης μιας realpolitik του "διαίρει και βασίλευε" η οποία θυσιάζει την νεωτερική αρχή της τυπικής ισότητας όλων απέναντι στον νόμο ώστε να εξυπηρετήσει ακριβώς την επίσης νεωτερική αρχή του μονοπωλίου της κυριαρχίας από το κράτος. Με άλλα λόγια, το καθεστώς Καντάφι αποτελεί ιστορικά τυπικό παράδειγμα "εκλεκτικού εκσυγχρονισμού", πολλάκις δοκιμασθέντος στην πρώην αποικιοκρατούμενη "περιφέρεια": αρχές οι οποίες αντιβαίνουν στην αξιακή νομενκλατούρα της νεωτερικότητας τίθενται στην υπηρεσία της αξιακής νομενκλατούρας της νεωτερικότητας. Έτσι, ο δρόμος για την εθνική ενότητα περνά ουσιαστικά μέσα από την ενθάρρυνση της αμοιβαίας εχθρότητας φυλών ή φατριών, οι οποίες αποδυναμώνονται εξίσου απέναντι στο κράτος εξαιτίας του αμοιβαίου φόβου τους ότι θα περιθωριοποιηθούν προς όφελος αντιπάλων· η νομιμοποίηση του κράτους προϋποθέτει όχι την εγελιανή του θέληση να αρθεί έστω φαινομενικά πάνω από τους επί μέρους ανταγωνισμούς ως "κράτος δικαίου", αλλά, αντίθετα, την ενεργητική του συμμετοχή στους επί μέρους ανταγωνισμούς, την χρήση του κρατικού πλούτου για την ενίσχυση συγκεκριμένων "αφοσιωμένων" ομάδων, την χρήση, ουσιαστικά, της κρατικής δωροδοκίας ως μέσο εξειρήνευσης κοινωνικών ομάδων που θα μπορούσαν να αμφισβητήσουν έμπρακτα το μονοπώλιο στην κυριαρχία ενός κράτους κατά βάση αδύναμου και ελλιπώς ιδεολογικά νομιμοποιημένου (πόσο μακριά από αυτό βρίσκεται η Ελλάδα κατά το σύνολο της ιστορίας της ως σύγχρονο κράτος;)

7. Είναι προφανές ότι ένα θεωρητικό πλαίσιο το οποίο αρκείται στην "κριτική του ιμπεριαλισμού" χωρίς να λαμβάνει υπόψη καμία από τις πιο πάνω επιπλοκές είναι καταδικασμένο να αποτυγχάνει να συλλάβει τις πλήρεις διαστάσεις του προβλήματος. Και το πρόβλημα, ουσιαστικά, δεν είναι αν ο Καντάφι είναι αιμοσταγής δικτάτορας που πρέπει να ανατραπεί ή αντι-ιμπεριαλιστής ήρωας που χρειάζεται σθεναρή υπεράσπιση. Το πρόβλημα είναι μάλλον αν το έθνος-κράτος ως τέλος (με την έννοια του τελικού σκοπού) των αστικών επαναστάσεων που μας εισήγαγαν στην νεωτερική εποχή παραμένει ή όχι η οικουμενικά αποδεκτή μορφή του δικαίου όχι απλώς για την αστική τάξη αλλά και για τον μαρξισμό, παρά την θεμελιώδη κριτική του δεύτερου στην λειτουργία και τους στόχους της μορφής του κράτους (βλ. Καρλ Μαρξ, Κριτική της Εγελιανής Φιλοσοφίας του Κράτους και του Δικαίου).

8. Αυτό που παρατηρούμε στην αντι-ιμπεριαλιστική ρητορική σήμερα είναι μια ξεκάθαρη τάση ταύτισης με την υπάρχουσα μορφή του έθνους-κράτους· ταύτισης, εν προκειμένω, με την τεχνητή, από τα πάνω επιβληθείσα μορφή του κράτους που εισήγαγε, για δικούς του διοικητικούς και εργαλειακούς σκοπούς, ο ίδιος ο ιμπεριαλισμός· και όχι μόνο στη Λιβύη, αλλά σε πολλά από τα σημερινά κράτη, ιδιαίτερα στην Αφρική. Πιο απτά, η υπεράσπιση του καθεστώτος Καντάφι με αντι-ιμπεριαλιστικούς όρους επισύρει, όλο και περισσότερο, την καταδίκη της δεδηλωθείσας θέλησης της ανατολικής επαρχίας της Κυρηναϊκής για αυτονόμηση από αυτό το καθεστώς. Η εξέγερση χρίζεται "ψευδο-εξέγερση" και οι "ψευδο-εξεγερθέντες" της Βεγγάζης και των άλλων περιοχών της ανατολικής Λιβύης εξισορροπούν τις κατηγορίες περί "ξένων μισθοφόρων" που υπερασπίζονται τον (υποτίθεται τουλάχιστον) ισχυρό στην Τριπολιτανία Καντάφι.

9. Το παράδοξο της αναγωγής του κρατισμού σε υπέρτατο στόχο της μαρξιστικής πολιτικής δεν εξαντλείται στις παρατηρήσεις του Μαρξ και του Έγκελς περί του επιθυμητού του "μαρασμού του κράτους", ή στις αντίστοιχες διαστάσεις της σκέψης του Λένιν για την αντι-κρατική κατεύθυνση που προϋποθέτει ο κομμουνισμός της "δικτατορίας του προλεταριάτου", αλλά περιλαμβάνει και την διάψευση της ταύτισης, ιδιαίτερα μετά το 1960, της  αριστεράς με τα μειονοτικά δικαιώματα, με τα δικαιώματα των υποτελών [subalterns] κόντρα στην αυθαιρεσία της κεντρικής κρατικής εξουσίας και του από τα πάνω "εκσυγχρονισμού"· και, ταυτόχρονα, την υπαναχώρηση σε ό,τι αφορά την μετα-αποικιοκρατική κριτική στην ηγεμονία του "αφηγήματος της νεωτερικότητας", όπου φιγουράρει σε περίοπτη θέση η έννοια του σύγχρονου αστικού κράτους ως συνώνυμου της πεφωτισμένης, χειραφετημένης και προοδευτικής κοινωνίας, ακόμα και όταν εμπειρικά το κράτος αυτό είναι οτιδήποτε άλλο από έκφανση χειραφέτησης και προοδευτισμού. 

10. Ένα μεγάλο μέρος των --όχι μόνο-- αριστερών αντιδράσεων λοιπόν ενάντια στην παρέμβαση στην Λιβύη δείχνει ότι δεν είμαστε καθόλου "μεταμοντέρνοι" στην πολιτική --αλλά αντίθετα, βαθιά προσκολλημένοι στο βασικό εννοιολογικό λεξιλόγιο του 18ου αιώνα, όταν και οι έννοιες της λαϊκής κυριαρχίας και αυτοδιάθεσης πρωτοεμφανίζονται στον ορίζοντα. Αλλά επίσης, δείχνει ότι υπάρχει μια άρρητη συμφωνία ανάμεσα στον αστικό φιλελευθερισμό και τον μαρξισμό σε ό,τι αφορά την ανωτερότητα της σύγχρονης κρατικής μορφής από κάθε προ-νεωτερική μορφή κοινωνικής συγκρότησης, και των αρχών της πρώτης από κάθε ετερογενή αρχή στηρίζει ή νομιμοποιεί τις δεύτερες (οικογένεια, φυλή, εντοπιότητα, κλπ).

11. Φυσικά, τίποτε από τα παραπάνω δεν αφαιρεί πολιτική νομιμότητα από την αντίθεση στην δυτική επέμβαση στην Λιβύη -- επέμβαση που είναι βαθιά υποκριτική, κυνικά αδιάφορη για τα δεδηλωμένα της ιδανικά περί δήθεν εκδημοκρατισμού της κοινωνίας, και σχεδόν αναπόφευκτα καταστροφική, όπως καταστροφικές και κοινωνικά αποτυχημένες ήταν οι δυτικές πολεμικές παρεμβάσεις στην Γιουγκοσλαβία, το Αφγανιστάν και το Ιράκ. Εννοείται ότι δεν υφίσταται καμία νόμιμη βάση στήριξης ή έστω σιωπηλής ανοχής αυτής της επέμβασης.

12. Τούτο όμως δεν αναιρεί καθόλου τα τεράστια προβλήματα που φέρνει στην επιφάνεια η αμηχανία και η διχογνωμία της αριστεράς απέναντι στο λιβυκό ζήτημα. Στο πιο πρακτικό και άμεσο επίπεδο, η κριτική της δυτικής επέμβασης δεν απαντά στο ποιο είναι το πολιτικά ευκταίο στη Λιβύη από αριστερή οπτική: η επανεπιβεβαίωση της κρατικής ενότητας με κάθε κόστος, με αίμα και ατσάλι; Τι το συναφές με τις χειραφετητικές επιδιώξεις της αριστεράς θα εξέφραζε μια τέτοια εξέλιξη; Ή μήπως είναι το ευκταίο η διάλυση της Λιβύης εις τα εξ ων συνετέθη, και η επιστροφή της στον κατακερματισμό αυτόνομων επαρχιών όπου θα κυριαρχούν τοπικές φυλές ή φατρίες, ίσως και μετά από εσωτερικά ξεκαθαρίσματα λογαριασμών; Και πάλι --και εξίσου δραματικά-- τι ακριβώς θα είχε κάτι τέτοιο να κάνει με την αριστερή πολιτική αντζέντα, και μάλιστα στο παρόν, στην σκιά της παγκόσμιας κρίσης;

13. Πολύ φοβούμαι λοιπόν ότι το δίλημμα "με τους εξεγερμένους και την ιμπεριαλιστική δύση ή με τους αντι-ιμπεριαλιστές και ένα κράτος που όχι μόνο θα χτιστεί με αίμα και καταστολή αλλά εξ ορισμού δεν θα είναι ποτέ κράτος δικαίου" δεν είναι το μόνο που τίθεται από τις περιστάσεις. Εξίσου επίπονο είναι το πρόβλημα που τίθεται σχετικά με το ποια είναι τελικά, και σε συνθήκες σφοδρής κρίσης της παγκόσμιας γεωπολιτικής τάξης, η σχέση της μαρξιστικής αριστεράς με την μορφή του κράτους ως μορφή κοινωνικής οργάνωσης. Θα αγωνιστεί, μέσα στον 21ο αιώνα, η μαρξιστική αριστερά για να κρατήσει όρθια την νεωτερική έννοια του κράτους που πρωτοεισήγαγαν οι αστικές επαναστάσεις και εξήγαγε, σε βολικά μεταλλαγμένη μορφή, ο δυτικός ιμπεριαλισμός; Ή θα προσπαθήσει να επισπεύσει το τέλος της, κινούμενη σε μια κατεύθυνση που ναι μεν θα ενισχύσει την διάλυση του παγκόσμιου συστήματος με τους όρους που δημιούργησε ο καπιταλισμός των τελευταίων τριών αιώνων αλλά με ανυπολόγιστες συνέπειες στην παγκόσμια οικονομία (περιλαμβανομένων στοιχειωδών διαστάσεων όπως το απρόσκοπτο του εφοδιασμού με τρόφιμα και καύσιμα), την προστασία ανθρώπινων ζωών, εννοιών δικαίου και έννομης τάξης;

14. Οι φυγόκεντρες τάσεις, οι τάσεις κατακερματισμού του παγκόσμιου συστήματος, και μαζί του, της νεωτερικής μορφής του έθνους-κράτους ως βασικού "οικοδομικού υλικού" αυτού του συστήματος, φέρνουν τον μαρξισμό απέναντι σε ένα πρόβλημα στο οποίο δεν βρήκε ποτέ ικανοποιητική και θεωρητικά συνεπή λύση. Και η όποια αδυναμία του να ανταπεξέλθει στην πρόκληση που θέτει αυτό το πρόβλημα δεν μπορεί να έχει άλλο αποτέλεσμα από την απώλεια αξιοπιστίας του ως εργαλείου ανάλυσης και κατανόησης μιας νέας εποχής που ανατέλλει, όπως κάθε νέα εποχή, εν μέσω σύγχυσης, αμηχανίας, φόβου και αβεβαιότητας. Αλλά αυτό δεν είναι το σημαντικότερο· το σημαντικότερο είναι το τι θα σημάνει μια τέτοια αδυναμία για τις ελπίδες της ανθρωπότητας --ελπίδες ιερές και απέθαντες-- για δικαιοσύνη, ισότητα και ελευθερία.

Δεν υπάρχουν σχόλια: