Παρασκευή, 11 Μαρτίου 2011

Το δόγμα του σοκ πριν "το δόγμα του σοκ", ή, "Σχέδιο Χ"

Όπως υποσχέθηκα σε παλαιότερα σχόλια, μεταφράζω σήμερα αποσπάσματα από το βιβλίο του Raymond Williams Toward 2000, το οποίο δημοσιεύτηκε το 1983, τέσσερα περίπου χρόνια μετά την άνοδο της Μάργκαρετ Θάτσερ στην εξουσία στην Αγγλία. Όπως ανέφερα ήδη στα ίδια αυτά σχόλια, θεωρώ ότι ο Williams συλλαμβάνει τις βασικές διαστάσεις της νεοφιλελεύθερης λογικής και τις απολήξεις της στο επίπεδο της πολιτικής στρατηγικής δεκαετίες πριν την Naomi Klein, και ότι ως εκ τούτου αξίζει να διαβαστεί ως ένας εξόχως διορατικός αναλυτής του χαρακτήρα της νεοφιλελεύθερης στρατηγικής. Στα πιο κάτω αποσπάσματα, ο Williams δεν ονομάζει τον νεοφιλελευθερισμό ως τέτοιο· ο όρος του είναι "Σχέδιο Χ", αλλά όπως θα διαφανεί, ο συνομωσιολογικός χαρακτήρας της ονομασίας δεν ανταποκρίνεται στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται ο Williams αυτό που περιγράφει και αναλύει. Τέλος, θα πρότεινα τα παρακάτω να διαβαστούν σε άμεση συνάρτηση με το κείμενό μου "Σκέψεις με αφορμή την ομιλία του  Immanuel Wallerstein στην Κύπρο", καθώς και με την συνέντευξη των Dardot-Laval για την "Κατασκευή ενός νεοφιλελεύθερου ατόμου".
RD (Αντώνης)
--------------------
Θεωρείται συνήθως δεδομένο ότι το να σκέφτεσαι για το μέλλον, ως τρόπος του να αλλάζεις το παρόν, είναι μια γενναιόδωρη διαδικασία, εκ μέρους ανθρώπων που όχι μόνο νοιάζονται αληθινά αλλά, σύμφωνα με τους γνωστούς χαρακτηρισμούς, "κοιτούν μπροστά", είναι μεταρρυθμιστές και προοδευτικοί. Όλες οι καλές ιδέες είναι με αυτή την πλευρά. Όλες οι κακές και απογοητευτικές ιδέες με την άλλη. Είναι ένα ζήτημα το πόσο μπορούμε να προχωρήσουμε κάνοντας τέτοιου είδους εύκολες εικασίες.

[...]

Θεωρούνταν κάποτε ότι οι δυνάμεις που αντιτίθεντο [στην αριστερά] δεν ήταν οι ίδιες δυνάμεις που "κοίταγαν μπροστά"· ότι ήταν, σύμφωνα με τους επίσης γνωστούς χαρακτηρισμούς, "συντηρητικές", "αντιδραστικές", "οπισθοδρομικές". Αρκετές από αυτές όντως είναι τέτοιες, αλλά κάνουμε λάθος ανάγνωση αν βασιστούμε πάνω σε μια τόσο απλή αντίθεση. Υπάρχει πλέον μια πολύ σημαντική διανοητική τάση, η οποία έχει κάποια πραγματική βάση στην πολιτική ισχύ, και η οποία είναι έντονα απασχολημένη με την σκέψη και τον σχεδιασμό του μέλλοντος, όσο είναι και κάθε μεταρρυθμιστική ή προοδευτική ομάδα. [...] Αλλά παίρνει έναν πολύ διαφορετικό δρόμο: όχι στην κατεύθυνση του να μοιράζεται τις πληροφορίες και τα προβλήματα, ή στην κατεύθυνση του να αναπτύσσει γις γενικές ικανότητες που χρειάζονται για να τα επιλύσει. Αυτό που μάλλον επιλέγει, διανοητικά και πολιτικά, είναι μια νέα, σκληρή γραμμή για το μέλλον· μια νέα πολιτική του στρατηγικού πλεονεκτήματος.

Ονομάζω την πολιτική αυτή "Σχέδιο Χ". Πρόκειται πράγματι για σχέδιο, σε αντίθεση με μια αστόχαστη αναπαραγωγή ή διασκέδαση της σκέψης. Αλλά διαφέρει από τα άλλα είδη σχεδιασμού, και από όλους τους άλλους σημαντικούς τρόπους σκέψης για το μέλλον, επειδή ο σκοπός του είναι πράγματι ο "Χ": ένα ενσυνείδητο και σκόπιμο άγνωστο, για το οποίο ο μόνος αποφασιστικός παράγοντας είναι το να έχεις το πλεονέκτημα [...] Αλλά αυτό που είναι πραγματικά καινούργιο στο "Σχέδιο Χ" είναι ότι έχει ενσωματώσει γνήσια μια ανάγνωση του μέλλοντος, μια ανάγνωση η οποία είναι τόσο πεσιμιστική, σε γενικές γραμμές, όσο και οι πιο ακραίες αναγνώσεις όσων διαδηλώνουν ενάντια στον ανταγωνισμό για πυρηνικούς εξοπλισμούς ή την όλο και μεγαλύτερη καταστροφή της οικολογικής κρίσης.

Η διαφορά των ανθρώπων του "Σχεδίου Χ" είναι ότι δεν πιστεύουν ότι η οποιαδήποτε επικίνδυνη εξέλιξη μπορεί να σταματηθεί ή να αναστραφεί. Ακόμα και όταν υπάρχουν οι τεχνικοί τρόποι δεν πιστεύουν ότι υπάρχουν οι πολιτικοί τρόποι. Και έτσι, ενώ σε ό,τι αφορά τις δημόσιές τους σχέσεις εξακολουθούν να μιλούν για λύσεις ή για εφικτή σταθεροποίηση, η πραγματική τους πολιτική και ο πραγματικός τους σχεδιασμός δεν επικεντρώνεται σ' αυτά αλλά στην αποδοχή της δίχως τέλος διαιώνισης συνθηκών ακραίας κρίσης και ακραίου κινδύνου. Μέσα στα πλαίσια αυτής της σκληροτράχηλης προοπτικής, όλα τους τα σχέδια αφορούν την απόκτηση πλεονεκτήματος σε διάφορες φάσεις, της απόκτησης ενός αποτελεσματικού αν και προσωρινού αβαντάζ, το οποίο θα τους κρατά πάντα τουλάχιστον ένα βήμα μπροστά σε αυτό που αποκαλούν, μάλλον με ακρίβεια, το σχέδιο του παιγνίου.

Τα πρώτα προφανή σημάδια του Σχεδίου Χ εμφανίζονται στον ανταγωνισμό για πυρηνικούς εξοπλισμούς, στην ανανέωσή του από τα μέσα του 1970. [...] Υπήρξαν νέα σημάδια του Σχεδίου Χ σε κάποιες από τις κυρίαρχες ανταποκρίσεις στην πετρελαϊκή κρίση. [...] στην Βρετανική πολιτική, το Σχέδιο Χ εμφανίστηκε πρόσφατα. [...] Το Σχέδιο Χ έχει διαγνώσει το μέλλον ως την βεβαιότητα μιας παρακμής της καπιταλιστικής κερδοφορίας, εκτός και αν οι υπάρχοντες οργανισμοί και οι προσδοκίες των μισθωτών συρρικνωθούν δραστικά. Με δεδομένη αυτή του την διάγνωση, το Σχέδιο Χ δεν λειτουργεί απλώς με συνηθισμένες μορφές πίεσης αλλά, όταν είναι απαραίτητο, αποδεκατίζοντας το ίδιο το βρετανικό βιομηχανικό κεφάλαιο.  [...] Οι άνθρωποι [του Σχεδίου Χ] δεν έχουν απλώς την γνωστή [από την στρατευμένη αριστερά] σκληρή αποφασιστικότητα, αλλά την συνδυάζουν με μια έλλογη ανάλυση του μέλλοντος του καπιταλισμού και των αναπόφευκτων προϋποθέσεών του.

Σε αυτό το είδος συνδυασμού, οι άνθρωποι του Σχεδίου Χ μοιάζουν με τους σκληρότερους επαναστάτες, οι οποίοι σπρώχνουν αποφασιστικά και με κάθε κόστος προς τους στόχους που έχουν θέσει. Αλλά η διαφορά του Σχεδίου Χ από την επανάσταση είναι ότι στους υπολογισμούς του δεν εμπλέκεται ο μετασχηματισμός της κοινωνίας, ούτε μια νέα τάξη, ούτε χειραφέτηση που να διαρκεί, όσο και αν διατηρείται η ρητορική για αυτά τα πράγματα. Μια φάση τη φορά, μια δεκαετία τη φορά, μια γενιά τη φορά: οι άνθρωποι που παίζουν το Σχέδιο Χ υπολογίζουν το σχετικό πλεονέκτημα σε αυτό για το οποίο δέχονται εξ αρχής πως είναι ένας δίχως τέλος και αναπόφευκτος αγώνας. Πρόκειται για πολιτική ποσοστών, και μέσα στους σκληρούς της όρους διεξαγωγής υπάρχει απόλυτη περιφρόνηση για όσους νομίζουν πως το παρόν και το μέλλον μπορούν να τύχουν διαχείρισης με οποιονδήποτε άλλο τρόπο, και κυρίως για αυτούς που προσπαθούν να μειώσουν ή να μετριάσουν τα προβλήματα ή αρνούνται το απαραίτητο κόστος τους. Αυτοί οι παλιοσυγχισμένοι, όπως και όλοι οι παλιοί ιδεαλιστές είναι απλώς αδιάφοροι, εκτός και αν προσπαθήσουν να ανακατευτούν.

[...]

Επιπλέον, από την μακρά εμπειρία της καπιταλιστικής κοινωνίας, έχει δημιουργηθεί μια ευρεία κοινή λογική που λέει ότι πάντα πρέπει να αναζητούμε το πλεονέκτημα για μας, αλλιώς θα υποφέρουμε και θα συντριβούμε. Η καθημερινή αυτή πραγματικότητα παράγει και αναπαράγει τις συνθήκες που είναι απαραίτητες για να βλέπουμε το Σχέδιο Χ ως αναπόφευκτο. Έχει λοιπόν διεισδύσει βαθιά στο εργατικό κίνημα, το οποίο είχε βασικά θεμελιωθεί σε μια εναλλακτική ηθική για το ζειν καλώς. Όταν ένα συνδικάτο ζητά ένα επίεπδο μισθού όχι στην βάση της κοινωνικής χρησιμότητας της εργασίας για παράδειγμα, αλλά στη βάση του να καλυτερεύσει την θέση του "στον πίνακα βαθμολογίας του πρωταθλήματος μισθών", βρίσκεται ήδη σε συμφωνία με το πνεύμα του Σχεδίου Χ.

[...] 

Το Σχέδιο Χ είναι ένας τρόπος του να αξιολογείς τις πιθανότητες και του να αποφασίζεις για ένα σχέδιο παιγνίου. Ως τέτοιο, ταιριάζει πολιτισμικά με τις εξαπλωμένες συνήθειες του στοιχήματος και με τους υπολογισμούς που αυτές εμπλέκουν. Στα πιο ψηλά του επίπεδα, το Σχέδιο Χ αντλεί από ορισμένα είδη υψηλών στελεχών (περιλαμβανομένης της επιστημονικής και τεχνολογικής διάνοιας) και από ορισμένες πολύ εξιδικευμένες δεξιότητες στον σχεδιασμό παιγνίων. 

[...]

Εξ ορισμού, λοιπόν, το Σχέδιο Χ δεν είναι για όλους. Είναι η αναδυόμενη λογική των αυτοσυνειδητοποιημένων ελίτ [...] Το εκλεπτυσμένο Σχέδιο Χ συνίσταται στο να μπορείς να προβλέψεις τις κρίσεις, στο να προετοιμάζεις θέσεις για αυτές, στο να εφευρίσκεις και να τεστάρεις εναλλακτικά σενάρια ανταπόκρισης σ' αυτές, στο να μετακινείς πόρους και εφεδρείες στη θέση τους.

Το να ονομάζεις αυτή την ισχυρή τάση και το να την εξετάζεις δεν σημαίνει να προτείνεις αυτό που ονομάζεται, κάπως χαλαρά, θεωρία συνομωσίας. Υπάρχουν πολλές πολιτικές συνομωσίες, όπως συνήθως μαθαίνουμε όταν κάποιες από αυτές αποκαλύπτονται, συνήθως εκ των υστέρων. Υπάρχουν στοιχεία του Σχεδίου Χ που είναι εγγενώς συνομωτικά. Αλλά θα υποτιμούσαμε τους κινδύνους που θέτει αν το αναγάγαμε σε απλή συνομωσία. Αντίθετα, είναι η ανάδυσή του στον ρόλο της ρητής κοινής λογικής της υψηλόβαθμης πολιτικής που το καθιστά σοβαρά επικίνδυνο. [...] Σε μια παγκόσμια κρίση είναι σίγουρο ότι το Σχέδιο Χ θα ενισχυθεί, σε αντίθεση με μια παλιότερη πολιτική, λιγότερο έλλογη, λιγότερο πληροφορημένη και λιγότερο προσχεδιασμένη. Αλλά τότε η μόνη σοβαρή εναλλακτική στο Σχέδιο Χ είναι ένας τρόπος του να σκέφτεσαι το μέλλον και τον σχεδιασμό που να είναι τουλάχιστον το ίδιο έλλογος και πληροφορημένος σε όλες του τις συγκεκριμένες πολιτικές, και ο οποίος να μην είναι απλώς ηθικά πολύ ισχυρότερος, σε ό,τι αφορά το ενδιαφέρον του για την κοινή πρόνοια, αλλά σε αυτό το πιο γενικό επίπεδο να είναι πιο έλλογος και καλύτερα πληροφορημένος.

Δεν υπάρχουν σχόλια: