Δευτέρα, 28 Φεβρουαρίου 2011

Ιχάμπ Σαμπάνα-Παναραβισμός από τα κάτω

Ευχαριστούμε θερμά τον συγγραφέα του κειμένου για την αποστολή του στο ιστολόγιο.


Παναραβισμός από τα κάτω
Ο Frantz Fanon, στο βιβλίο του «Της γης οι κολασμένοι», αναφέρει πως οι Ευρωπαίοι υπολογίζουν περισσότερο τους Άραβες από τους μαύρους κατοίκους της Αφρικής, λόγω της κοινής τους κουλτούρας και ταυτότητας. Ο αραβικός εθνικισμός, που άρχισε να κυοφορείται ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα, πήρε τη μορφή του εθνικιστικού-επαναστατικού κινήματος από το 1920 και μετά, ενώ συγχρόνως επιχειρήθηκε και η θεωρητική και η διανοητική του συγκρότηση. Μόνο όμως με τον Gamal Abdel Nasser, μετά το 1950, ο αραβικός εθνικισμός θα βγει στο προσκήνιο τόσο δυνατά, ώστε να ταρακουνήσει τις μεγάλες δυτικές δυνάμεις, αλλά και να προκαλέσει το ενδιαφέρον προσέγγισης της Σοβιετική Ένωσης, με τις σοσιαλιστικές προεκτάσεις που θα πάρει. Μετά την επανάσταση του 1952, και την ανάδειξη του Nasser ως ηγέτη της Αιγύπτου, άρχισαν οι προσπάθειες προσέγγισης μεταξύ των αραβικών χωρών. Η Σαουδική Αραβία πλησίασε την Αίγυπτο, προσπαθώντας να υπογραμμίσει την αντίθεσή της στο αντισοβιετικό Σύμφωνο της Βαγδάτης του 1955, και την υποταγή του Ιράκ στα δυτικά συμφέροντα στην περιοχή. Όμως η Συρία ήταν η χώρα-κλειδί: το 1956 αποφασίζει να κινηθεί με τον ίδιο τρόπο που κινήθηκε και ο Nasser και εξοπλίζεται στρατιωτικά από την Σοβιετική Ένωση, ενώ την ίδια στιγμή αναγνωρίζει την κομμουνιστική Κίνα. Εν μέσω της Κρίσης του Σουέζ και του ψυχροπολεμικού κλίματος, οι Η.Π.Α. υπόσχονται οικονομική βοήθεια στις χώρες, με έμφαση στην Αίγυπτο, που δεν θα επιλέξουν τη σφαίρα επιρροής της Σοβιετικής Ένωσης. Ουσιαστικά αυτό που πέτυχαν οι Η.Π.Α. ήταν η ενδυνάμωση του εθνικού αισθήματος των Αιγυπτίων αφενός, αλλά και των Αράβων συνολικά, αφετέρου.

Στις 2 Φεβρουαρίου του 1958, η Συρία με την Αίγυπτο αποφάσισαν την ένωση των δύο κρατών και την ίδρυση της Ηνωμενης Αραβικής Δημοκρατίας (ΗΑΔ), τη στιγμή που τα υπόλοιπα αραβικά κράτη ήταν από ουδέτερα έως εχθρικά σε αυτή την πρωτοβουλία. Η Συρία φοβόταν την κατάληψη της διακυβέρνησης από το κομμουνιστικό κόμμα και με πρόσχημα τον κίνδυνο κομμουνιστικού πραξικοπήματος, παρέδωσε ουσιαστικά τη διακυβέρνηση της χώρας στον Nasser. Το Ιράκ και η Ιορδανία ανακοίνωσαν τη δημιουργία δικού τους ενοποιητικού μορφώματος. Το επόμενο κράτος που θα προσχωρήσει στην ΗΑΔ ήταν η Υεμένη. Τον Ιούλιο του 1958, ύστερα από πραξικόπημα υπό τον Abdul Karim Kassem, το Ιράκ επαναπροσδιορίζει τη θέση του και συμμαχεί με την Αίγυπτο. Ο Nasser λοιπόν και ο αραβικός εθνικισμός είναι θριαμβευτές. Η ενοποίηση, ενός τμήματος τουλάχιστον, του αραβικού κόσμου είχε επιτευχθεί. Ωστόσο, η ισχυρή προσωπικότητα και ο παρεμβατισμός του Nasser στη Συρία, η ηγετική θέση της Αιγύπτου σε αυτό το εγχείρημα και οι άνισοι όροι, θα υπονομεύσουν την ΗΑΔ και το 1961 θα διαλυθεί. Οι Άραβες ηγέτες θα συνειδητοποιήσουν πως τελικά η συγκρότηση του παναραβισμού και της αραβικής ομογενοποιητικής ταυτότητας με αυτούς τους όρους θα αποδειχθεί ατυχής, ενώ η οδυνηρή ήττα του 1967 από το Ισραήλ θα δώσει ένα καθοριστικό χτύπημα στα θεμέλια του αραβικού εθνικισμού. Η αφομοίωση του παναραβισμού από τα πάνω δεν θα πετύχει. Ο κυβερνητικος σχεδιασμός της αραβικής ενοποίησης απέναντι στις δυτικές δυνάμεις και τις αξίες της αλλά και απέναντι στο εχθρικό κράτος του Ισραήλ αποδεικνύεται ανεπαρκής, μιας και η πρόσληψη από τις αραβικές μάζες όσον αφορά την κοινή αραβική ταυτότα, ενείχε στοιχεία διαφοροποιητικά από χώρα σε χώρα, κυρίως όσον αφορά την κοσμικότητα του κράτους.

Η επανάσταση της Τυνησίας που πυροδότησε την επανάσταση στην Αίγυπτο, και οι εξεγερμένες μάζες σε Υεμένη, Μπαχρείν, Ιράν, Λιβύη, Αλγερία και εσχάτως στο Μαρόκο, φέρνουν στο μυαλό έναν παναραβισμό που δημιουργείται και διαδίδεται μέσα στους δρόμους και μέσω των αγώνων. Η προτροπή για ένδειξη συμπαράστασης και αλληλεγγύης δεν περνά μέσω κυβερνητικών στομάτων, ούτε μέσω επίσημων διαβημάτων, αλλά παίρνει τον δρόμο του εξεγερμένου λαού, που μέσα από τους τρόπους που διαθέτει, διαδίδει την επανάσταση και την αλληλεγγύη και αντιστέκεται. Όσοι προέβλεψαν πως η Τυνησία δεν θα επηρεάσει άλλη χώρα, δεν επαληθεύθηκαν. Όσοι επίσης υποστήριξαν πως η επανάσταση στην Αίγυπτο δεν θα μετασχηματίσει την υπακοή των άλλων Αράβων σε οργή, πάλι δεν επαληθεύθηκαν. Μπορεί ο Nasser να είχε την υποστήριξη του αραβικού λαού, εντούτοις φαίνεται πως εκείνο που κινητοποίησε το παναραβικό κίνημα ήταν οι δικτατορίες που εδώ και τριάντα χρόνια καταπιέζουν τους λαούς της Μέσης Ανατολής. Η διάσημη πολιτική του «ενός μονοκομματικού κράτους», όπως το χαρακτήρισε ο Juan Cole, που κατέχει την ισχύ σε όλους τους τομείς της ζωής, βαθμίαια καταρρέει. Πολλοί υποστηρίζουν πως αυτή η πολιτική ταιριάζει στις αραβικές χώρες αφού ποτέ ουσιαστικά δεν γνώρισαν δημοκρατικές διακυβερνήσεις. Μάλλον αυτή η πολιτική ταιριάζει περισσότερο στους δυτικούς, αφού μετά την αποικιακή εξάπλωση και την επιβολή ψευδο-κοινοβουλευτισμού μετά το πρώτο τέταρτο του 20ου αιώνα, οι δυτικοί ήταν αυτοί πάλι που υποστήριξαν (και πολλές φορές εγκαθίδρυσαν) δικτατορικά και αυταρχικά καθεστώτα στις αραβικές χώρες.

Το Ισλάμ είναι αναπόσπαστο κομμάτι του αραβικού πολιτισμού και ένας αραβικός εθνικισμός σίγουρα θα έχει και κοσμικό και θρησκευτικό χαρακτήρα. Η άρνηση της θρησκευτικής πίστης αποτελεί άρνηση της ίδιας της ταυτότητας τους για την πλειοψηφία των Αράβων. Ωστόσο, το Ισλάμ δεν μπορεί να δείξει το δρόμο προς μια πολιτική αναγέννηση, συνεπώς οι πολιτικές θεωρίες είναι αυτές που θα παίξουν τον καθοριστικό ρόλο. Οι επαναστάσεις αυτές έχουν σίγουρα και εθνικό χαρακτήρα, αν και στο προσκήνιο βγαίνει η κοινωνική δικαιοσύνη και η ελευθερία. Η εντελώς άνιση κατανομή του πλούτου συμπιέζει συνεχώς τα εισοδήματα των πληθυσμών, ενώ ο πληθωρισμός συνεχώς ανεβαίνει. Η απεργίες και οι συγκεντρώσεις των εργατών ουσιαστικά απαγορεύονται στην Αίγυπτο (ισχύει ο νόμος περί κατάστασης έκτατης ανάγκης από το 1981) και πολλές προσπάθειες αντίστασης των εργατών, κατέληξαν σε άγρια καταστολή, όπως η απεργία της 6ης Απρίλη του 2008 στη μεγαλύτερη κλωστοϋφαντουργία στην Αίγυπτο, στην πόλη el-Mahalla el-Kubra, με αρκετές ανθρώπινες απώλειες. Η κατάσταση είναι γενικότερα έκρυθμη όταν πάνω από το 40% του αιγυτιακού πληθυσμού ζει κάτω από το όριο της φτώχειας και όταν πάνω από το μίσο του πληθυσμού του Καϊρου ζει σε παραγκούπολεις και στη φημισμένη Νεκρόπολη [1]. Στην Τυνησία οι μισές από τις μεγάλες επιχειρήσεις της χώρας ανήκουν σε συγγενικά πρόσωπα του Ben Ali, ενώ την ίδια στιγμή σε Υεμένη και Αλγερία οι μεσαίες και κατώτερες κοινωνικές τάξεις δεινοπαθούν από την οικονομική πολιτκή του Ali Abdullah Saleh και του Buteflika αντίστοιχα. Οι ηγέτες του αραβικού κόσμου ακολουθούν τις επιταγές του δυτικού κόσμου, συνάμα όμως καταπιέζουν τους πληθυσμούς τους. Η υποκρισία αυτή, είναι ένας ακόμη λόγος που συνέβαλε στον ξεσηκωμο του πλήθους. Μπορεί ο πόλεμος στο Ιράκ ή η κατοχή των παλαιστινιακών εδαφών να μην πυροδότησαν την εκτεταμένη οργή των αράβων, όμως η συνειδητοποίηση του γεγονότος πως αυτά τα αυταρχικά καθεστώτα υποστηρίζουν τέτοιες επεμβάσεις και διαιωνίζουν την κατάσταση αυτή, τους οδήγησε στην αναζήτηση περισσότερης δημοκρατίας και ισότιμης συμμετοχής στα κοινά. Μπορεί για τους τυράννους ο εσωτερικός εχθρός να τρέφει την καταπάτηση των δικαιωμάτων του ανθρώπου, όμως ο εξωτερικός εχθρός (εν προκειμένω Ισραήλ, Αμερική, Ευρώπη) είναι εκείνος που ενοποιεί τους καταπιεσμένους. Η άμεση κινητοποίηση των λαών της Μέσης Ανατολής δείχνει ότι ο παναραβισμός είναι εδώ, αλλά μάλλον παίρνει τη μορφή της από τα κάτω οργάνωσης, αυτή τη φορά. Μπορεί η ιδεολογική βάση του παναραβισμού να ήταν αντιδυτική-αντιαποικιακή, ωστόσο τώρα αντιδρά στα μεταποικιακά δικτατορικά καθεστώτα. Η κοινή πολιτισμική ταυτότητα των Αράβων αποτελεί το βασικό συνεκτικό στοιχείο στην παρούσα φάση, αν και τα καθεστώτα στις διάφορες αραβικές χώρες είναι διαφορετικά. Με αυτές τις συνθήκες, σίγουρα οι ελίτ των αραβικών χωρών δεν θα επιθυμούσαν έναν τέτοιου είδους παναραβισμό, που θα στρεφόταν εναντίον τους. Ωστόσο, οι επαναστάσεις αυτές μας δείχνουν πως μια νέα μορφή αραβικότητας γεννιέται. Μπορεί τη δεκαετία του ’50 να υποστηριζόταν από τον αραβικό κόσμο, αλλά σίγουρα δεν ήταν σχεδιασμένος και συγκροτημένος από αυτόν. Φαίνεται πως η συγκρότηση του αραβικού αισθήματος γεννιέται στους δρόμους των πόλεων των αραβικών χωρών και όχι μέσω κυβερνητικών σχεδιασμών.


[1] Σύμφωνα με την έκθεση για τις παραγκουπόλεις της Διεθνούς Αμνηστίας που διεξήχθει το 2008 και δημοσιεύθηκε το Νοέμβρη του 2009.
 

Δεν υπάρχουν σχόλια: