Σάββατο, 26 Φεβρουαρίου 2011

Μέση Ανατολή: Τα ερωτήματα

Καθώς συνεχίζει να μαίνεται η ουσιαστικά εμφύλια σύρραξη για το μέλλον της Λιβύης, καθώς αυτό που καλέσαμε "αραβικό 1848" βρίσκεται υπό εξέλιξη σε μια σειρά άλλων χωρών (στην Υεμένη είχαμε χθες τρεις νεκρούς διαδηλωτές όταν οι δυνάμεις καταστολής άνοιξαν πυρ εναντίον πλήθους σε καθιστική διαμαρτυρία), αυτό που ανακύπτει είναι όχι απαντήσεις αλλά τουλάχιστον η αποκρυστάλλωση των ερωτημάτων που μπορούν πλέον να τεθούν με κάποια σχετική σαφήνεια.

Το πρώτο ερώτημα αφορά καθαρά το δυνητικό εύρος, την δυνητική κλίμακα εκδήλωσης του αραβικού 1848: ως τώρα, έχουμε δύο ανατροπές κυβερνήσεων σε Τυνησία και Αίγυπτο, εμφύλια σύρραξη με το καθεστώς Καντάφι και τους υποστηρικτές του στη Λιβύη, χαμηλότερης κλίμακας αλλά συχνά αιματηρές εξεγέρσεις και συγκρούσεις με τις κρατικές δυνάμεις σε Υεμένη και Μπαχρέιν, στην Αλγερία, στην Ιορδανία, στο Ιράν, στο Μαρόκο, ακόμα και στο Κουβέιτ. Η "άνοιξη των λαών"--το κύμα επαναστάσεων που συγκλόνισε για λίγο την Ευρώπη τον Μάρτη του 1848 πριν χαθεί στην καταστολή-- επαναλαμβάνεται με ένα σχεδόν ίδιας έκτασης κύμα στην Μέση Ανατολή τον Φλεβάρη του 2011. Πού θα σταματήσει αυτό το κύμα; Ποια θα είναι η τελική έκταση των ανατροπών στην γεωπολιτική σφαίρα; Μια πιθανή ανατροπή καθεστώτος στην Αλγερία και ανατροπή του Καντάφι στη Λιβύη θα καθιστούσε όλη σχεδόν την Βόρεια Αφρική πεδίο επαναστατικών ανατροπών. Πρόκειται, χωρίς αμφιβολία, για κοσμοϊστορική αλλαγή, την μεγαλύτερη μετά την κατάρρευση του ανατολικού μπλοκ το 1989-90. 

Το δεύτερο ερώτημα αφορά τις δυνητικές συνέπειες αυτής της ανατροπής στο πολιτικό επίπεδο. Οι εξεγέρσεις του Φλεβάρη είχαν (και έχουν) ως κοινό σημείο αναφοράς μια διπλή στόχευση: την διαμαρτυρία για τον πολιτικό αυταρχισμό από τη μία πλευρά, τη διαμαρτυρία για τις αντιλαϊκές συνέπειες της οικονομικής διαχείρισης από την άλλη. Υπάρχει σε αυτές ένα πρόταγμα εκδημοκρατισμού, από τη μία, και ένα πρόταγμα εξισωτισμού και κοινωνικής δικαιοσύνης από την άλλη. Ποιος συγκεκριμένος συνδυασμός απαντήσεων σε αυτά τα προτάγματα θα κυριαρχήσει; Πιο συγκεκριμένα, θα είναι η κυρίαρχη κατεύθυνση ο "εκδυτικισμός" των κοινωνιών αυτών; Ή, αντίθετα, η "ισλαμοποίησή" τους; Και ποιος θα είναι ο ρόλος της σοσιαλιστικής προοπτικής στο ένα ή στο άλλο σενάριο; Ποιες είναι σήμερα οι δυνατότητες για μια κοσμική αραβική σοσιαλδημοκρατία που θα θυμίζει σε κάποια σημεία τα πειράματα στην Νότια Αμερική, κυρίως σε ό,τι αφορά την ανακατανομή του πλούτου από την διαχείριση πολύτιμων φυσικών πόρων όπως το πετρέλαιο; Ποιες οι δυνατότητες για μια θρησκευτικά επιτονισμένη σοσιαλδημοκρατία; Υπάρχει η πιθανότητα να επιτευχθεί, για πρώτη φορά στην αραβική ιστορία, ένας "ισλαμικός σοσιαλισμός" ή έστω μια ισλαμική κίνηση προς την σοσιαλιστική κατεύθυνση; Υπάρχει, για να το πούμε αλλιώς, η δυνατότητα συνύπαρξης του θρησκευτικού στοιχείου με κοσμικές στοχεύσεις στην κοινωνική δικαιοσύνη και την ισονομία; Οι απαντήσεις που θα δοθούν στα διαφορετικά κράτη του αραβικού 1848 είναι πιθανό να είναι ρευστές, ασταθείς και εθνικά συγκεκριμένες. Αναμένονται όμως παρ' όλα αυτά με ιδιαίτερο ενδιαφέρον από την σκοπιά της παγκόσμιας ιστορίας.

Το τρίτο ερώτημα, ή η τρίτη σειρά ερωτημάτων, αφορά την δυνατότητα, μέσα στο υπό διαμόρφωση τοπίο, συμμαχιών και συμπράξεων μεταξύ των χωρών όπου υπήρξε αλλαγή καθεστώτος. Θα μπορέσουν οι χώρες αυτές να στηρίξουν η μία την άλλη σε μια από κοινού προσπάθεια εκδημοκρατισμού και σοσιαλιστικού αναπροσανατολισμού; Θα μπορέσει να επιτευχθεί στη Μέση Ανατολή κάτι που δεν προϋπήρξε ποτέ, ένας διεθνισμός που δεν θα βασίζεται μόνο στην κοινή γλώσσα και θρησκεία, αλλά θα περιλαμβάνει την κοινή πίστη σε ένα διαφορετικό μέλλον για τους αραβικούς λαούς, ένα μέλλον λιγότερο ιεραρχικό, λιγότερο άνισο, λιγότερο κατασταλτικό και καταπιεστικό για τις ατομικές και συλλογικές ελευθερίες, περισσότερο κοινωνικά δίκαιο; Θα μπορέσει, με άλλα λόγια, να μεταμορφωθεί η περιοχή σε ένα μεσανατολικό ανάλογο του σοσιαλιστικού πειράματος στην Νότια Αμερική; Και αν ναι, ποιες θα είναι οι παγκόσμιες συνέπειες της ανάδειξης, δειλά-δειλά, εκτεταμένων μη δυτικών γεωγραφικών ζωνών όπου η ιδέα ότι "δεν υπάρχει εναλλακτική" θα μπει έμπρακτα στο χρονοντούλαπο της ιστορίας;

Το τέταρτο ερώτημα --η τέταρτη δέσμη ερωτημάτων-- αφορά τις επιπτώσεις που θα έχει στην Δύση το αραβικό 1848. Είδαμε ήδη μία βασική επίπτωση, που είναι η επιδείνωση του ούτως καλούμενου "μεταναστευτικού" και η συνεπαγόμενη σκλήρυνση της στάσης της ΕΕ απέναντι σε νέα κύματα μετανάστευσης που είναι πιθανό να προκληθούν από την αστάθεια ή από τυχόν αρνητικές και αιματηρές εξελίξεις στον χώρο της Μέσης Ανατολής. Υπάρχει η δυνατότητα να γίνουμε μάρτυρες μιας παράδοξης κατάστασης όπου η διαδικασία εκδημοκρατισμού στην Μέση Ανατολή δημιουργεί προϋποθέσεις περαιτέρω εκφασισμού στην Ευρώπη;

Μια δεύτερη επίπτωση αφορά τις αλλαγές στην ροή όχι μεταναστών αλλά πετρελαίου. Ήδη ΗΠΑ και ΕΕ δείχνουν να έχουν προβληματιστεί έντονα με την κατάσταση, ταλαντευόμενες ανάμεσα στο κρύψιμο του κεφαλιού στην άμμο και στις πρόβες νεο-ιμπεριαλιστικού "ανθρωπισμού": η ΕΕ αποφάσισε τελικά την επιβολή κυρώσεων στη Λιβύη (και άρα παίζει τα χαρτιά της με δυνητικά νέο καθεστώς), αλλά καθυστερεί την επισημοποίηση της απόφασης για άλλη μια εβδομάδα (προσπαθώντας να κερδίσει τον απαραίτητο χρόνο μέχρι να σιγουρευτεί για το αν θα υπάρξει διάδοχη κατάσταση). Έστω και αυτή η επαμφοτερίζουσα ψευδο-απόφαση όμως προκλήθηκε προφανώς από την πίεση που δημιούργησε η πρότερη ψευδο-απόφαση των ΗΠΑ, που επίσης κρατούν τα ρούχα τους για να έχουν τα μισά. Σ' αυτόν τον άτυπο διαγωνισμό υποκρισίας και realpolitik κυνισμού, οι δύο βασικοί παίχτες της Δύσης διαγκωνίζονται για έλεγχο στην μελλοντική αγορά πετρελοειδών ενώ την ίδια στιγμή ο γεωγραφικά εγγύτερος (η ΕΕ, με βασικότερη ενδιαφερόμενη την Ιταλία) αγωνιά για την εύρεση τρόπων να συνεχίσει η ροή του πετρελαίου χωρίς αυτή να συνοδεύεται από ροές ανεπιθυμήτων μη πετρελαϊκών παραγώγων, δηλαδή ανθρώπων.

Ποια θα είναι η στάση των χωρών του αραβικού 1848 απέναντι σε αυτές τις αντιδράσεις; Θα ανοίξουν τις πόρτες για ένα νέο κύμα νεο-ιμπεριαλιστικής εκμετάλλευσης; Θα μπορέσει η περιοχή να διεκδικήσει την αυτονομία της και την αξιοπρέπειά της και να προστατέψει τα συμφέροντα των λαών της απέναντι στην δυτική αρπακτικότητα; Και αν ναι, ποιες θα είναι οι συνέπειες στις ήδη παραπαίουσες δυτικές οικονομίες τυχόν κάθετης αύξησης της τιμής του πετρελαίου ή δραστικής μείωσης του όγκου εξαγωγών του; 

Τα ερωτήματα είναι λοιπόν πολλά και οι απαντήσεις σ' αυτά θα δοθούν σταδιακά και πιθανόν να είναι ετερογενείς και ακόμα και αντιφατικές. Αυτό που είναι βέβαιο είναι ότι η πολιτική ικανότητα των αραβικών μαζών είναι αυτή τη στιγμή αναμφισβήτητη, σαφώς ωριμότερη σε ό,τι αφορά τον συλλογικό συντονισμό και την συλλογική στόχευση από την αντίστοιχη των Ευρωπαίων, και διεκδικεί την ελπίδα σε κάτι που φαίνεται ακόμη πολύ απόμακρο ως ενδεχόμενο στην Δύση: να διαμορφώσει το μέλλον των ανθρώπινων κοινωνιών στην μετά την κρίση εποχή και να χτίσει τις βάσεις ενός νέου σταδίου της ανθρώπινης ιστορίας.

Δεν υπάρχουν σχόλια: