Πέμπτη, 10 Φεβρουαρίου 2011

"Ο καθένας να κοιτάει την τύφλα του!"

Υπάρχει μια σκηνή στο υπνωτιστικό αγροτικό κωμειδύλλιο που λέγεται Η εαρινή σύναξις των αγροφυλάκων (Δ. Αβδελιώδης, 1999) που αγαπώ ιδιαίτερα. Εκτυλίσσεται μέσα στο ανυπόληπτο καφενείο του εξίσου ανυπόληπτου κυρίου Νύκτα. Ο αγροφύλακας του χειμώνα, ο πτωχός πλην αξιαγάπητα λόγιος χαρτοπαίχτης που, συλληφθείς αργότερα για παράνομο συμμετοχή στον τζόγο, απαγγέλει Χάϊνε, παρατηρεί στον τοίχο της τρύπας του κυρίου Νύκτα έναν πίνακα που είναι κάτι σαν υβρίδιο μεταξύ του Μυστικού Δείπνου του Ντα Βίντσι και της λαϊκής τέχνης του Θεόφιλου και ρωτάει τον κάπελα: "εσείς το ζωγραφίσατε αυτό κύριε Νύκτα";

Είναι μια έντονα αυτοαναφορική ερώτηση, μιας και ο πένης διανοούμενος γέρων είναι το πλησιέστερο ανάλογο στην ταινία του ίδιου του Αβδελιώδη, ενός κατοίκου της νησιωτικής επαρχίας που ναι μεν μοιράζεται την ίδια ζωή με τους συγχωριανούς του, από κάποια όμως αναπόφευκτη απόσταση που του υπαγορεύει η καλλιτεχνική του ευαισθησία. Είναι η στιγμή που ο διάχυτος καλλιτεχνισμός που φαίνεται να πλημμυρίζει την σαν σε ταμπλώ βιβάν στημένη καθημερινή ζωή του χωριού του Θολοποταμίου Χίου φαίνεται να εγείρεται ο ίδιος σαν ζήτημα μέσα στην πλοκή της ταινίας (ας μην ξεχνάμε ότι το mise-en-scène του πίνακα του κυρίου Νύκτα και του πίνακα του Ντα Βίντσι είναι επίσης το mise-en-scène του ονείρου που βλέπει αργότερα ο χρεωκοπημένος χαρτοπαίχτης μας, καθώς και το mise-en-scène της "πραγματικής" σύναξης των αγροφυλάκων στην αρχή και τη μέση της ταινίας).

Η αντίδραση του κυρίου Νύκτα όμως δεν είναι η αναμενόμενη: αντί να κολακευτεί από την περιέργεια με την οποία ο επαρχιακός διανοούμενος-αγροφύλακας διερευνά την καλλιτεχνική του φύση --αυτού, του συλλέκτη των ούρων των πελατών του έναντι αμοιβής!-- ο κύριος Νύκτας θυμώνει και ξεστομίζει την ατάκα του τίτλου: "Ο καθένας να κοιτάει την τύφλα του!"

Η φράση μας προσγειώνει απότομα στον κριτικό ρεαλισμό: η υποψία καλλιτεχνικής φλέβας είναι, υπό τις δεδομένες άθλιες περιστάσεις της ζωής του κυρίου Νύκτα, ρετσινιά, προσβολή.Ένας άνθρωπος που για να ζήσει κρατάει το καθήκι για να ουρούν οι πελάτες του ντρέπεται να λογίζεται ζωγράφος. Και η αίσθηση αυτή ντροπής --και η συνεπαγώμενη οργή κατά της αδιακρισίας του διανοούμενου αγροφύλακα-- είναι η τεθλασμένη απόδειξη ενός κρυφού και ανομολόγητου σεβασμού για την τέχνη που παίρνει την μορφή της μετάθεσης του ανάρμοστου στην ίδια την ύπαρξη ταλέντου αντί για τις άθλιες συνθήκες ζωής στις οποίες αυτό επιμένει καμιά φορά να εμφανίζεται. Ο Αντόρνο δεν θα έδειχνε μεγαλύτερη ευαισθησία απέναντι στα διακυβευόμενα για την αξιοπρέπεια του αισθητικού σε μια κοινωνία καταδικασμένη στην χρηστικότητα από ότι ο χολερικός κύριος Νύκτας.

Αλλά είναι επίσης και η παράδοξη σημασιολογική δομή της φράσης που, από τότε που την πρωτάκουσα, με κυνηγά: "ο καθένας να κοιτάει την τύφλα του!" Φαινομενικά, πρόκειται απλώς για μια άλλη εκδοχή του "κοίτα τη δουλειά σου και μην ασχολείσαι με το τι κάνω εγώ!" Αλλά είναι μια παράξενη φράση, οφείλει να παραδεχτεί κανείς, για κάποιον που ζωγραφίζει. Ο καθένας να κοιτάζει την τυφλότητά του, προστάζει ο κύριος Νύκτας. Μα αυτό είναι φαινομενικά αδύνατο, όχι απλώς επειδή η τυφλότητα δεν κοιτάζει, αλλά και επειδή η τυφλότητα δεν εμφανίζεται, είναι αυτό που δεν μπορεί να ειδωθεί ως πράγμα ή αντικείμενο. "Γνώθι σεαυτόν ως τυφλό!", προστάζει ο κύριος Νύκτας. "Δες όχι κάτι, ένα αντικείμενο, αλλά αυτό που σε σένα δεν βλέπει!" Ο Ντεριντά του Απομνημονεύματα των τυφλών (για τους πίνακες στη συλλογή του Λούβρου που απαθανατίζουν τυφλούς) δεν θα μπορούσε να το είχε θέσει καλύτερα από τον επιθετικά ντροπαλό ζωγράφο κύριο Νύκτα:
ο πίνακας είναι τυφλός, αν όχι αυτός που τον ζωγραφίζει. ...η διαδικασία της ζωγραφικής θα είχε κάτι να κάνει με την τυφλότητα, θα αφορούσε/έβλεπε με κάποιο τρόπο την τυφλότητα...ο τυφλός είναι ορισμένες φορές προφήτης, και ορισμένες φορές έχει το κάλεσμα του οραματιστή...ένα πορτραίτο του τυφλού είναι ένα πορτραίτο του τυφλού. Διπλή γενική....πώς δείχνει κανείς ότι ο ζωγράφος είναι τυφλός, ή μάλλον ότι κατά την πράξη της ζωγραφικής και μέσω αυτής σταματάτει να βλέπει;...Αν δεν μπορούμε να ανακαλέσουμε στην μνήμη τυφλό ζωγράφο, κανένα που να είναι κυριολεκτικά χωρίς φως και μάτια...δεν αντιβαίνει την κοινή λογική να ισχυριστούμε το ακριβώς αντίθετο, ότι δηλαδή κάθε ζωγράφος είναι τυφλός; Κανείς δεν αρνείται ότι ο ζωγράφος είναι το θύμα ενός αδηφάγου πολλαπλασιασμού του αόρατου, αλλά αρκεί αυτό για να τον καταστήσει τυφλό;...Ακόμα και αν μια ζωγραφιά είναι, όπως λένε, μιμητική, δηλαδή αναπαραγωγική, εικονογραφική, αναπαραστατική, ακόμα και αν το μοντέλο είναι στημένο ευθέως μπροστά στον ζωγράφο, το ίχνος [του πινέλου, του μολυβιού] πρέπει να προχωρά μέσα στην νύχτα. Διαφεύγει του πεδίου του ορατού. Όχι απλώς επειδή δεν είναι ακόμα το ίδιο ορατό, αλλά επειδή δεν ανήκει στο πεδίο του θεάματος, της θεαματικής αντικειμενικότητας...
"Το ίχνος πρέπει να προχωρά μέσα στην νύχτα." Ο κύριος Νύκτας. Θεόφιλος, Ντα Βίντσι. Ζωγραφική, τυφλότητα, ενόραση, αλήθεια. Χίος. Αναμνήσεις μιας ζωής που δεν έζησα. Η εαρινή σύναξις των αγροφυλάκων.

Δεν υπάρχουν σχόλια: