Παρασκευή, 4 Φεβρουαρίου 2011

Alain Badiou-Η κρίση του καπιταλισμού και η ιδέα του κομμουνισμού. Το κείμενο της ομιλίας (δεύτερο μέρος)

Αυτή είναι η μεγάλη σύγχρονη ερώτηση.

Πρώτα από όλα πρέπει να σκεφτούμε ότι έχουμε εισέλθει σε μια εποχή εξεγέρσεων: υπάρχουν εξεγέρσεις στην Ελλάδα, στην Ισλανδία, στην Αγγλία, την Ταϊλάνδη –πολύ βίαιες–, εξεγέρσεις των πεινασμένων στην Αφρική, και υπάρχουν πολύ μεγάλες εργατικές και αγροτικές εξεγέρσεις στην Κίνα. Και στην ίδια τη Γαλλία, αν και δεν υπήρξε στην πραγματικότητα εξέγερση, υπήρξαν ωστόσο διαδηλώσεις πολύ έντονες, καταλήψεις σχεδόν βίαιες. Και έτσι, οι άνθρωποι, ακόμα και σε χώρες όπως η Γαλλία ή η Αγγλία έχουν την ιδέα ότι ίσως μπορεί κανείς να χτυπήσει στην κυβέρνηση στους δρόμους· ότι ίσως δεν είναι αναγκαίο να περιμένει τις επόμενες εκλογές· και ότι ίσως –για την ώρα είναι ένα όνειρο– ο πρόεδρος Σαρκοζί θα μπορούσε και αυτός να καταφύγει σε αεροπλάνο, όπως και ο πρόεδρος Μπεν Αλί.

Λοιπόν, πώς μπορούμε να εξηγήσουμε αυτή τη νέα συλλογική ένταση, που είναι παγκόσμια;

Η πρώτη, αντικειμενική ερμηνεία είναι προφανώς η κρίση του παγκόσμιου καπιταλισμού· κρίση που διαρκεί περισσότερο από τρία χρόνια, που δεν έχει καθόλου τελειώσει, και που παράγει κοινωνική αθλιότητα, ανεργία, και το αυξανόμενο αίσθημα ότι η Δύση δεν ήταν όσο υπέροχη όσο λεγόταν· ότι το σύστημα "οικονομία της αγοράς συν εκλογές" δεν μπορεί να επιλύσει τα προβλήματα της συλλογικής ζωής. Υπάρχει επίσης το γεγονός ότι το πολιτικό καθεστώς έδειξε ξεκάθαρα στη Δύση ότι ήταν στην υπηρεσία της οικονομίας της αγοράς. Με άλλα λόγια, η κρίση δίδαξε όλο τον κόσμο ότι μέσα στο σύστημα “οικονομία της αγοράς συν ελεύθερες εκλογές”, οι “ελεύθερες εκλογές” δεν είναι και τόσο ελεύθερες, εφόσον η εκλεγμένη κυβέρνηση, χωρίς εξαίρεση, είτε είναι δεξιά είτε αριστερή, έχει ως μοναδική της ιδέα να σώσει το χρηματοπιστωτικό σύστημα. Και σε ό,τι αφορά τους δύο αυτούς όρους του συστήματος “φιλελεύθερη οικονομία και ελεύθερες εκλογές”, οι άνθρωποι κατανόησαν πως ο δεύτερος όρος είναι υποταγμένος στον πρώτο.

Τα κράτη είναι ο τρίτος παράγοντας. Πήραν μέτρα που ήταν αντιδραστικά με τραυματικό τρόπο σε όλους τους τομείς: στον τομέα της εργασίας, σ’ αυτόν της κοινωνικής ασφάλισης, σ’ αυτόν των εισοδημάτων, σ’ αυτόν της υγείας, κλπ. Και προφανώς, όλα αυτά τα φαινόμενα, αν θεωρηθούν συνολικά, δημιουργούν μια συλλογική οργή που δεν γνωρίζει ποιον δρόμο να ακολουθήσει εφεξής και που εκδηλώνεται λίγο-πολύ παντού, στις διαδηλώσεις, συγκεντρώσεις, και τέλος, στις εξεγέρσεις.

Θα ήθελα να τοποθετήσω αυτό το φαινόμενο μέσα σε μία ευρύτερη ιστορική θεώρηση. Πιστεύω ότι υπάρχει πάντοτε η δυνατότητα εξέγερσης σε περιόδους που είναι μεταβατικές.

Τι είναι μια μεταβατική ιστορική περίοδος;

Είναι μια περίοδος όπου γνωρίζουμε ότι μια ορισμένη πολιτική αντίληψη έχει εξαντληθεί, αλλά όπου δεν έχει δημιουργηθεί ακόμα μια καινούργια. Ας το πούμε χονδρικά: η επαναστατική σκέψη του 19ου και του 20ου αιώνα, που γέννησε ελπίδες σε εκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο, και που γνώρισε έναν αριθμό από νίκες, είναι μια αντίληψη εξαντλημένη. Ήταν μια μεγαλειώδης και ενδιαφέρουσα περίοδος. Αλλά γνωρίζουμε ότι δεν μπορούμε να συνεχίσουμε με τα ίδια ακριβώς πράγματα. Ο νέος δρόμος δεν έχει ακόμα βρεθεί. Το ποια θα ήταν μια καινούργια επαναστατική αντίληψη, που θα αναδυόταν μετά το τέλος των σοσιαλσιτικών καθεστώτων, και μετά το τέλος των κλασσικών επαναστατικών ιδεών, νομίζω ότι δεν το γνωρίζουμε ακόμα ξεκάθαρα, ακριβώς επειδή βρισκόμαστε σε ένα μεταβατικό στάδιο, το οποίο παίρνει τη φαινομενική μορφή ενός θριάμβου του φιλελεύθερου καπιταλισμού.

Ο θρίαμβος όμως του φιλελεύθερου καπιταλισμού δεν είναι παρά φαινομενικός. Οφείλεται μόνο στο γεγονός ότι βρισκόμαστε σε ένα ενδιάμεσο στάδιο. Το πραγματικό πρόβλημα είναι η προσωρινή αδυναμία των επαναστατικών ιδεών, και όχι ο οριστικός θρίαμβος της αντίδρασης.

Σ’ αυτή την περίοδο βλέπουμε να εμφανίζονται εξεγέρσεις. Το είδαμε στον 19ο αιώνα, ανάμεσα στη γαλλική επανάσταση και τις πρώτες μεγάλες εργατικές εξεγέρσεις, στην περίοδο 1820-40. Υπήρχαν εκείνη την περίοδο πολλές μεγάλες εθνικές και εργατικές εξεγέρσεις σε όλη την Ευρώπη. Πολύ απλά, επειδή ανάμεσα στις δημοκρατικές επαναστατικές ιδέες της γαλλικής επανάστασης και τις σοσιαλιστικές επαναστατικές ιδέες υπήρξε ένα ενδιάμεσο στάδιο. Σ’ αυτό ακριβώς το στάδιο είχαμε το φαινόμενο εξεγέρσεων. Πολύ απλά, επειδή η συλλογική δράση δεν είχε ακόμα βρει την πολιτική της, δεν είχε βρει ακόμα την μεγάλη, νέα ιδέα που θα μοιραζόταν. Η δύναμη ήταν ουσιαστικά αρνητική. Ο κόσμος έλεγε: “να φύγει η κυβέρνηση!” [σήμερα:] “να φύγει ο Μπεν Αλί!” “να φύγει ο Μουμπάρακ!” (Θα πρόσθετα: “να φύγει ο Σαρκοζί!”) Αλλά αυτή η πολύ θεμιτή διεκδίκηση δεν συγκροτεί από μόνη της μια πολιτική ενότητα, γιατί η πολιτική ενότητα πρέπει να είναι καταφατική, να προτείνει μια νέα θεώρηση των πραγμάτων. Πρέπει να οργανώνεται γύρω από ένα πρόταγμα. Αυτό είδαμε στις εξεγέρσεις του 19ου αιώνα που δεν μπόρεσαν να γίνουν επαναστάσεις παρά μόνο όταν εμφανίστηκε μια νέα πολιτική θεωρία. Εδώ έχουμε το μεγάλο πρόβλημα της σχέσης ανάμεσα στη συλλογική δράση και την Ιδέα, τη σκέψη. Μόνο αυτή η σχέση συγκροτεί την πολιτική ισχύ του λαού. Και σίγουρα, οι εξεγέρσεις αποτελούν μια στιγμή στην οποία θα εμφανιστούν αυτές οι ιδέες που δεν έχουν ακόμα διαυγαστεί.

Όλοι γνωρίζουμε ότι το Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος του Μαρξ εμφανίστηκε το 1848-9, μετά από μια μακρά σειρά εθνικοαπελευθερωτικών και εργατικών εξεγέρσεων. Είναι συνεπώς εντελώς λογικό το ότι είμαστε σε μια περίοδο εξεγέρσεων, πολύ διαφορετικών μεταξύ τους. Και είναι επίσης λογικό ότι το αποτέλεσμα αυτών των εξεγέρσεων είναι σήμερα αβέβαιο. Υπάρχει κάτι το σκοτεινό σ’ αυτές τις εξεγέρσεις, στο ποιο θα είναι το αποτέλεσμά τους. Αλλά την ίδια στιγμή, θα πρέπει να χαιρόμαστε για αυτές τις εξεγέρσεις, διότι μόνο με αυτό τον τρόπο μπορούμε σιγά-σιγά να βγούμε από την μεταβατική περίοδο.

Και έτσι, η εργασία της ανάλυσης, η εργασία της σκέψης είναι το να στοχαστούμε αυτή την αβεβαιότητα της εξέγερσης.

Τελικά, μια εξέγερση είναι κάτι το οποίο εκθέτει το κράτος σε μια νέα δυνατότητα. Το κράτος αλλάζει· αλλά η κατεύθυνση αυτής της αλλαγής δεν εμπεριέχεται μέσα στην ίδια την εξέγερση, ακριβώς επειδή η εξέγερση είναι μια αρνητική δύναμη: μπορεί να πει “δεν θέλουμε τον Μπεν Αλί!”, μπορεί να πει επίσης “δεν θέλουμε τον διάδοχό του”, ή “δεν θέλουμε ούτε τον διάδοχο του διαδόχου του”, και αυτό συμβαίνει σήμερα στην Τυνησία και μπορεί να διαρκέσει αρκετό καιρό. Και πολλές φορές, οι εξεγερμένοι που ανατρέπουν μια κυβέρνηση διαμαρτύρονται ότι η νέα κυβέρνηση δεν είναι και πολύ διαφορετική από την προηγούμενη. Υπάρχει πάντοτε μια απογοήτευση μετά την εξέγερση, μια απογοήτευση για το ότι δεν δημιουργήθηκε κάτι ουσιαστικά διαφορετικό από ό,τι προηγήθηκε.

Δεν υπάρχουν σχόλια: