Τρίτη, 14 Δεκεμβρίου 2010

Οι δύο παρεκκλίσεις Ι. Θεωρία της "ορθής γραμμής" και της παρέκκλισης

Χωρίς αμφιβολία, οι φράσεις "παρέκκλιση" και "ορθή γραμμή" έχουν κάτι απωθητικό για ένα μεγάλο κομμάτι της σημερινής αριστεράς, ανασύροντας πιθανώς συγκεχυμένες μνήμες των "ακροτήτων" της κινεζικής πολιτισμικής επανάστασης και του μαοϊσμού, αν όχι και των επαχθών ορθοδοξιών του Σταλινισμού.

Από την άλλη, μια διαλεκτική θεώρηση των πραγμάτων θα παρατηρούσε ότι η ίδια η φράση "σημερινή αριστερά" έχει, χρόνο με το χρόνο, αποκτήσει επίσης κάτι απωθητικό, συνδηλώνοντας ένα μείγμα πολιτικού εφησυχασμού, απόσυρσης, ενδοτικότητας, κοινοβουλευτικής διαφθοράς και καθεστωτικής συνενοχής· και ότι ως εκ τούτου, δεν δικαιούται την πολυτέλεια των ανακλαστικών αλλεργειών απέναντι σε ένα παλαιότερο αλλά ίσως ελλιπώς κατανοήσιμο πολιτικό λεξιλόγιο.

Το βασικό σφάλμα που περιβάλλει την αγοραία αντίληψη περί "ορθής γραμμής" και παρέκκλισης είναι διπλό:

α) η αντίληψη ότι η "ορθή γραμμή" είναι συνώνυμη της μίας και μοναδικής, ουσιαστικά υπεριστορικής, αλήθειας.
β) η αντίληψη ότι ως τέτοια η "ορθή γραμμή" είναι μια ουσία, που προϋπάρχει αυτόνομα και ανεξάρτητα από κάθε παρέκκλιση και που χρησιμεύει ως αδιαμφισβήτητη μονάδα μέτρησης για κάθε παρέκκλιση.

Κόντρα σε αυτές τις δύο αντιλήψεις, θα υποστηρίξω ότι:
α) η "ορθή γραμμή" ανήκει στην τάξη των στρατηγικών και όχι των ουσιοκρατικών εννοιών, αφορά δηλαδή στην ουσία την βέλτιση μέθοδο διεξαγωγής ενός πολέμου, όπως αυτή καθορίζεται από μοναδικές συγκυρίες (συγκεκριμένους συσχετισμούς δυνάμεων, αντικειμενικές δυσκολίες και τακτικά μειονεκτήματα και πλεονεκτήματα).
β) η "ορθή γραμμή" δεν προϋπάρχει, δεν έχει χώρο ανεξάρτητα των παρεκκλίσεων αλλά αναδύεται μέσα από μια αρκετά πολύπλοκη διαδικασία αποκρυστάλλωσης των παρεκκλίσεων ως τέτοιων: μια διαδικασία που χωροθετεί αρνητικά τον χώρο της "ορθής γραμμής", επιτρέποντας την αποσαφήνιση των ορίων εκείνων πέρα από τα οποία γίνεται σαφές ότι αρχίζει μια πορεία που απαιτεί την εγκατάλειψη θεμελιακών προϋποθέσεων πολιτικής υποκειμενοποίησης. Για να μιλήσουμε απλά, η "ορθή γραμμή" είναι αυτό που εμφανίζεται όταν ένα πολιτικό υποκείμενο συνειδητοποιεί ότι η κίνησή του δεξιά ή αριστερά αυτής της γραμμής προαπαιτεί την εγκατάλειψη συστατικών του στοιχείων ως πολιτικού υποκειμένου: για παράδειγμα, την πίστη στην αταξική κοινωνία, ή την εχθρότητα απέναντι στο κέρδος, ή την ταύτισή του με τα συμφέροντα της εργατικής τάξης.

Το ότι η "ορθή γραμμή" δεν είναι ουσιοκρατική αλλά στρατηγική κατηγορία συνεπάγεται την αναγκαιότητα αποκόλλησής της ως έννοιας από αυτή της "ορθοδοξίας". Εμπειρικά, η ορθή γραμμή δεν αναδύεται ποτέ με το ένδυμα της αυταπόδεικτης ορθής δόξας. Αρχικά είναι μια μάλλον περιφερειακής σημασίας προσέγγιση ανάμεσα σε άλλες που όμως σταδιακά ενδυναμώνεται και πλαταίνει μέσα από τις συγκρούσεις της με αυτό που η ίδια συλλαμβάνει και ονοματοδοτεί ως παρεκκλίσεις. Μια εξέταση της εξέλιξης των θέσεων του Λένιν από το 1905 έως το 1924 --εξέλιξης γεμάτης ρήξεις, αντιθέσεις και αλλαγές πορείας και παρ' όλα αυτά άμεμπτα απαρέγκλιτης και συνεπούς προς τον εαυτό της-- μαρτυρά του λόγου το αληθές. 

Συνεπαγωγή της ανεξάλειπτα συγκρουσιακής διαμόρφωσης της "ορθής γραμμής" απέναντι σε παρεκκλίσεις είναι και ο καταφατικός, συσπειρωτικός της χαρακτήρας. Με άλλα λόγια, η περίφημη πολυδιάσπαση της αριστεράς, φαινόμενο που θα ήταν εσφαλμένο να ερμηνεύσουμε ως ύστερο σύμπτωμα παρακμής ή αφορμή ολοφυρμού, θεραπεύεται μόνο μέσα από διαδικασίες συγκρουσιακής διαύγασης και αποκρυστάλλωσης οι οποίες δίνοντας όνομα και περιεχόμενο στις παρεκκλίσεις διαμορφώνουν επίσης δυναμικά έναν πυρήνα συσπείρωσης. Και πάλι με απλά λόγια: η συσπείρωση ανάμεσα σε ανεξάλειπτα διαφορετικές εμφάσεις και προτεραιότητες δεν μπορεί να επιτευχθεί παρά μέσα από την αυθόρμητη συμφωνία αυτών που συσπειρώνονται ότι δεν επιθυμούν να παραδοθούν σε όσα έχουν ονοματοδοτηθεί ως παρεκκλίσεις: δεν είναι ο φόβος της τιμωρίας από τον Άλλο αλλά ο φόβος της προδοσίας του εαυτού που λειτουργεί ως πυρήνας συσπείρωσης μεταξύ ανθρώπων που έχουν μυριάδες λόγους να σκέφτονται διαφορετικά για διαφορετικού είδους πράγματα, να έχουν διαφορετικά γούστα, αισθητική, φύλο, καταγωγή, φυλή ή σεξουαλικότητα. 

Στον βαθμό που ο χαρακτήρας μιας τέτοιας συσπείρωσης είναι ενσυνείδητος --και τέτοιος πρέπει να παραμένει, αλλιώς κινδυνεύει πάντοτε να διολισθήσει στην μηχανικότητα και άρα στο ψεύδος της "ειλημμένης άποψης"-- η "ορθή γραμμή" συνειδητοποιεί ότι στόχος της δεν μπορεί να είναι η εξάλειψη "αιρέσεων". Η "ορθή γραμμή" ως πόλος συσπείρωσης δεν μπορεί να είναι η εκκοσμικευμένη μορφή  των κατασταλτικών προνομίων ενός ιερατείου.  Ο χαρακτήρας της αφορά μόνο την σταδιακή και κοπιώδη παραγωγή ενός περιεχομένου στον χώρο που έχουν οριοθετήσει αρνητικά οι αποκλίσεις, το γέμισμα αυτού του χώρου με πρακτικές: πρακτικές προάσπισης της "ορθής γραμμής", πρακτικές πολεμικής ενάντια στην παρέκκλιση, πρακτικές άρθρωσης των αξιωματικών περιεχομένων που είναι επιτρεπτά μέσα στα όρια που συγκροτούν δυναμικά την "ορθή γραμμή", πρακτικές έμπρακτης συνεπαγωγής από αυτά τα περιεχόμενα. Η "ορθή γραμμή" γνωρίζει ότι μαμή της είναι η παρέκκλιση. Είναι αυτό το οποίο, μέσα από την πρόκληση της παρέκκλισης, συνειδητοποιεί τον εαυτό του  ως αδιαπραγμάτευτο, ως κάτι που δεν μπορεί να εγκαταλειφθεί χωρίς καταστροφικό κόστος για το υποκείμενο που είμαι.

1 σχόλιο:

rdDcom είπε...

Recommended Reading: Badiou, Theory of the Subject, Άλγεβρα & Τοπολογία Ι., 19 Δεκεμβρίου, 1977, σελ. 208-09.