Σάββατο, 18 Δεκεμβρίου 2010

Bruno Bosteels, Ο Μπαντιού χωρίς τον Ζίζεκ (δεύτερο μέρος)

2.
Σήμερα μοιάζει σχεδόν αναπόφευκτο να προσφέρουμε μια εκσυγχρονισμένη εκδοχή αυτού του τύπου ανάγνωσης, υπό τη μορφή μιας συνάντησης του “Μπαντιού με τον Ζίζεκ”, στην οποία ο Ζίζεκ θα ερχόταν παραπατώντας για να παίξει τον ρόλο ενός μοντέρνου ή μεταμοντέρνου Σαντ στο μπουντουάρ του κρυφού Καντιανισμού του Μπαντιού:

Καντ = Μπαντιού
Σαντ     Ζίζεκ


Ο συνδυασμός αυτός είναι σχεδόν αναπόφευκτος όχι μόνο επειδή ο Ζίζεκ είναι από τους πρώτους στοχαστές που αφιέρωσαν μακροσκελή σχολιασμό στη φιλοσοφία του Μπαντιού, στο κεντρικό τμήμα του Το ευερέθιστο υποκείμενο: Το απόν κέντρο της πολιτικής οντολογίας [The Ticklish Subject: The Absent center of Political Ontology] αλλά επίσης επειδή Το Ευερέθιστο υποκείμενο δημοσιεύτηκε στην ίδια σειρά της Verso “Wo Es War” στην οποία ο Ζίζεκ ήταν υπεύθυνος για τη δημοσίευση, σε μετάφραση του Πίτερ Χόλγουορντ, του Ηθική: Δοκίμιο για τη συνείδηση του Κακού του Μπαντιού. Με πολλούς τρόπους, το βιβλίο απετέλεσε σημαντικό σημείο για την καριέρα του Μπαντιού, ενώ ο εξονυχιστικός εισαγωγικός οδηγός στη φιλοσοφία του Μπαντιού απ’ τον Χόλγουορντ εμφανίστηκε με προοίμιο τους άξια κερδισμένους επαίνους του Ζίζεκ.

Στο αγγλόφωνο κομμάτι του κόσμου, το έργο του Μπαντιού μοιάζει συνεπώς να έχει ολοκληρωτικά διαμεσολαβηθεί από την ιδιοσυγκρασιακή εκδοχή λακανισμού του Ζίζεκ, σε κάποιες περιπτώσεις πριν ένα τμήμα του έργου αυτού αρχίσει καν να διατίθεται σε μεταφράσεις. Αυτή η διαμεσολάβηση, επιπρόσθετα, παίρνει τη μορφή σχεδόν μιας εκ των προτέρων ακύρωσης [preemption], η οποία στην πραγματικότητα θα αποκαλυφθεί ότι ήταν μια αναδρομική αυτοκριτική όσο και μια μελλοντική κριτική ενός άλλου στοχαστή που μόνο πρόσφατα γίνεται ευρύτερα γνωστός. Θα πρέπει να επιστρέψω στον παράξενο χρονικό κόμβο που εμπλέκεται στη διαδικασία αυτής της εξαναγκασμένης υποδοχής, μιας και δεν είναι ξένη ως προς την συνάφεια μεταξύ φιλοσοφίας και ψυχανάλυσης ευρύτερα – ή τουλάχιστον, δεν μοιάζει να είναι ξένη ως προς το έργο του Ζίζεκ, εφόσον λαμβάνονται υπόψη οι όροι της ιδιάζουσας σχέσης που αυτό θεμελιώνει ανάμεσα στη λακανική ψυχανάλυση και την σύγχρονη ευρωπαϊκή φιλοσοφία. Αλλά πρώτα θέλω να προσπαθήσω να συστηματοποιήσω σύντομα την κριτική του Μπαντιού από τον Ζίζεκ. Αυτό θα με οδηγήσει να προτείνω ένα νέο σύνολο διαχωρισμών ώστε να αποφύγω το μάλλον οικείο ανατρεπτικό σχήμα “ο Καντ με τον Σαντ” μέσω ενός μάλλον πιο υφαιρετικού “Ο Μπαντιού χωρίς τον Ζίζεκ.”

3.
Εκτός από αρκετές απομωνένες αναφορές, αρχίζοντας με τα πιο πρώιμα βιβλία του στα αγγλικά, ο Ζίζεκ έχει αφιερώσει δύο εκτεταμένα κριτικά σχόλια για τη φιλοσοφία του Μπαντιού. Και τα δύο είναι διαθέσιμα σε πολλαπλές εκδοχές σε περιοδικά και βιβλία: το κεφάλαιο στο οποίο αναφέρθηκα προηγουμένως –“Η πολιτική της αλήθειας, ή ο Αλαίν Μπαντιού ως αναγνώστης του Αγίου Παύλου” από το Ευερέθιστο υποκείμενο, του οποίου μια συντομότερη εκδοχή είχε εκδοθεί στο περιοδικό South Atlantic Quarterly ένα χρόνο πριν· και ένα πιο πρόσφατο άρθρο, το οποίο γράφτηκε εν μέρει ως απάντηση στις απόψεις μου για τον Μπαντιού και τον Λακάν, και δημοσιεύτηκε ως τμήμα του προλόγου στην δεύτερη έκδοση του Ου γαρ οίδασι τι ποιούσι: Η απόλαυση ως πολιτικός παράγοντας [For they Know Not What they Do: Enjoyment as Political Factor] και ξανά, σε μια ελαφρώς τροποποιημένη εκδοχή, ως κεφάλαιο στον συλλογικό τόμο που επιμελήθηκε ο Πίτερ Χόλγουορντ Ξανασκέψου: Ο Αλαίν Μπαντιού και το μέλλον της φιλοσοφίας [Think Again: Alain Badiou and the Future of Philosophy], και σε ένα ειδικό τεύχος του Communication and Cognition που επιμελήθηκε ο Dominick Hoens.

Οι διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στον έπαινο και την απόρριψη σ’ αυτά τα κείμενα δεν είναι πάντοτε ξεκάθαρες. Συχνά, κάτι που που υποτίθεται πως είναι κριτική απάντηση, όπως η περιγραφή του Μπαντιού ως “τελευταίου μεγάλου συγγραφέα της γαλλικής παράδοσης των Καθολικών δογματικών”[8], θα μπορούσε επίσης να αναγνωστεί ως κακεντρεχής επίθεση, και το αποτέλεσμα είναι ότι ο Ζίζεκ έχει προσπαθήσει αρκετά επίπονα να διαλευκάνει την ακριβή φύση της ανταπόκρισής του στον Μπαντιού, τόσο σε δημόσιες όσο και σε ιδιωτικές συζητήσεις. Η αμφισημία αυτή οφείλεται, τουλάχιστον εν μέρει, στο γεγονός ότι αυτό που παρουσιάζεται ως απλή σύνοψη της φιλοσοφίας του Μπαντιού έχει ήδη επηρεαστεί και διηθηθεί από την σκέψη του ίδιου του Ζίζεκ. Αυτό είναι ένα πρώτο παράδειγμα της παράδοξης χρονικότητας της λογικής επαγωγής του Ζίζεκ: πολλές από τις διανοητικές εκλάμψεις του Μπαντιού γίνονται αντικείμενα ιδιοποίησης και ανακωδικοποίησης σε ζιζεκική ή/και λακανική γλώσσα πριν τους επιτραπεί καν να σταθούν μόνες τους. Χωρίς αμφιβολία, αυτό είναι αποτέλεσμα της εντυπωσιακής δύναμης της σκέψης του Ζίζεκ. Όπως τα περισσότερα πραγματικά πρωτότυπα μυαλά, δεν μπορεί να μην σκέφτεται με τους δικούς του όρους. Παρ’ όλα αυτά, μπορούμε να διακρίνουμε την αθέλητη παρενέργεια της ανικανότητας αυτής, ανικανότητας που από μια άλλη σκοπιά μοιάζει με το δώρο μιας σπάνιας ικανότητας: η σκέψη του Μπαντιού μπορεί να εμφανίζεται έτσι ως περισσότερο δευτερογενής από ότι όντως είναι, μιας και στις στιγμές μεγαλύτερής του διαύγειας μοιάζει κυρίως να επιβεβαιώνει τις απόψεις του Λακάν δια μέσω Ζίζεκ ενώ, αντίστροφα, πολλά από τα υποτιθέμενα τυφλά σημεία, ή ρίσκα της ούτως καλούμενης μη-σκέψης του Μπαντιού, μοιάζουν να εξαρτώνται από ανεξήγητα αφελείς και ελαφρώς κωμικά επεξεργασμένες [caricatured] αρχές, για τις οποίες οι πρόσφατα ιδιοποιημένες σκέψεις του Μπαντιού μπορεί σε κατοπινό στάδιο να χρησιμεύσουν ως τέλειες απορρίψεις [rebuttal] στα χέρια του Ζίζεκ.

Τούτο δεν είναι απλώς θέμα προληπτικών επιθέσεων [preemptive strikes] ως μερών της συνήθους τέχνης του φιλοσοφικού πολέμου. Ο Μπαντιού όντως εμφανίζεται ως ένας όλο και πιο σημαντικός συνεργός του έργου του Ζίζεκ, αλλά ως ένας συνεργός του οποίου τα επιχειρήματα, έχοντας γίνει αντικείμενα ιδιοποίησης και ανακωδικοποίησης, λειτουργούν με μαγικό σχεδόν τρόπο ως μέσα απόρριψης των υποτιθέμενων σφαλμάτων αυτού που τα παρήγαγε. Τα σφάλματα αυτά όμως μπορεί στην πραγματικότητα να είναι παράγωγα της μονομερούς σύνοψης του σχολιαστή τους και όχι ενδείξεις τυφλών σημείων στα κείμενα που τυγχάνουν σχολιασμού. Σε κάποιες περιπτώσεις, η υποτιθέμενα ουδέτερη σύνοψη ιχνηλατεί συνεπώς ένα σχεδόν αγνώριστο πορτραίτο της φιλοσοφίας του Μπαντιού, ενώ σε άλλες περιπτώσεις η προοπτική που τυγχάνει επίθεσης φαίνεται να ομοιάζει, περισσότερο από οτιδήποτε, σε κάποιες από τις ίδιες τις θέσεις του Ζίζεκ, αν και αυτές είναι θέσεις πιο πρώιμων έργων του. Πολλά από τα αντεπιχειρήματα του Ζίζεκ, αντίθετα, μοιάζουν να είναι πιστές παραφράσεις, ξαναγραμμένες βέβαια σε λακανικά ή εγελιανά, της σκέψης του Μπαντιού όπως αυτή θα ήταν κατανοητή ορθά. Το να ξεδιαλύνεις αυτόν τον ερμηνευτικό κόμβο μπορεί να είναι μια εφιαλτική εργασία αντάξια του Σίσυφου. Ίσως αυτός να είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους ο Μπαντιού έχει ως σήμερα παραμείνει κατ’ εξαίρεση σιωπηλός ως προς την πολεμική που προκαλεί ο φίλος του [9].

*Το πρώτο μέρος της μετάφρασης Bosteels  εδώ: http://radicaldesire.blogspot.com/2010/10/bruno-bosteels.html

9 σχόλια:

rdDcom είπε...

«Πολλά από τα αντεπιχειρήματα του Ζίζεκ, αντίθετα, μοιάζουν να είναι πιστές παραφράσεις, ξαναγραμμένες βέβαια σε λακανικά ή εγελιανά, της σκέψης του Μπαντιού όπως αυτή θα ήταν κατανοητή ορθά.»

preemption: «οικειοποίηση & παραμερισμός» [εξώνηση], Όταν έχεις το χρόνο, μπορείς να δώσεις τη φράση στα αγγλικά;

RDAntonis είπε...

"Many of Zizek's counter-arguments by contrast seem to to be faithful paraphrases, admittedly written in Lacanese or Hegelese, of Badiou's thought properly understood."

RDAntonis είπε...

Ποια φράση θέλεις να σου δώσω στο πρωτότυπο;

rdDcom είπε...

Αυτή η διαμεσολάβηση, επιπρόσθετα, παίρνει τη μορφή σχεδόν μιας εκ των προτέρων ακύρωσης [preemption], η οποία στην πραγματικότητα θα αποκαλυφθεί ότι ήταν μια αναδρομική αυτοκριτική όσο και μια μελλοντική κριτική ενός άλλου στοχαστή που μόνο πρόσφατα γίνεται ευρύτερα γνωστός.

RDAntonis είπε...

Ναι. Είναι και στο πρωτότυπο μια πολύ δαιδαλώδης διατύπωση αυτή. Here goes:

"This mediation, moreover, takes the shape of what almost seems to be a preemption, which in actual fact will turn out to have been a retroactive self-criticism as much as the anticipatory critique of another thinker who is only recently becoming better-known."

rdDcom είπε...

Δεν ξέρω, αλλά ίσως «μιας εκ των προτέρων ακύρωσης [preemption], » --->
«ενός παραγκωνισμού και οικειοποίησης» [χωρίς το «εκ των προτέρων»]. Αλλά αφού το έδωσες στα αγγλικά καλύτερα να το αφήσεις όπως είναι.

RDAntonis είπε...

Θα το σκεφτώ, θενκς.

omadeon είπε...

Βλέπω εδώ (όπως και στα άλλα 2 μέρη του θέματος) ότι κάνετε ΠΑΡΑ πολύ σοβαρή δουλειά. Και η κριτική σας στον Ζίζεκ εξίσου σοβαρή είναι.

Θλίβομαι όμως με την πολύ χυδαία και επιπόλαιη "κριτική" που ασκούν στο Ζίζεκ κάποιοι άλλοι. Ξαφνικά η Ελληνική μπλογκόσφαιρα έδειξε πόσο ΒΟΘΡΟΣ είναι....
Π.χ. μερικά εμετικά σχόλια όπως αυτό εδώ,
http://panosz.wordpress.com/2010/12/20/zizek/#comment-108018
(ο τύπος αυτός, προς το τέλος του καλοκαιριού μας έκανε και το μπλογκ... καλοκαιρινό -χαχαχα)

Γενικά όποιος κάνει σοβαρή δουλειά και ασκεί κριτική σε υψηλό επίπεδο ξεχνάει ότι οι περισσότεροι απλώς δείχνουν τον πωρωμένο καννιβαλικό εαυτό τους. Και επειδή ο Ζίζεκ σαφέστατα έχει κάνει ΚΑΙ λάθη, δεν μπορώ και να τον υπερασπιστώ από δαύτους (όπως κάνω με οποιοδήποτε πρόσωπο βλέπω να αδικείται τόσο πολύ).

rdDcom είπε...

Omadeon,
o Ζίζεκ δεν έχει ανάγκη «προσωπικής» υποστήριξης από κανέναν, και κυρίως στη ελληνική μπλογκοσφαίρα. --- Η κριτική τουλάχιστον από μέρους μου ήταν κάπως ξώφαλτση· ο λόγος ήταν επειδή κάποιοι εμφανίστηκαν εδώ, συνέδεσαν τη θέση Ζίζεκ περί Ευρώπης με τον Ευρωπαϊσμό μερίδων της ελλ. αριστεράς, και θεώρησαν ορθό να θριαμβολογήσουν «σας τα λέγαμε εμείς, κοτζάμ Ζίζεκ...» ή, όταν ύψωσα τους τόνους, «τι χολιασμένοι που είστε, εσείς δεν προωθούσατε τον Ζίζεκ στο μπλογκ» και άλλα τέτοια. Οπότε, το context είναι σημαντικό, όπως και ο τρόπος που κάποιοι φαίνεται ότι το έχουν στο αίμα τους να καπελώνουν συγγραφείς και να τους χρησιμοποιούν για τους δικούς τους σκοπούς.