Πέμπτη, 21 Οκτωβρίου 2010

Περί διαλόγου ΙΙΙ (Το τραύμα του πραγματικού)

(Για τη Δεισδαιμόνα)

Είπαμε λοιπόν, στην προηγούμενη σχετική ανάρτηση, ότι στην αστική κοινωνία η κυρίαρχη κωδικοποίηση του διαλόγου είναι με όρους αμοιβαίας σύμβασης. Και αυτό σημαίνει ότι ο αστικός διάλογος, ο διάλογος που η αστική κοινωνία εξιδανικεύει και εξυψώνει σε συνώνυμο της δημοκρατίας (βλ. Περί διαλόγου Ι), έχει την ίδια δομική μορφή όπως και οι εργασιακές σχέσεις υπό το κράτος του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής.

Ποια είναι τα βασικά υπονοήματα της σύλληψης του διαλόγου ως σύμβασης μεταξύ δύο; Τα ίδια ακριβώς με αυτά που υπονοεί η συμβασιακή αντίληψη των σχέσεων στον καπιταλιστικό τρόπο παραγαγωγής. Δηλαδή:

1) επιμονή στην αντίληψη των δύο μερών ως τυπικά ίσων: ισοβαρών, με ίσα δικαιώματα και ίσες υποχρεώσεις. Αυτό σημαίνει ότι ο αστικός διάλογος υποτίθεται (και πρέπει να δώσουμε όλο το βάρος σ’ αυτό το “υποτίθεται”) ότι δεν αναδεικνύει “νικητή” (όπως, ας πούμε, ο ομηρικός διάλογος ή ο διάλογος στον ώριμο Πλάτωνα). Όντας συμβασιακού χαρακτήρα, ο αστικός διάλογος είναι επίσης διάλογος που δεν καταλήγει, γιατί η κατάληξη που χαρακτηρίζει παλαιότερα ήδη διαλόγου δικαιώνει πάντα ρητά έναν από τους δύο (που σημαίνει, κατανέμει την ισχύ [Όμηρος] ή την αλήθεια [Πλάτωνας] στη μία πλευρά). Ο αστικός διάλογος παρουσιάζεται ως αυτοσκοπός, όπως αυτοσκοπός είναι βέβαια και ο απορητικός διάλογος στον πρώιμο Πλάτωνα, αλλά με μια κρίσιμη διαφορά: στον αστικό διάλογο η ισότητα των μερών σημαίνει επίσης απόλυτη ισότητα των προτάσεών τους, και η απόλυτη αυτή ισότητα προτάσεων τις καθιστά αδιάφορες ως προς το περιεχόμενό τους. Ο αστικός διάλογος δεν οδηγεί στο θάμβος απέναντι στον κόσμο, στην απορία που προηγείται της έλευσης της φιλοσοφικής ρήξης, αλλά σε ένα ομαλό, χωρίς ρηξιγενείς και καινοτόμες προοπτικές πινγκ-πονγκ, όπως αυτό των υπνωτικά προβλέψιμων, πρωτόγονων ηλεκτρονικών παιχνιδιών. Στον αστικό διάλογο δεν γίνονται μάχες ζωής και θανάτου· σκοράρονται απλώς κενά οντολογικής ουσίας points.

2) επιμονή, συνεπώς, στην απόκρυψη και καταστολή των πραγματικών ανισοτήτων: όπως και στις καπιταλιστικές συμβασιακές σχέσεις, αποκρύπτεται και καταστέλλεται κάθε τι που υπενθυμίζει τις συντριπτικές πραγματικές ανισότητες που κρύβονται πίσω από την φορμαλιστική, νομικίστικη ισότητα: ανισότητες παιδείας, εν προκειμένω, ανισότητες προϋποθέσεων λόγου, ανισότητες μεταξύ ασύμβατων σημείων εκκίνησης και ασύμβατων στόχων. Η δήλωση της ανισότητας στα πλαίσια του καθαγιασμένου από την αστική κοινωνία διαλόγου αποτελεί ένδειξη κακών τρόπων: ο αστός βρίσκει στον διάλογο αυτό που δεν βρίσκει κανένα λόγο να βρει πουθενά αλλού· την επιβεβαίωση της ιδέας ότι είμαστε όλοι ίσοι.  Αντί για την πραγματική ισότητα, ο αστικός διάλογος πριμοδοτεί την μισο-μνησίκακη, μισο-ανήμπορη ισοπέδωση των πάντων. Είναι το μπλέντερ όπου ο πιο οξύνους και διεισδυτικός συλλογισμός συγχωνεύεται με την πιο ανόητη και κενόλογη παπαγαλία, όπου προτάσεις αλήθειας αλέθονται με προτάσεις χωρίς αλήθεια, όπου η θαρραλέα κατάφαση στην δυνατότητα ισοζυγίζεται με τα αντιδραστικά ανακλαστικά του άγχους και της αγωνίας, και όπου ο λόγος μεταμορφώνεται σε άμορφη μάζα, σε πολτό από τα πιο ετερογενή και ασύμβατα μεταξύ τους στοιχεία. Όπως αποδεικνύουν και κάποιοι “φίλοι” της μεταμοντέρνας αριστεράς, η “καθαρότητα” είναι ύποπτο πράγμα από τη σκοπιά του αστικού διαλόγου της εποχής μας. Τα πάντα είναι μίξη, πολυμέρεια, ετερογένεια, “σύνθεση”. Η βίαια αίρεση των ποιοτικών διαφορών ανάμεσα σε ριζικά ασύμβατες ιδέες και είδη λόγου γίνεται αυτό που μας προσφέρεται στη θέση της πραγματικής ισότητας. Και έτσι, όπως έλεγε ο Αντόρνο, βιβλία που αν ζωντάνευαν θα έπαιζαν γροθιές μεταξύ τους, κάθονται δίπλα-δίπλα σαν μπιμπελό στο καθησυχασμένο ράφι της αστικής βιβλιοθήκης.

Τι αφήνει εκτός του πεδίου του αντιληπτού και βιώσιμου η μονοκρατορία αυτής της εννοιολόγησης του διαλόγου; Ή, για να το θέσω αλλιώς, στην καταστολή ποιών δυνατοτήτων συμβάλλει;

Η θέση μου είναι ότι αυτό που ο αστικός διάλογος καταστέλλει, αυτό που καταδικάζεται στην σιωπή μέσα στην φλύαρη και επικοινωνιολατρική σφαίρα της αστικής κοινωνίας, είναι στην ουσία δύο δυνατότητες:

α) Η φιλοσοφία
β) Η πολιτική

Γιατί και με ποιον τρόπο καταστέλλονται οι δυνατότητες αυτές όσο η προστασία του διαλόγου όπως τον εννοεί η αστική κοινωνία (και τον εννοεί, όπως είδαμε στο Περί διαλόγου ΙΙ, αρκετά διαφορετικά από κάθε προηγούμενη κοινωνία που στοχάστηκε τον διάλογο) παραμένει το τοτέμ και ταμπού της σκέψης για το διάλογο;

Θα απαντήσω συνοπτικά και ανεκδοτολογικά. Ας πάρουμε, σε ότι αφορά την φιλοσοφική διαδικασία, ένα απόσπασμα από τη Θεωρία του υποκειμένου του Alain Badiou, που αφορά τον διάλογο μεταξύ φιλοσόφων και στοχαστών του παρελθόντος:
Κάθε επιστήμη δημιουργεί ένα κόμμα. Απλά κοιτάξτε τα συνέδρια των επιστημόνων.
Θα πείτε ότι τίποτε δεν μεταδίδεται από αυτή την πλευρά των πραγμάτων; Όχι, θα χρειαστεί μόνο να διαβάσετε τις μεγάλες αυτές ανταλλαγές επιστολών του 17ου αιώνα ανάμεσα στον Ντεκάρτ, τον Φερμά, τον Πασκάλ και άλλους, επιστολές για τις οποίες ο άξιος πατήρ Μερσέν λειτούργησε μονάχος του ως ταχυδρομική υπηρεσία, για να εξασφαλίσει ότι κάποιου είδους καινοτομία μπορεί να συλληφθεί στην πράξη και να μεταδοθεί από αυτή. Παρ’ όλα αυτά, αυτό (η καινοτομία) πολύ συχνά επισυμβαίνει μέσα από την ακατάδεκτη τροπή αυτού που παραμένει σιωπηλό, στα περιθώρια του κειμένου, από την καθαρά συγκεκριμένη εμφάνιση μιας κρυφής γενικής αρχής. Το πόσο οι μεγάλοι αυτοί της σκέψης σπρώχνουν την έλλειψη εμπιστοσύνης και τη σιωπή στα άκρα ένας θεός το ξέρει. Ο κεραυνός της ρηξιγενούς επικοινωνίας βάζει φωτιά στα ξερά κλαδιά της υπεκφυγής.
Από μόνες τους, οι επιστολές αυτές δείχνουν ότι […] η συγκέντρωση δύναμης απαιτεί, για την ενική της μετάδοση, την εξάρτηση από την υπεκφυγή, την ένταση και από μια λοξή μορφή ευγενικής έλλειψης εμπιστοσύνης, η τέχνη της οποίας φτάνει στην κορύφωσή της ανάμεσα στους κλασικούς. Πράγματι, θα υποτιμούσαμε την πραγματικότητα αν λέγαμε ότι ο Ντεκάρτ και ο Φερμά ή ο Πασκάλ και η σκιά του Ντεκάρτ δεν συμπαθιόντουσαν. Είναι μέσα από τη θεμελιώδη έλλειψη αγάπης μεταξύ τους που κυκλοφορεί η δύναμη της αλήθειας.
(Θεωρία του υποκειμένου, αγγλική έκδοση, σελ. 40).
Θα συνεχίσουμε με την ανάλυση αυτού του αποσπάσματος σε ό,τι αφορά τις συνεπαγωγές του, καθώς και με την ανάλυση της πολιτικής ως ασύμβατου άλλου ως προς τον αστικό διάλογο στην επόμενη σχετική ανάρτηση.

9 σχόλια:

rdDcom είπε...

Toute science fait parti: voyez ses congrès.
Direz-vous que rien ne se transmet de ce versant des choses?
Non, in n’y a qu’à lire ces grandes correspondances du XVIIe siècle entre Descartes, Fermat, Pascal, et autres, dont le vaillant père Mersennes est à lui seul l’administration postale, pour voir qu’il s’y transmet du nouveau en acte. Toutefois, très souvent, par le biais en défi de ce qui est tu, par la marge du texte, par l’apparence purement particulière d’un principe général dissimulé. Dieu sait que ces seigneurs de la pensée mènent au plus lois la méfiance et le silence. La foudre de la communication bouleversante embrase ici le sarment sec de l’esquive.

A elles seules, ces lettres démontrent que si l’esplace se propage par la zèle, la confiance et l’amour (comme disent les pédagogues «modernes»), ou tout aussi bien par la coercition, le mépris et la froideur (comme font les pédagogues pères fouettards de la vieille Angleterre), la concentration de la force requiert plutôt, pour sa transmission singulière, l’allusion, la tension, une forme oblique de méfiance polies dont l’art est à son comble chez les classiques. Car c’est peu de dire que Descartes et Fermat, Pascal et l’ombre de Descartes ne s’aimaient pas. Par leur non-amour essentiel circulait la force du vrai. (Badiou)

Every science forms a party: just look at their congresses.
Will you say that nothing is transmitted on this side of things? No, you only have to read those great correspondences of the seventeenth century between Descartes, Fermat, Pascal. and others, for which the valiant Father Mersenne all by himself served as the postal administrator, in order to see that some newness is caught in the act and transmitted therein. Nevertheless, very often this happens by the defiant slant of what is kept silent, in the margin of the text, by the purely particular appearance of a hidden general principle. God knows that these masters of thought carry mistrust and silence to an extreme. Here the lightning bolt of disruptive communication kindles the dry branch of evasion.

All by themselves, these letters demonstrate that if the splace propagates itself by zeal, confidence, and love (as 'modern' pedagogues are wont to say), as much as by coercion, contempt, and coldness (as is common practice among the whipping priest-pedagogues of old England), the concentration of force requires rather, for its singular transmission, the reliance on allusion, tension, and an oblique form of polite mistrust, whose art reaches its peak among the classics. Indeed, it is an understatement to say that Descartes and Fermat, or Pascal and the shadow of Descartes, did not like each other. It is through their essential nonlove that the force of truth circulated. (Bosteels)

rdDcom είπε...

Για σύγκριση με το πρωτότυπο. Σε πλάγιους χαρακτήρες το κείμενο σε [...] στη μετάφραση.

RDAntonis είπε...

Damn, you' re fast comrade! :-)

rdDcom είπε...

Το αστείο είναι ότι τυχαίνει να ανοίγουμε τις ίδιες σελίδες εξ αποστάσεως LOL (στο ιστολόγιο του lg700 άφησα παράθεμα από την επόμενη σελίδα).

RDAntonis είπε...

Αφού το ξέρεις ότι είμαστε φτιαγμένοι ο ένας για τον άλλο εμείς οι τρεις (+Godel), να τα λέμε δημόσια και να παρεξηγηθεί ο έρωτάς μας;

:-)

rdDcom είπε...

Naughty, naughty - νομίζω ο Κάφκα προτιμούσε τα τετράγωνα -

RDAntonis είπε...

I am in possession of five toy rifles […] The first belongs to me, and the others can be claimed by anyone who wishes to send in his name.
Kafka, Blue Octavo Notebooks

We are five friends, one day we came out of a house one after the other. [...]Since then we have been living together; it would be a peaceful life if it weren’t for a sixth one continually trying to interfere.
Kafka, "Gemeinschaft."


Και υπάρχει και κοινωνιολογική κάλυψη για το πεντάγωνο, που νομίζω ότι πρέπει να είναι ο τελικός στόχος συγγραφέων στο ιστολόγιο:

“A loose definition of intentional community was adopted by the F[ellowship of] I[ntentional] C[ommunities] in 1953. It sets as criteria for community a minimum size of five adults, an organization sufficient to assure a recognizable geographic proximitiy of members to insure continuous fellowship” (Marguerite Bouvard, The Intentional Community Movement, 1975).

rdDcom είπε...

Περί έρωτος και «λογοτεχνίας»:

Μόλις διείδα το μέλλον κάποιου άλλου τριτοδρομικού:

http://www.guardian.co.uk/books/2010/oct/15/gp-bad-sex-award

«That night she cradled me in her arms and soothed me; told me what I needed to be told; strengthened me. On that night of 12 May 1994, I needed that love Cherie gave me, selfishly. I devoured it to give me strength. I was an animal following my instinct»

Ναυτία...

RDAntonis είπε...

Α, στην ομιλία που έκανα πρόσφατα, ανέλυα την έλξη του στα πεντάγωνα, actually.