Κυριακή, 10 Οκτωβρίου 2010

Bertolt Brecht, Γράφοντας την αλήθεια IV

Είναι πράγματι δεδομένο ότι το υψηλό λογοτεχνικό επίπεδο μιας δήλωσης μπορεί να της δώσει προστασία. Συχνά όμως, υποκινεί επίσης τις υποψίες. Σε τέτοιες περιπτώσεις μπορεί να είναι απαραίτητο να κατεβάσεις το επίπεδο αυτό συνειδητά. Αυτό συμβαίνει, για παράδειγμα, όταν οι περιγραφές σκληρών συνθηκών κρύβονται αφανώς μέσα στην περιφρονημένη μορφή του αστυνομικού διηγήματος. Τέτοιες περιγραφές θα δικαιολογούσαν ένα αστυνομικό διήγημα. Ο μέγας Shakespeare κατέβασε ενσυνείδητα το επίπεδο της δουλειάς του για λόγους σαφώς μικρότερης σημασίας. Στην σκηνή όπου η μητέρα του Κοριολανού έρχεται αντιμέτωπη με το γιό της, που φεύγει για την γενέθλια πατρίδα του, ο Shakespare κάνει την ομιλία της προς τον γιό της επίτηδες πολύ αδύνατη. Ο Shakespeare δεν ήθελε να παρεμποδιστεί ο Κοριολανός να εκτελέσει το σχέδιό του για σημαντικούς λόγους. Ήταν απαραίτητο να φαίνεται ότι παραδιδόταν σε μια παλιά συνήθεια με μια κάποια αδράνεια.

Ο Shakespeare μας προσφέρει επίσης ένα μοντέλο πανουργίας που χρησιμοποιείται για την εξάπλωση της αλήθειας: αυτό είναι η ομιλία του Αντωνίου πάνω απ΄το πτώμα του Καίσαρα. Ο Αντώνιος διαρκώς υπογραμίζει ότι ο Βρούτος είναι ενάρετος άνδρας, αλλά περιγράφει επίσης το έγκλημα, και η περιγραφή αυτή του εγκλήματος είναι πιο εντυπωσιακή από την περιγραφή του δράστη. Ο ομιλητής επιτρέπει λοιπόν στον εαυτό του να παρασυρθεί από το γεγονότα: τα αφήνει να μιλούν από μόνα τους.

Ένας Αιγύπτιος ποιητής που έζησε τέσσερις χιλιάδες χρόνια πριν χρησιμοποίησε παρόμοια μέθοδο. Επρόκειτο για περίοδο έντονων ταξικών αγώνων. Η τάξη που ως τότε κυριαρχούσε αμυνόταν με δυσκολία ενάντια στον μεγάλο της αντίπαλο, το τμήμα εκείνο του πληθυσμού που ως τότε την υπηρετούσε. Στον ποίημα, ένας σοφός εμφανίζεται στην αυλή του βασιλιά και καλεί σε αγώνα ενάντια στον εσωτερικό εχθρό. Δίνει μια μακρά και εντυπωσιακή περιγραφή των δυσλειτουργιών που έχουν επέλθει μετά την εξέγερση των κατώτερων στρωμάτων. Η περιγραφή αυτή είναι η εξής:
Έτσι λοιπόν είναι: οι ευγενείς θρηνούν και οι υπηρέτες αγαλλιάζουν. Κάθε πόλη λέει: ας διώξουμε τους δυνατούς από την ομήγυρή μας. Τα γραφεία πέφτουν θύματα διάρρηξης και τα έγγραφα εξαφανίζονται. Οι δούλοι γίνονται αφέντες.
Έτσι είναι: δεν αναγνωρίζεται πλέον ο γιός του ευγενούς. Το παιδί της αφέντρας γίνεται παιδί της δούλας της.
Έτσι είναι: οι προύχοντες έχουν δεθεί με πέτρες. Αυτοί που δεν έχουν δει τη μέρα ποτέ έχουν βγει στο φως.
Έτσι είναι: Θρυμματίζονται τα κουτιά από έβενο. Το ευγενές ξύλο κόβεται για κρεβάτια.
Ιδού, η πρωτεύουσα κατέρρευσε σε μιαν ώρα.
Ιδού, οι φτωχοί έγιναν πλούσιοι.
Ιδού, αυτός που δεν έχει ψωμί έχει τώρα αγροικίες. Αυτός που δεχόταν τη δωρεά του καλαμποκιού τώρα το μοιράζει.
Ιδού, αυτός που δεν είχε ένα ζευγάρι βόδια τώρα έχει κοπάδια. Αυτός που δε μπορούσε να εξασφαλίσει ζωντανά τώρα έχει κοπάδια από φίνες αγελάδες.
Ιδού, αυτός που δεν μπορούσε να χτίσει μια καλύβα για τον εαυτό του τώρα έχει τέσσερις δυνατούς τοίχους.
Ιδού, οι ιερείς ψάχνουν καταφύγιο στις σιταποθήκες και εκείνος που δεν μπορούσε καν να ξαποστάσει τώρα έχει κρεβάτι.
Ιδού, αυτός που δεν μπορούσε να φτιάξει μια βάρκα για τον εαυτό του τώρα έχει πλοία. Όταν ο ιδιοκτήτης τους κοιτάζει τα πλοία του, βλέπει ότι δεν είναι πλέον δικά του.
Ιδού, αυτοί που είχαν ρούχα τώρα είναι ντυμένοι με κουρέλια και αυτός που δεν έγνεφε τίποτε για τον εαυτό του έχει τώρα τα καλύτερα υφαντά.
Ιδού, αυτός που δεν καταλάβαινε τίποτε από μουσική τώρα έχει άρπα. Και αυτοί που έβλεπαν τα πρόσωπά τους στο νερό τώρα έχουν καθρέφτες.
Ιδού, οι πιο άξιοι της χώρας γυρνάνε γύρω-γύρω και δουλειά δε βρίσκουν. Τίποτε πλέον δεν αναφέρεται στους ισχυρούς. Αυτός που κάποτε ήταν αγγελιοφόρος τώρα στέλνει άλλους να διανείμουν τα μηνύματα.
Ιδού, πέντε άνδρες που τους έστειλε ο αφέντης τους. Λένε: να πας μόνος σου. Εμείς φτάσαμε.

Είναι σημαντικό ότι εδώ έχουμε μια περιγραφή αταξίας που πρέπει να φαίνεται πολύ επιθυμητή από τη σκοπιά των καταπιεσμένων. Όμως οι προθέσεις του ποιητή δεν είναι διαφανείς. Φαίνεται να καταδικάζει αυτές τις συνθήκες, αν και τις καταδικάζει ανεπαρκώς…

Ο Jonathan Swift, στο περίφημό του φυλλάδιο, πρότεινε να επιστρέψει η χώρα στην ευμάρεια με τη σφαγή των παιδιών των φτωχών και την πώλησή τους ως κρέας. Παρουσίασε ακριβείς υπολογισμούς δείχνοντας ότι μπορούσαν να γίνουν οικονομίες αν οι άρχουσες τάξεις έπαυαν να έχουν αναστολές.

Ο Swift υποκρίθηκε τον ανήξερο. Υπερασπίστηκε έναν τρόπο σκέψης που μισούσε θανάσιμα, και το έκανε με πολύ θέρμη και πληρότητα, παίρνοντας ως θέμα ένα ζήτημα που εξέθετε ξεκάθαρα την βαρβαρότητα αυτού του τρόπου σκέψης. Ο καθένας θα μπορούσε να είναι εξυπνότερος του Swift, ή τουλάχιστον πιο ανθρωπιστής—και κυρίως όσοι δεν είχαν ενοχληθεί μέχρι εκείνο το σημείο να σκεφτούν τις λογικές συνέπειες των απόψεών τους.

Η προπαγάνδα που προκαλεί τη σκέψη, αδιάφορα από τον τομέα της, είναι χρήσιμη για τους αγώνες των καταπιεσμένων. Τέτοια προπαγάνδα χρειάζεται πολύ. Κάτω από κυβερνήσεις που εργάζονται για να προάγουν την εκμετάλλευση, η σκέψη θεωρείται χυδαία.

Το κάθε τι που υπηρετεί τους καταπιεσμένους θεωρείται χυδαίο. Είναι χυδαίο το να σε απασχολεί διαρκώς το αν θα έχεις αρκετό φατηγό να φας. Είναι χυδαίο να απορρίπτεις τις τιμές που προσφέρονται στους υπερασπιστές μιας πατρίδας στην οποία οι υπερασπιστές αυτοί πεινούν. Είναι χυδαίο να αμφισβητείς τον Αρχηγό όταν η ηγεσία του οδηγεί στη δυστυχία. Είναι χυδαίο να είσαι απρόθυμος να κάνεις δουλειά που δεν ταϊζει τον εργάτη. Χυδαίο να εξεγείρεσαι ενάντια στον εξαναγκασμό του να διαπράττεις παράλογες πράξεις. Χυδαίο το να είσαι αδιάφορος προς μια οικογένεια που δεν σώζεται με καμμία μέριμνα. Οι πεινασμένοι αναπαρίστανται με απέχθεια ως λύκοι που δεν έχουν τίποτε να υπερασπιστούν. Αυτοί που αμφισβητούν τους καταπιεστές τους κατηγορούνται ότι αμφισβητούν την ίδια τους τη δύναμη. Αυτοί που απαιτούν να πληρωθούν για την εργασία τους κατηγορούνται ως τεμπέληδες. Κάτω από τέτοιες κυβερνήσεις η σκέψη γενικά θεωρείται χυδαία και καθίσταται κακόφημη. Πουθενά πλέον δεν διδάσκεται η σκέψη, και οπουδήποτε σηκώσει κεφάλι την καταδιώκουν.

Κι όμως, πάντα υπάρχουν κάποιοι τομείς όπου μπορεί κάποιος να δώσει έμφαση σε θριάμβους της σκέψης χωρίς τον φόβο της τιμωρίας. Αυτά είναι τα πεδία όπου οι δικτατορίες χρειάζονται τη σκέψη. Για παράδειγμα, είναι εφικτό να αναφερθείς σε θριάμβους της σκέψης στα πεδία της στρατιωτικής επιστήμης και της τεχνολογίας. Ακόμα και θέματα όπως η μεγιστοποίηση, δια της σωστής οργάνωσης, των προμηθειών μαλλιού, ή η εφεύρεση τεχνητών υλικών, χρειάζονται σκέψη. Η νόθευση του φαγητού, η εκπαίδευση της νεολαίας για τον πόλεμο, όλα αυτά χρειάζονται σκέψη: και η διαδικασία της σκέψης μπορεί να περιγραφεί σε ό,τι αφορά τέτοια θέματα. Το εγκώμιο του πολέμου, η αυτοματική στόχευση τέτοιου είδους σκέψης, μπορεί να αποφευχθεί με πανουργία και έτσι η σκέψη που ανακύπτει σε σχέση με το πώς μπορεί καλύτερα να διεξαχθεί ο πόλεμος μπορεί να οδηγήσει σε ένα άλλο ερώτημα—το αν ο πόλεμος έχει κανένα νόημα. Η σκέψη μπορεί μετά να εφαρμοστεί στην περαιτέρω ερώτηση: πώς μπορεί να αποφευχθεί ένας παράλογος πόλεμος;

Φυσικά, αυτό το ερώτημα μετά βίας μπορεί να τεθεί ανοιχτά. Και αφού είναι έτσι, δεν μπορεί άραγε η σκέψη που έχουμε ερεθίσει να χρησιμοποιηθεί; Δηλαδή, μπορεί να πλαισιωθεί ώστε να οδηγεί στη δράση; Ναι, μπορεί.

Για να συνεχιστεί η καταπίεση ενός μέρους του πληθυσμού (του μεγαλύτερου) από ένα άλλο (το μικρότερο) σε καιρούς όπως οι δικοί μας, χρειάζεται μια συγκεκριμένη συμπεριφορά του πληθυσμού, και αυτή η συμπεριφορά πρέπει να κυριαρχεί σε όλα τα πεδία. Μια ανακάλυψη στο πεδίο της ζωολογίας, όπως αυτή του Εγγλέζου Δαρβίνου, μπορεί άξαφνα να θέσει σε κίνδυνο την εκμετάλλευση. Και όμως, για ένα διάστημα, μόνο η Εκκλησία ανησυχούσε: ο λαός δεν πρόσεξε τίποτε παράξενο. Οι έρευνες των φυσικών στα πρόσφατα χρόνια έχουν οδηγήσει σε συνέπειες στο πεδίο της λογικής που μπορούν άνετα να θέσουν σε κίνδυνο έναν αριθμό από τα δόγματα που συντηρούν την καταπίεση. Ο Χέγκελ, ο φιλόσοφος του πρωσικού κράτους, ο οποίος ασχολήθηκε με περίπλοκες διερευνήσεις στο πεδίο της λογικής, έδειξε στον Μαρξ και τον Λένιν, τους βασικούς θεμελιωτές της προλεταριακής επανάστασης, μεθόδους ανεκτίμητης αξίας. Η ανάπτυξη των επιστημών είναι αλληλένδετη, αλλά άνιση, και το κράτος δεν μπορεί ποτέ να έχει τα μάτια του παντού. Η προκεχωρημένη φρουρά της αλήθειας μπορεί να επιλέξει θέσεις μάχης που είναι σχετικά απαρατήρητες.

Αυτό που μετράει είναι να διδάσκεται ο σωστός τρόπος σκέψης, ένας τρόπος σκέψης που διερευνά τις εφήμερες και μεταβαλλόμενες διαστάσεις όλων των πραγμάτων και όλων των διαδικασιών. Οι εξουσιαστές δείχνουν εντονότατη απέχθεια για τις σημαντικές αλλαγές. Θα τους άρεσε να βλέπουν τα πάντα να παραμένουν ίδια—για χίλια χρόνια, αν γινόταν. Θα τους άρεσε αν ο ήλιος και το φεγγάρι στεκόταν ακίνητα. Τότε δεν θα πεινούσε ποτέ ξανά κανείς, κανείς δεν θα στερούνταν το δείπνο του. Όταν η εξουσία πυροβολεί, δεν θέλει ο εχθρός της να μπορεί επίσης να πυροβολήσει· θέλει ο δικός της να είναι ο τελευταίος πυροβολισμός. Ένας τρόπος σκέψης που υπογραμμίζει την αλλαγή είναι ένας καλός τρόπος του να ενθαρρύνεις τους καταπιεσμένους.

2 σχόλια:

RDAntonis είπε...

Διορθώθηκαν, θενκς.

rdDcom είπε...

διαφαναείς--->
έναςν -->
δεν ζώζεται --->
πεινασμένοι αναπαρίσταται -->
ή εφεύρεση ---> ή η εφεύρεση