Κυριακή, 3 Οκτωβρίου 2010

Bertolt Brecht, Γράφοντας την αλήθεια ΙII

Προτελευταίο τμήμα της μετάφρασης.
RD (Αντώνης)


4. Η κρίση για να επιλέξεις αυτούς στων οποίων τα χέρια η αλήθεια θα είναι αποτελεσματική
Το παλιό εμπορικό έθιμο που ακολουθείται στην κριτική και περιγραφική γραφή και το γεγονός ότι ο συγγραφέας έχει απαλλαγεί από την ενασχόληση με τον προορισμό αυτού που έγραψε τον έχουν αναγκάσει να εργάζεται κάτω από ψευδείς εντυπώσεις. Νομίζει ότι ο πελάτης ή εργοδότης του, ο μεσάζοντας, μεταβιβάζει αυτό το οποίο έγραψε σε όλους. Ο συγγραφέας σκέφτεται: μίλησα, και αυτοί που θέλουν μπορούν να με ακούσουν. Στην πραγματικότητα μίλησε, και αυτοί που μπορούν να πληρώσουν τον ακούν. Πολλά, αν και ακόμα σχετικά λίγα, έχουν ειπωθεί για το θέμα αυτό. Εγώ απλώς θέλω να υπογραμμίσω ότι το “γράφω για κάποιον” έχει μεταμορφωθεί απλώς σε “γράφω.” Αλλά η αλήθεια δεν μπορεί απλώς να γραφτεί· πρέπει να γραφτεί για κάποιον, κάποιον που να μπορεί να κάνει κάτι μ’ αυτή. Η διαδικασία της αναγνώρισης της αλήθειας είναι κοινή για συγγραφείς και αναγνώστες. Για να πει καλά πράγματα, η ακοή κάποιου πρέπει να είναι καλή και πρέπει να ακούει καλά πράγματα. Η αλήθεια πρέπει να λέγεται ενσυνείδητα και να ακούγεται ενσυνείδητα. Και για μας τους συγγραφείς είναι σημαντικό σε ποιον λέμε την αλήθεια και ποιος τη λέει σε μας.

Πρέπει να πούμε την αλήθεια για τις επαχθείς συνθήκες σ’ αυτούς για τους οποίους οι συνθήκες είναι χειρότερες, και πρέπει επίσης να μάθουμε την αλήθεια απ’ αυτούς. Πρέπει να απευθυνόμαστε όχι μόνο σε ανθρώπους που έχουν ορισμένες απόψεις, αλλά και σε ανθρώπους που θα έπρεπε να έχουν αυτές τις απόψεις δεδομένης της κατάστασής τους. Και το ακροατήριο αλλάζει διαρκώς. Ακόμη και οι δήμιοι μπορούν να είναι ακροατήριο όταν ο μισθός για την αγχόνη πάψει, ή όταν η δουλειά παραγίνει επικίνδυνη. Οι Βαυαροί χωρικοί ήταν ενάντιοι σε κάθε είδους επανάσταση, αλλά όταν ο πόλεμος συνεχίστηκε για υπερβολικά πολύ καιρό και οι γιοί που επέστρεφαν στα σπίτια τους δεν έβρισκαν δωμάτιο στις φάρμες, στάθηκε εφικτό να κερδηθούν για την επανάσταση.

Είναι σημαντικό για ένα συγγραφέα να αγγίξει την πραγματική νότα της αλήθειας. Συνήθως, αυτό που ακούμε είναι ένας πολύ απαλός, μελαγχολικός τόνος, ο τόνος ανθρώπων που δεν θα πείραζαν ούτε μύγα. Ακούγοντάς τον, οι δυστυχείς γίνονται δυστυχέστεροι. Αυτοί που τον χρησιμοποιούν μπορεί να μην είναι εχθροί, αλλά σίγουρα δεν είναι ούτε σύμμαχοι. Η αλήθεια είναι μαχητική: χτυπά όχι μόνο το ψεύδος αλλά και συγκεκριμένους ανθρώπους που διασπείρουν το ψεύδος.

5. Η πανουργία για να εξαπλώσεις την αλήθεια στους πολλούς
Πολλοί άνθρωποι, περήφανοι που έχουν το θάρρος που απαιτεί η αλήθεια, χαρούμενοι που μπόρεσαν να την βρουν, και ίσως εξαντλημένοι από την εργασία που χρειάζεται για να την βάλεις σε λειτουργική μορφή και ανυπόμονοι να γίνει αντιληπτή από αυτούς των οποίων τα συμφέροντα υπερασπίζονται, το θεωρούν περριτό να εφαρμόσουν κάποια ιδιαίτερη πανουργία στην εξάπλωση της αλήθειας. Σε όλους τους καιρούς η πανουργία χρησιμοποιήθηκε για τη διάδοση της αλήθειας· οποτεδήποτε η αλήθεια καταστάληκε ή αποκρύφθηκε. Ο Κομφούκιος παραχάραξε ένα παλιό, πατριωτικό ιστορικό ημερολόγιο. Άλλαξε ορισμένες λέξεις. Εκεί που το ημερολόγιο έλεγε “Ο ηγεμόνας του Χαν έβαλε να σκοτώσουν τον φιλόσοφο Γουάν επειδή αυτός έλεγε έτσι και έτσι”, ο Κονφούκιος αντικατέστησε το σκοτώσουν με το δολοφονήσουν. Αν το ημερολόγιο έλεγε ότι ο τύραννος έτσι και έτσι πέθανε από δολοφονία, αυτός έγραφε εκτελέστηκε. Με τον τρόπο αυτό ο Κομφούκιος άνοιξε τον δρόμο για μια νέα ερμηνεία της ιστορίας.

Στους δικούς μας καιρούς, αυτός που λέει πληθυσμός αντί λαός [Volk] ή φυλή και ατομική ιδιοκτησία γης αντί για γη αφαιρεί μ’ αυτόν τον τρόπο την υποστήριξή του από πολλά ψέμματα. Παίρνει από τις λέξεις τα σάπια, μυστικιστικά τους υπονοήματα. Η λέξη λαός [Volk] υπονοεί μια κάποια ενότητα και κάποια κοινά συμφέροντα. Γι αυτό πρέπει να χρησιμοποιείται μόνον όταν μιλάμε για ένα αριθμό λαών, γιατί μόνο τότε μπορεί να εννοηθεί κάτι σαν την κοινότητα συμφερόντων. Ο πληθυσμός ενός δεδομένου εδάφους μπορεί να έχει πολλά και ακόμη και αντικρουόμενα συμφέροντα—και αυτή είναι μια αλήθεια που καταστέλλεται. Με τον ίδιο τρόπο, όποιος μιλάει για γη και περιγράφει ζωηρά την επίδραση των οργωμένων χωραφιών στη μύτη και τα μάτια, υπογραμμίζοντας τη μυρωδιά και το χρώμα της γης, υποστηρίζει τα ψέμματα των ηγετών. Γιατί δεν είναι το ζήτημα η γονιμότητα της γης, ούτε η αγάπη των ανθρώπων για τη γη, ούτε η εργασία τους κατά την καλλιέργειά της. Αυτό που έχει σημασία είναι η τιμή του καρπού και η τιμή της εργασίας. Αυτοί που αντλούν κέρδος από τη γη δεν είναι οι ίδιοι που αντλούν τον καρπό της, και η γήινη μυρωδιά ενός οργωμένου χωραφιού είναι άνγωστη στις αγορές αγροτικών προϊόντων. Αυτές έχουν άλλη τελείως μυρωδιά. Η ατομική ιδιοκτησία γης είναι η σωστή έκφραση: δίνει λιγότερες δυνατότητες στην εξαπάτηση.

Εκεί που υπάρχει καταπίεση, θα πρέπει να χρησιμοποιείται η λέξη υπακοή αντί για τη λέξη πειθαρχία, γιατί η πειθαρχία μπορεί να προέρχεται από τον ίδιο τον άνθρωπο, και άρα έχει κάτι ευγενές στο χαρακτήρα της που η υπακοή δεν έχει. Και μια καλύτερη λέξη από την τιμή είναι ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Η τελευταία τείνει να διατηρεί την αναφορά της στο άτομο. Ξέρουμε όλοι τι είδους απατεώνες βγαίνουν μπροστά, διαγκωνιζόμενοι να υπερασπιστούν την τιμή ενός λαού. Και πόσο γενναιόδωρα διανέμουν τιμές στους πεινασμένους που τους ταϊζουν. Στην Ουτοπία, ο Τόμας Μουρ περιέγραφε μια χώρα όπου υπήρχαν δίκαιες συνθήκες. Ήταν μια χώρα πολύ διαφορετική από την Αγγλία όπου ζούσε, αλλά και έμοιαζε με αυτή την Αγγλία πολύ, εκτός από ό,τι αφορούσε τις συνθήκες διαβίωσης.

Ο Λένιν ήθελε να περιγράψει την εκμετάλλευση και την καταπίεση στο νησί Σακάλιν, αλλά ήταν απαραίτητο για αυτόν να έχει επίγνωση της τσαρικής αστυνομίας. Αντί για τη Ρωσία έβαλε την Ιαπωνία, και αντί για το Σακάλιν την Κορέα. Οι μέθοδοι της γιαπωνέζικης μπουρζουαζίας θύμισαν σε όλους τους αναγνώστες του τη ρωσική μπουρζουαζία και το Σακάλιν, αλλά το φυλάδιο δεν βρέθηκε να φταίει επειδή η Ρωσία ήταν εχθρική προς την Ιαπωνία. Πολλά πράγματα που δεν μπορούν να ειπωθούν για τη Γερμανία στη Γερμανία μπορούν να ειπωθούν για την Αυστρία.

Υπάρχουν πολλά πανούργα τεχνάσματα με τα οποία να κλείσεις τα μάτια ενός καχύποπτου κράτους.

Ο Βολταίρος πολέμησε το εκκλησιαστικό δόγμα γράφοντας ένα ευγενές ποίημα για την Κόρη της Ορλεάνης. Περιέγραψε τα θαύματα που σίγουρα έπρεπε να γίνουν για να μπορεί η Ζαν Ντ’ Αρκ να παραμείνει παρθένα ανάμεσα σε ένα στρατό από άνδρες, μια αυλή αριστοκρατών, και ένα κάρο μοναχούς. Με την εκλέπτυνση του ύφους του, και περιγράφοντας τις ερωτικές περιπέτειες που χαρακτήριζαν την πολυτελή ζωή της άρχουσας τάξης, απονομιμοποίησε τη θρησκεία που τους παρείχε τα μέσα για να ζουν υπό συνθήκες ηθικής χαλαρότητας. Έκανε μάλιστα εφικτό τα έργα του να φτάνουν σ’ αυτούς για τους οποίους προορίζονταν με παράνομους τρόπους. Οι αναγνώστες του που είχαν εξουσία προωθούσαν ή ανεχόταν την εξάπλωση των γραπτών του. Και έτσι, αφαιρούσαν υποστήριξη από την αστυνομία που υπεράσπιζε τις δικές τους απολαύσεις. Άλλο παράδειγμα: ο μέγας Λουκρήτιος λέει ρητά ότι ένα από τα κύρια κίνητρα για την εξάπλωση του επικούρειου αθεϊσμού ήταν η ομορφιά των στίχων του.

2 σχόλια:

Vagias είπε...

You who hunger, who shall
feed you?
Come to us, we too are starving.
Only hungry ones can feed you.
B. Brecht, All or Nothing

RDAntonis είπε...

Ευχαριστούμε για τις όμορφες αυτές αράδες του μεγάλου Γερμανού.