Σάββατο, 2 Οκτωβρίου 2010

Bertolt Brecht, Γράφοντας την αλήθεια ΙI

Η οξύνοια του να αναγνωρίσεις την αλήθεια
Εφόσον είναι δύσκολο να γράψεις την αλήθεια επειδή η αλήθεια διώκεται παντού, στους περισσότερους φαίνεται ότι είναι ζήτημα χαρακτήρα το αν η αλήθεια γράφεται ή δεν γράφεται. Νομίζουν ότι αρκεί μόνο το θάρρος. Ξεχνούν το δεύτερο εμπόδιο: τη δυσκολία του να βρεις την αλήθεια. Είναι αδύνατο να βεβαιώσουμε ότι η αλήθεια επιβεβαιώνεται εύκολα.

Πρώτα από όλα, μπαίνουμε σε μπελάδες προσπαθώντας να αποφασίσουμε ποια αλήθεια αξίζει να ειπωθεί. Για παράδειγμα, μπροστά στα μάτια όλου του κόσμου το ένα μεγάλο και πολιτισμένο έθνος μετά το άλλο περιέρχονται στην βαρβαρότητα. Και επιπλέον, όλοι γνωρίζουν ότι ο εγχώριος πόλεμος που διεξάγεται με τις πιο αποτρόπαιες μεθόδους μπορεί ανά πάσα στιγμή να μεταμορφωθεί σε διεθνή πόλεμο που θα κάνει την ήπειρό μας βουνό από ερείπια. Αναμφισβήτητα, αυτό είναι μια αλήθεια. Αλλά υπάρχουν και άλλες. Έτσι, επί παραδείγματι, δεν είναι ψέμμα ότι οι καρέκλες έχουν καθίσματα και ότι η βροχή πέφτει προς τα κάτω. Πολλοί ποιητές γράφουν αλήθειες τέτοιου είδους. Μοιάζουν με ζωγράφους που διακοσμούν με νεκρές φύσεις τους τοίχους ενός πλοίου που βυθίζεται. Η πρώτη μας δυσκολία δεν τούς απασχολεί και οι συνειδήσεις τους είναι άσπιλες. Αυτοί που έχουν εξουσία δεν μπορούν να τούς διαφθείρουν, ούτε όμως ενοχλούνται από τις κραυγές των καταπιεσμένων· συνεχίζουν απλώς να ζωγραφίζουν. Το ακατανόητο της συμπεριφοράς τους τούς δημιουργεί έναν βαθύ “πεσιμισμό” τον οποίον πουλάνε σε καλή τιμή. Αλλά ένας τέτοιος πεσιμισμός θα ταίριαζε περισσότερο σε κάποιον που παρατηρεί αυτούς τους τελειοποιημένους ειδικούς και τις πωλήσεις τους. Την ίδια στιγμή, δεν είναι εύκολο να συνειδητοποιήσεις ότι οι αλήθειες τους είναι αλήθειες για καρέκλες και βροχές. Συνήθως ακούγονται ως αλήθειες για σημαντικά πράγματα. Με μια πιο προσεκτική εξέταση όμως, είναι εφικτό να δεις ότι λένε απλώς το εξής: μια καρέκλα είναι μια καρέκλα· και: κανείς δεν μπορεί να εμποδίσει την βροχή να πέσει προς τα κάτω.

Δεν ανακαλύπτουν τις αλήθειες που αξίζει να γραφτούν. Από την άλλη, υπάρχουν ορισμένοι που ασχολούνται μόνο με τα πιο κατεπείγοντα, που αγκαλιάζουν τη φτώχεια και δεν φοβούνται τους ηγέτες, και που παρ’ όλα αυτά δεν μπορούν να βρουν την αλήθεια. Από αυτούς λείπει η γνώση. Είναι γεμάτοι από αρχαίες δεισιδαιμονίες, από διαβόητες προκαταλήψεις που σε περασμένους καιρούς εκφράζονταν συχνά με ωραία λόγια. Ο κόσμος παραείναι πολύπλοκος για αυτούς: δεν γνωρίζουν τα δεδομένα· δεν αντιλαμβάνονται σχέσεις. Εκτός από τον χαρακτήρα, χρειάζεται η γνώση, που μπορεί να αποκτηθεί, και οι μέθοδοι, που μπορούν να εκμαθηθούν. Αυτό που είναι απαραίτητο για όλους τους συγγραφείς σε αυτή την εποχή κομφούζιου και αστραπιαίας αλλαγής είναι μια γνώση της υλιστικής διαλεκτικής της οικονομίας και της ιστορίας. Αυτή η γνώση μπορεί να αποκτηθεί από βιβλία και από πρακτική διδασκαλία αν υπάρχει η απαραίτητη φιλομάθεια. Πολλές αλήθειες μπορούν να ανακαλυφθούν με απλούστερο τρόπο· ή τουλάχιστον, τμήματα αληθειών ή δεδομένα που οδηγούν στην ανακάλυψη αληθειών. Η μέθοδος είναι χρήσιμη για κάθε έρευνα, αλλά είναι εφικτό να κάνεις ανακαλύψεις χωρίς να χρησιμοποιείς καμμία μέθοδο —και μάλιστα, χωρίς καν να κάνεις έρευνα. Αλλά με τέτοια χαλαρή διαδικασία δεν φτάνει κάποιος στο είδος της παρουσίασης της αλήθειας που θα επιτρέψει στους ανθρώπους να δράσουν στην βάση αυτής της παρουσίασης. Οι άνθρωποι που απλώς καταγράφουν απλά δεδομένα δεν μπορούν να ταξινομήσουν τα πράγματα του κόσμου ώστε να μπορούν εύκολα να τα ελέγξουν. Όμως η αλήθεια αυτή τη λειτουργία έχει και καμμία άλλη. Τέτοιοι άνθρωποι δεν μπορούν να ανταπεξέλθουν στην απαίτηση να γράφουν την αλήθεια.

Όταν κάποιος είναι έτοιμος να γράψει την αλήθεια και ικανός να την αναγνωρίσει, του απομένουν τρεις ακόμα δυσκολίες.

3. Η ικανότητα του να χειρίζεσαι την αλήθεια ως όπλο
Η αλήθεια πρέπει να λέγεται εν όψει αποτελεσμάτων που θα παράξει στη σφαίρα της δράσης. Ως δείγμα μιας αλήθειας που δεν οδηγεί σε κανένα αποτέλεσμα ή οδηγεί σε λάθος αποτελέσματα μπορούμε να αναφερθούμε στην ευρεία άποψη ότι συνέπεια της βαρβαρότητας είναι η κυριαρχία κακών συνθηκών σε διάφορες χώρες. Σύμφωνα με την άποψη αυτή, ο φασισμός είναι ένα κύμα βαρβαρότητας το οποίο έπεσε σε ορισμένες χώρες με την ισχύ φυσικού φαινομένου.

Σύμφωνα με την άποψη αυτή, ο φασισμός είναι μια καινούργια τρίτη δύναμη που συνοδεύει (και στέκεται πάνω από) τον καπιταλισμό και τον σοσιαλισμό. Τόσο ο σοσιαλισμός όσο και ο καπιταλισμός θα μπορούσαν να επιβιώσουν χωρίς την παρεμβολή του φασισμού. Και τα λοιπά. Αυτός βέβαια, είναι ο ισχυρισμός του φασισμού: το να τον δέχεσαι είναι παράδοση στον φασισμό. Ο φασισμός είναι ιστορική φάση του καπιταλισμού: και με αυτή την έννοια είναι καινούργιος όσο και παλιός. Στις φασιστικές χώρες ο καπιταλισμός συνεχίζει να υφίσταται, αλλά μόνο με τη μορφή φασισμού. Και με τον φασισμό μπορείς να τα βάλεις μόνο ως καπιταλισμό, ως την πιο γυμνή, πιο ξεδιάντροπη, πιο καταπιεστική και πιο διπρόσωπη μορφή καπιταλισμού.

Αλλά πώς μπορεί κάποιος να πει την αλήθεια για τον φασισμό αν δεν είναι επίσης πρόθυμος να μιλήσει ενάντια στον καπιταλισμό, ο οποίος τον γεννά; Τι πρακτικά αποτελέσματα θα έχει μια τέτοια αλήθεια;

Αυτοί που είναι ενάντιοι στον φασισμό χωρίς να είναι ενάντιοι στον καπιταλισμό, αυτοί που οδύρονται για την βαρβαρότητα που πηγάζει από τη βαρβαρότητα, είναι σαν αυτούς που θέλουν να φάνε το μοσχαράκι τους χωρίς να σφάξουν το μοσχάρι. Είναι πρόθυμοι να φάνε το μοσχάρι, αλλά απεχθάνονται τη θέα του αίματος. Ικανοποιούνται εύκολα όταν ο χασάπης πλένει τα χέρια του πριν ζυγίσει το κρέας. Δεν είναι ενάντιοι στις σχέσεις ιδιοκτησίας που δημιουργούν τη βαρβαρότητα. Είναι απλώς ενάντιοι στη βαρβαρότητα. Υψώνουν τις φωνές τους κόντρα στη βαρβαρότητα, και το κάνουν σε χώρες όπου κυριαρχούν αυτές ακριβώς οι σχέσεις ιδιοκτησίας, αλλά όπου οι χασάπηδες πλένουν τα χέρια τους πριν ζυγίσουν το κρέας.

Οι κραυγές ενάντια σε βάρβαρα μέτρα μπροεί να είναι αποτελεσματικές για όσο διάστημα οι ακροατές τους πιστεύουν ότι τέτοια μέτρα είναι απίθανο να υιοθετηθούν στις χώρες τους. Ορισμένες χώρες μπορούν ακόμα να διατηρήσουν τις σχέσεις ιδιοκτησίας με μεθόδους που φαίνονται λιγότερο βίαιες από αυτές που χρησιμοποιούνται σε άλλες χώρες. Η δημοκρατία λειτουργεί ακόμα σε αυτές τις χώρες ώστε να επιτευχθούν τα αποτελέσματα που σε άλλες χώρες εξασφαλίζονται με τη βία, δηλαδή ώστε να τύχει εγγύησης η ατομική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής. Το ιδιωτικό μονοπώλιο των εργοστασίων, των ορυχείων ή της γης δημιουργεί βάρβαρες συνθήκες παντού, αλλά σε ορισμένα μέρη οι συνθήκες αυτές δεν χτυπάνε στο μάτι τόσο άσχημα. Η βαρβαρότητα χτυπάει στο μάτι μόνο όταν συμβαίνει το μονοπώλιο να μπορεί να προστατευθεί με ανοιχτή βία.

Μερικές χώρες, οι οποίες δεν το βρίσκουν απαραίτητο να προστατέψουν τα βάρβαρά τους μονοπώλια απαλασσόμενες από τις τυπικές εγγυήσεις ενός συνταγματικού κράτους, και επίσης από πολυτέλειες όπως η τέχνη, η φιλοσοφία, και η λογοτεχνία, είναι ιδιαίτερα πρόθυμες να ακούσουν επισκέπτες που κατακρίνουν τη γενέθλια γη τους διότι εκεί καταστέλλονται αυτές οι πολυτέλειες. Τους ακούνε με χαρά διότι ελπίζουν να αντλήσουν από αυτά που ακούνε πλεονεκτήματα για μελλοντικούς πολέμους. Να πούμε ότι αναγνώρισαν την αλήθεια όσοι, για παράδειγμα, απαιτούν θορυβωδώς μια χωρίς παύση μάχη ενάντια στη Γερμανία “επειδή η χώρα αυτή είναι πλέον το αληθινό σπίτι του Κακού στις μέρες μας, ο συνεργάτης της κολάσεως, ο τόπος διαμονής του Αντίχριστου;” Μάλλον θα πρέπει να πούμε ότι αυτοί είναι ανόητοι και επικίνδυνοι άνθρωποι. Γιατί το συμπέρασμα που αντλείται από τέτοιες ανοησίες είναι ότι αφού τα δολοφονικά αέρια και οι βόμβες δεν διαλέγουν τους ενόχους, η Γερμανία πρέπει να εξολοθρεφτεί —όλη η χώρα και όλος της ο λαός.

Ο άνθρωπος που δεν γνωρίζει την αλήθεια εκφράζεται με υψηλούς, γενικόλογους και ανακριβείς όρους. Φωνάζει για “τον” Γερμανό, παραπονιέται για το Κακό γενικώς, και όποιος τον ακούει δεν μπορεί να καταλάβει τι πρέπει να γίνει. Να αποφασίσει να μην είναι Γερμανός; Θα εξαφανιστεί η κόλαση αν είναι ο ίδιος καλός; Τα ανόητα λόγια για τη βαρβαρότητα που πηγάζει από τη βαρβαρότητα είναι επίσης τέτοιου είδους. Η πηγή της βαρβαρότητας είναι η βαρβαρότητα, και την καταπολεμάς με τον πολιτισμό, που πηγάζει από την εκπαίδευση. Όλα τούτα τίθενται με γενικούς όρους: δεν έχουν τον στόχο να είναι οδηγοί για τη δράση και στην πραγματικότητα δεν απευθύνονται σε κανένα.

Τέτοιες νεφελώδεις περιγραφές αναδεικνύουν μόνο λίγους συνδέσμους στην αλυσίδα των αιτιών. Ο σκοταδισμός τους αποκρύπτει τις πραγματικές δυνάμεις που προετοιμάζουν την καταστροφή. Αν πέσει φως στο θέμα διαφαίνεται άμεσα ότι οι καταστροφές προκαλούνται από κάποιους ανθρώπους. Γιατί ζούμε σε καιρούς που η μοίρα του ανθρώπου αποφασίζεται από ανθρώπους.

Ο φασισμός δεν είναι φυσική καταστροφή που μπορεί να γίνει κατανοητή απλώς με όρους “ανθρώπινης φύσης”. Αλλά ακόμα και όταν αντιμετωπίζουμε φυσικές καταστροφές, υπάρχουν τρόποι να τις απεικονίσουμε που είναι αντάξιοι ανθρώπων γιατί απευθύνονται στο μαχητικό πνεύμα ανθρώπων.

Μετά το μεγάλο σεισμό που κατέστρεψε τη Γιοκοχάμα, πολλά αμερικανικά περιοδικά δημοσίευσαν φωτογραφίες που έδειχναν ένα βουνό από ερείπια. Οι λεζάντες έγραφαν: το ατσάλι άντεξε. Και, πράγματι, αν και μπορούσε κάποιος να δει μόνο ερείπια με την πρώτη ματιά, το μάτι ανακάλυπτε γρήγορα, αφού διάβαζε τη λεζάντα, ότι ορισμένα ψηλά κτίρια είχαν απομείνει όρθια. Ανάμεσα στις πολυποίκιλες περιγραφές που μπορούν να δοθούν για ένα σεισμό, αυτές που δίνουν οι μηχανικοί για τις μετατοπίσεις του εδάφους, την ισχύ των πιέσεων, κλπ, είναι που έχουν τη μεγαλύτερη σημασία, γιατί οδηγούν σε μελλοντικές κατασκευές που θα αντέχουν στους σεισμούς. Αν κάποιος θέλει να περιγράψει τον φασισμό και τον πόλεμο, μεγάλες καταστροφές που δεν είναι όμως φυσικές καταστροφές, θα πρέπει να το κάνει με τους όρους μιας πρακτικής αλήθειας. Θα πρέπει να δείξει ότι αυτές οι καταστροφές εξαπολύονται από τις τάξεις των εχόντων για να ελέγχουν τον τεράστιο αριθμό των εργατών που δεν έχουν έλεγχο στα μέσα παραγωγής.

Αν θέλει κάποιος να γράψει την αλήθεια για τις κακές συνθήκες με επιτυχία, θα πρέπει να την γράψει έτσι ώστε οι αποφευκτέες αιτίες τους να μπορούν να ταυτοποιηθούν. Αν ταυτοποιηθούν οι αποφευκτέες αιτίες, τότε μπορούν να καταπολεμηθούν και οι κακές συνθήκες.

2 σχόλια:

Kainotopio είπε...

Εξαιρετικό κείμενο, το έχω ήδη διαδώσει σε φίλους μου. Η αναφορά του Μπρέχτ για τους ποιητές που μοιάζουν με ζωγράφους που διακοσμούν με νεκρές φύσεις τους τοίχους ενός πλοίου που βυθίζεται είναι ανατριχιαστικά επίκαιρη. Πράγματι η βροχή πέφτει προς τα κάτω, αλλά η αισθητικοποίηση των αυτονόητων δεν αρκεί. Χρειάζεται καινούργιο βλέμμα στα πράγματα και διαρκής θέληση για ζωή για να μην αδρανοποιηθούμε και πέσουμε στον πολτό της γενικής συναίνεσης που κατασκευάζουν με τη σιωπηρή, φοβισμένη ανοχή μας.

RDAntonis είπε...

Ευχαριστώ, θα χρειαστεί μάλλον ένα ακόμη τμήμα η ολοκλήρωση της μετάφρασης.