Δευτέρα, 27 Σεπτεμβρίου 2010

Η έκλειψη του ρεφορμισμού (Το τραύμα του πραγματικού)

Παρεμβολή σήμερα στην πρώτη συζήτηση του Ντοσιέ, αυτήν "περί διαλόγου", με μια δεύτερη διάσταση του "τραύματος του πραγματικού" που μου υπενθύμισε σημερινή ανάρτηση του ιστολογίου αφορμή.

Γράφει λοιπόν ο συντάκτης του κειμένου του αφορμή:

...βιώνουμε μία δραματική αλλαγή στους όρους διεξαγωγής της ταξικής πάλης, σε σχέση με την περίοδο πριν τη χρεοκοπία της ελληνικής οικονομίας. Στην προηγούμενη συγκυρία, της δυναμικής ανάπτυξης του συστήματος, η αστική ηγεμονία ήταν πρακτικά αδιαμφισβήτητη. Το σύστημα υπόσχονταν και ως ένα ορισμένο βαθμό προσέφερε δυνατότητες ενσωμάτωσης, στην πλειοψηφία των λαϊκών στρωμάτων. Η Αριστερά και το όποιο κίνημα περιορίστηκαν στη διεκδίκηση μεγαλύτερου μέρους μία όλο και διευρυνόμενης πίτας, για λογαριασμό των εργαζομένων. Είτε στη μετριοπαθή-ρεφορμιστική της εκδοχή μέσω τακτικών θεσμικής προώθησης και προτάσεων, είτε στην αντικαπιταλιστική της εκδοχή μέσω πιο μαχητικών, διεκδικητικών πρακτικών. Αυτό διαμόρφωνε ένα σχετικά σταθερό πλαίσιο δράσης και συμμαχιών για την Αριστερά. Το μόνο που είχε να κάνει ήταν να αναδεικνύει και να προωθεί τα διάφορα λαϊκά και εργατικά αιτήματα, γεγονός που αρκούσε να της προσφέρει συγκεκριμένα κοινωνικά ακροατήρια και πολιτικό ρόλο, ως του διαμεσολαβητή κοινωνικών συμφερόντων στο σύστημα εξουσίας και το κράτος, είτε θεσμικά, είτε μαχητικά. Στη νέα συνθήκη όμως που διαμορφώνει η χρεοκοπία και το μνημόνιο αυτή η δυνατότητα δεν υφίσταται πλέον. Το παραμικρό αίτημα της όποιας λαϊκής ομάδας συναντά την κατηγορηματική άρνηση του κράτους και της κυβέρνησης καθώς δοκιμάζει τα όρια αντοχής του συστήματος. Από αυτή την άποψη η Αριστερά δεν μπορεί να συνεχίσει να πολιτεύεται όπως πριν, ως το μεγάφωνο των λαϊκών και εργατικών αιτημάτων προς το κράτος. Εάν θέλει να είναι συνεπής υποστηρικτής αυτών των αιτημάτων πρέπει να τα εντάξει σε ένα πρόγραμμα οργάνωσης της οικονομίας και της κοινωνίας, που να είναι σε θέση να τα υλοποιήσει στην παρούσα συγκυρία της δομικής κρίσης.


Η παραπάνω ανάλυση, με τη σειρά της, μοιάζει να βασίζεται σε σημαντικό βαθμό σε συναφή, πρότερη παρατήρηση του Στάθη Κουβελάκη, σε κείμενο που αναδημοσιεύσαμε στις 6 του Σεπτέμβρη:

Με άλλα λόγια πρόκειται για μια ολομέτωπη αντιπαράθεση μεταξύ της πολιτικής εξουσίας (καθώς και των εγχώριων και διεθνών στηριγμάτων της) και του σύνολου σχεδόν της κοινωνίας, με το κύριο βάρος να πέφτει βέβαια στον κόσμο της μισθωτής εργασίας (και των συνταξιούχων), αλλά που επεκτείνεται σε πολύ ευρύτερα «ενδιάμεσα» στρώματα, συμπεριλαμβανομένου του πυρήνα των παραδοσιακών στηριγμάτων του κυρίαρχου μπλοκ, ακόμη και σε τμήματα του κεφαλαίου. Οι πολιτικές και ιδεολογικές προεκτάσεις αυτής της ανατροπής είναι τεράστιας εμβέλειας, αυτό που θέλαμε ωστόσο να υπογραμμίσουμε αφορά την ίδια τη μορφή της σύγκρουσης, από την οποία απορρέει και ο εξ’αρχής πολιτικός χαρακτήρας των κοινωνικών αγώνων που τη χαρακτηρίζουν. Δεν υπάρχει, με άλλα λόγια, περιθώριο για την ανάπτυξη, σε μια πρώτη φάση, ενός κλασικού διεκδικητικού αγώνα, συνδικαλιστικού τύπου, ο οποίος κατόπιν διευρύνεται, αποκτά ενδεχομένως πολιτικές εκφράσεις και αντίκτυπο στην κεντρική πολιτική σκηνή. Στη σημερινή φάση, κάθε κινητοποίηση, μερικού έστω χαρακτήρα (π.χ. η διαμαρτυρία ενάντια στις ελλείψεις προσωπικού και υλικών μέσων στα σχολεία και τα νοσοκομεία), θέτει άμεσα υπό αίρεση το γενικότερο πλαίσιο που ορίζει η πολιτική του Μνημονίου. Οπως έλεγε ο Νίκος Πουλαντζάς για τα δικτατορικά καθεστώτα, λόγω «της μορφής τους ακριβώς, κάθε οικονομικός αγώνας (...) έπαιρνε ολοφάνερη πολιτική χροιά: από την ύπαρξη του και μόνο, αποτελούσε πράξη αντίστασης στο καθεστώς».

Τόσο ο συντάκτης του αφορμή όσο και ο Σ. Κουβελάκης υπογραμμίζουν δύο βασικές διαστάσεις της συγκυρίας, τις οποίες θα ήταν καλό να συνοψίσουμε επιγραμματικά:

α)Η φύση της συγκυρίας είναι τέτοια που τα ως τώρα "μερικά" αιτήματα συνδικαλιστικού τύπου μεταμορφώνονται άμεσα, και χωρίς καν τη θέλησή τους, σε "ριζοσπαστικού" τύπου αιτήματα που απαιτούν μετωπικές συγκρούσεις και ριζικές αλλαγές. Είτε εικάσουμε, με τα λόγια του πρώτου αποσπάσματος, ότι κάθε μερικό αίτημα, ρεφορμιστικού ή διακανονιστικού τύπου, "δοκιμάζει τα όρια της αντοχής του συστήματος", είτε, με τα λόγια του δεύτερου, ότι θέτει "άμεσα υπό αίρεση το γενικότερο πλαίσιο"--είτε δηλαδή είναι αντικειμενικά είτε υποκειμενικά ασύμβατο με τους κυρίαρχους συσχετισμούς και τη λογική τους-- το αποτέλεσμα είναι ένα: η εξαφάνιση των ενδιάμεσων εκείνων σταδίων διαμεσολάβησης που χωρίζουν την μερικότητα από την ολότητα και τον ρεφορμισμό από την μετωπική ρήξη.

β) Για αυτόν ακριβώς, τον λόγο, συμφωνούν και τα δύο κείμενα, καθίσταται αδύνατη η άσκηση αριστερής πολιτικής μέσα στα πλαίσια νομιμοποίησης και αποτελεσματικότητας που ήταν εφικτά ως σήμερα. Αυτό που ο συντάκτης του αφορμή περιγράφει ως "διεκδίκηση μεγαλύτερου μέρους μίας όλο και διευρυνόμενης πίτας για λογαριασμό των εργαζομένων" καθίσταται ανέφικτο, στον βαθμό ακριβώς που προϋπέθετε δομικά την διαιώνιση της απρόσκοπτης συσσώρευσης και το αδιασάλευτο της "αστικής ηγεμονίας" που χτίστηκε επάνω της.

Σε ιδιωτική επιστολή της οποίας τα περιεχόμενα δημοσίευσα, παρατηρούσα κάτι πολύ παραπλήσιο: ότι δηλαδή το μοντέλο της αντικαπιταλιστικής δράσης που απετέλεσε την θεωρητική έκφραση του κινήματος ενάντια στην παγκοσμιοποίηση, δηλαδή αυτό της Αυτοκρατορίας των Χαρντ-Νέγκρι, και όλες του οι προκείμενες, καταρρέουν σήμερα σαν πύργοι με τραπουλόχαρτα. Αυτό που αναδεικνύεται είναι ότι ο λόγος περί αυτοδιάθεσης, αυτοσυγκρότησης και αυτονομίας της εργασίας δεν ήταν παρά μια γκροτέσκα εξιδανίκευση των συνθηκών καπιταλιστικής ηγεμονίας, συνθηκών οι οποίες, ακριβώς επειδή ήταν σχετικά ασφαλείς, επέτρεπαν κάθε είδους φαντασιώσεις για το μέτρο του εφικτού κάτω από την αιγίδα τους. Το μοντέλο του πλήθους ενάντια στην Αυτοκρατορία απετέλεσε την υψηλότερη θεωρητική έκφραση της ρεφορμιστικής αισιοδοξίας, της τάσης της αριστεράς να συγχέει τη σχετική χαλαρότητα ενός συστήματος που αισθάνεται απόλυτα ασφαλές με την φαντασματική ισχύ φαντασματικών, σε μεγάλο βαθμό, συλλογικοτήτων. 

Η πραγματικότητα βέβαια, από την στιγμή που το σύστημα έπαψε να αισθάνεται ασφαλές, είναι η ακριβώς αντίθετη: αυτό που συσπειρώνεται δεν είναι το πλήθος αλλά το κεφάλαιο· αυτό που διαλύεται υπό την πίεση των εξελίξεων, δεν είναι η Αυτοκρατορία αλλά οι χαλαρές, δήθεν αυτεπαρκείς "οριζόντιες" συμμαχίες της αριστεράς. Η ταχύτατη εξασθένιση του εξεγερσιακού πνεύματος του Δεκέμβρη και η καταστροφική αποσύνθεση του ΣΥΝ/ΣΥΡΙΖΑ, που έχει ήδη σχεδόν ολοκληρωθεί, δεν είναι, παρά το πείσμα του βλέμματος της μικροπολιτικής, ούτε ενδείξεις συνομωσιών ούτε απλώς αποτελέσματα των χειρισμών Αλαβάνου ή Τσίπρα, ή των ηγεσιών των επιμέρους συνιστωσών. Είναι συμπτώματα της ανεπάρκειας ενός είδους συγκρότησης ή, καλύτερα, της άμεσης σχέσης της με μια συγκεκριμένη φάση της ανάπτυξης της καπιταλιστικής ηγεμονίας που έφτασε στο δικό της τέρμα. Κανένα βήμα μπροστά δεν μπορεί να γίνει όσο δεν γίνεται κατανοητό ότι η κατάρρευση της αριστεράς των χαλαρών οριζόντιων συμμαχιών είναι αναπόδραστη συνέπεια της κατάρρευσης των καπιταλιστικών συσχετισμών της περιόδου 1989-2008: η πίττα μίκρυνε και δεν υπάρχει πλέον καμμία διάθεση της άρχουσας τάξης για "μοίρασμα", και συνεπώς, καμμία διάθεση ενίσχυσης εκ μέρους της του προφίλ μιας αριστεράς που καταφέρνει, μέσα από την πολυπρισματική κινηματική δραστηριότητα και τον παραδοσιακό συνδικαλισμό, να αποσπάσει ένα κομμάτι από τους ήδη σκασμένους στο φαϊ για τα κατώτερα κοινωνικά στρώματα.

Βρισκόμαστε συνεπώς μπροστά από ένα αδιανόητο για τον απλοϊκό αριστερισμό παράδοξο: η δημιουργία συνθηκών αναγκαστικής ριζοσπαστικοποίησης πρώην ρεφορμιστικών αιτημάτων δεν επαναστατικοποιεί τους φορείς τους. Μάλλον, αυτό το οποίο φέρνει η έκλειψη της ρεφορμιστικής δυνατότητας είναι ένα από δύο πράγματα:

α) υποχώρηση σημαντικού κομματιού πρώην ρεφορμιστικών στοιχείων στην γυμνή και απερίφραστη αποδοχή του συστήματος. Εδώ θα πρέπει να εντοπίσουμε αυτό το οποίο υποκειμενικά εμφανίζεται με τους όρους "προδοσίας." Εφόσον σήμερα ο ρεφορμισμός εκλαμβάνεται αναγκαστικά ως επαναστατικό πρόταγμα, μερίδα των πρώην υποστηρικτών ρεφορμιστικών αιτημάτων "σοβαρεύεται", "κατανοεί" ότι "τα πράγματα δεν είναι εύκολα", αποκηρύσσει την "αριστερίστικη ανωριμότητα", και δέχεται τις βασικές όψεις του σημερινού συσχετισμού ισχύος όπως έχουν: φταίμε όλοι, ας κάνουμε υπομονή, ας είμαστε αισιόδοξοι, δεν μπορούμε πλέον να κάνουμε πλάτες στον ξεροκέφαλο συνδικαλισμό, προέχει η διάσωση της οικονομίας, κλπ. Η έκλειψη της ρεφορμιστικής οψιόν στην περίπτωση αυτή σημαίνει απλώς: έκλειψη κάθε δυνατότητας διαφοροποίησης από την κυρίαρχη ταξική ιδεολογία.

β) ριζοσπαστικοποίηση πρώην ρεφορμιστικών στοιχείων του πληθυσμού, που ακριβώς όμως επειδή παραμένουν εμποτισμένα από την ρεφορμιστική αντίληψη για τα πράγματα, αδυνατούν να ξεφύγουν από την οπτική και την κοσμοθεωρία της ικανοποίησης επιμέρους "αιτημάτων." Στην περίπτωση αυτή, η δομική εξίσωση των κοινωνικών αιτημάτων με επαναστατική απείθεια, μια εξίσωση την οποία επιχειρεί ακάματα και περιπαθώς τόσο ο σοσιαλδημοκρατικός όσο και ο δεξιός φιλελευθερισμός, γίνεται παγίδα για όσους βρίσκονται αναγκαστικά να ταυτίζονται με μια επαναστατικότητα για την οποία είναι ουσιαστικά απροετοίμαστοι. Με άλλα λόγια, ενώ τα στοιχεία αυτά βρίσκονται "στην άλλη πλευρά" τόσο της σοσιαλδημοκρατίας και της παραδοσιακής δεξιάς, όσο και της "ενδοτικής" ή "ώριμης" πρώην αριστεράς, βρίσκονται επίσης αποκομμένα από θεωρητικούς και ιστορικούς δεσμούς με την μαρξιστική αριστερά, έχουν σημαντικά αναλυτικά ελείμματα στον τρόπο χαρτογράφησης της κατάστασης, καταφεύγουν σε έναν άκοπο και χωρίς πολιτική βιωσιμότητα λαϊκισμό (τύπου "κάτω το ΔΝΤ και ο προδότης ΓΑΠ"· σημειωτέον ότι ο ΓΑΠ δεν πρόδωσε ποτέ το σύστημα το οποίο πάντα εκπροσωπούσε, απλώς κάποιοι βρέθηκαν δια της βίας εκτός των ορίων περίληψης σ' αυτό το σύστημα). Η έκλειψη ρεφορμιστικών δυνατοτήτων στην περίπτωση αυτή σημαίνει: συγκρουσιακή/ριζοσπαστική υποκειμενική προδιάθεση χωρίς ανάλογο πολιτικό περιεχόμενο.

Εν συνόψει, επομένως, η έκλειψη του ρεφορμισμού ως οψιόν που αφήνει τις συστημικές διαστάσεις αδιατάρακτες αφόπλισε σημαντικό κομμάτι της μετα-μαρξικής αριστεράς της περιόδου 1989-2008 --αν δεν το όπλισε στο στρατόπεδο του αντιπάλου-- και, αντίστροφα, επιστράτευσε στο αντίπαλο στρατόπεδο κομμάτια του πληθυσμού χωρίς ταξική εκπαίδευση, χωρίς πλάνο μάχης, χωρίς πεπειραμένη τοπική και εθνική ηγεσία, χωρίς στρατηγική, και χωρίς πειθαρχία και ενδιαφέρον για μακροπρόθεσμους στόχους. Είναι σ' αυτόν το άτακτο και ανεκπαίδευτο στρατό που η "υπαρκτή αριστερά" είναι αναγκασμένη, σε μεγάλο βαθμό, να βασιστεί σήμερα. Με όσες συνέπειες έχει αυτό για την τραυματική ανακατασκευή συμμαχιών, συγκρούσεων, οπτικών, προτεραιοτήτων, και υποκειμενικής πολιτικής συγκρότησης. Οι πιθανότητες επιτυχίας μας είναι απειροελάχιστες. Όμως η ιστορία δεν μας ρωτά ποτέ αν είμαστε ή όχι έτοιμοι να αναλάβουμε τις ευθύνες μας πριν μας τις επιβάλλει. 

RD (Αντώνης)

9 σχόλια:

SK είπε...

κάποιες σκέψεις.

αφού δεν μπορούμε να αποκοδικοποιήσουμε εύκολα την αισθητική του καθημερινού εμφυλίου πολέμου, ας υποθέσουμε τουλάχιστον οτι είναι ένας πόλεμος 'αισθητικής', σε αισθητικό πεδίο ή με αισθητικούς όρους.

τι είναι αισθητική? Με ποιον τρόπο είμαστε σήμερα εντός ενός αισθητικού πολέμου? βλέπουμε πέρα από την αισθητική? πόσο μακρυά?
πως επιβάλλεται (αξιακά και μη / κοινωνικά - πολιτικά και όχι) και γιατί?
(ιστορικά, στο άτομο και την κοινωνία/ και τα τελευταία 30 χρόνια συγκεκριμένα)

Τι εξυπηρετεί η αισθητική και τι αποτρέπει?
σε ποια σημεία βρίσκεται η βαρβαρότητά της?
Τι μας διαφεύγει συνεχώς σήμερα όσο είμαστε απασχολημένοι σε έναν ηλίθιο αισθητικό πόλεμο που δεν μπορούμε καν να τον αποκωδικοποιήσουμε ούτε να τον αποφύγουμε?
Τι μας διέφυγε και έχουμε πέσει στην λακούβα του.. και γιατί?
μπορούμε να δούμε πέρα από την αισθητική?
έχουμε αυτή την πολυτέλεια??

SK είπε...

συγνώμη, οι σκέψεις δεν είναι απαραίτητα συναφείς με το κείμενο... αν σας έρθουν παραπομπές σε '''πόλεμος και αισθητική/ η αισθητική ως αξία - τοίχος της πραγματικότητας''' εντός του site , παραπέμψτε με παρακαλώ όποτε βρείτε τον χρόνο, θα ήθελα να τις δω. ευχαριστώ

RDAntonis είπε...

Δεν νομίζω ότι καταλαβαίνω τα σχόλια. Είναι αρκετά πράγματα μπερδεμένα εκεί. Για αισθητική και βαρβαρότητα βλ. Walter Benjamin, Θέσεις για τη φιλοσοφία της ιστορίας, εδώ.

Ίσως κάποια στιγμή στο μέλλον να συμπεριλάβουμε κάτι από το Μικρό βιβλίο αναισθητικής (Handbook of inaesthetics) του Badiou, ίσως κάποια από τα σχετικά βιβλία του Rancière. Θα δούμε.

SK είπε...

εγχειρίδιο αναισθητικής (ή αλλίως 'η αισθητική δύναμη των τίτλων')

δεν υπάρχει καμμία αισθητή κλασσική αισθητική πολέμου.
αυτό δε σημαίνει καθόλου πως δεν υπάρχει και πόλεμος ή έστω οτι δεν υπάρχει πόλεμος σε αισθητό επίπεδο.
ούτως ή άλλως , το καμουφλάζ είναι βασικό συστατικό του πολέμου, οι περισσότεροι επιλέγουν την άμυνα ή την παθητικότητα αν επιλέγουν καθόλου, η μη επιλογή είναι κι αυτή μια επιλογή και η άμυνα ένα είδος πολέμου.
Συνεπώς θα μπορούσε να οριστεί ένας παράδοξος πόλεμος (ή μια ακούσια αναδιαμόρφωση) αισθητικού επίπεδου.

Το να χτυπάει απλώς η καρδιά σου σημαίνει αυτόματα οτι έχεις και αισθήσεις. Η μη δράση είναι κι αυτή μια σχετική δράση. Το να υπάρχεις, μια πολιτική.
Το αισθητό είναι και πραγματικό.
Το φανταστικό ή φαντασιακό κι αυτό μια αισθητική πραγματικότητα.

Όταν δεν μπορούμε να ορίσουμε το πραγματικό πεδίο πολέμου, ίσως είναι καλό να σπάμε το θέμα σε κομμάτια.
Τι είναι 'αισθητική'?
πως διαμορφώνεται, πως επιβάλλεται σαν αξιακός φορέας?
τι φέρει? ποιόν εξυπηρετεί και ποιόν εγκλοβίζει?
σε ποια σημεία βρίσκεται η βαρβαρότητά της?
τι μας διαφεύγει συνεχώς όσο είμαστε απασχολημένοι σε έναν αισθητικό πόλεμο?
από πού εκτρεπόμαστε και πέφτουμε σε πόλεμο αισθητικής και γιατί?
μπορούμε να δούμε πέρα από αυτην?
πόσο μακρυά, πού και προς τα πού?
Εχουμε την πολυτέλεια?

Σε έναν κόσμο που δεν γινεται να βιωθεί με τιποτα περα από τις αισθήσεις, αυτές έχουν και την μεγαλύτερη ΑΞΙΑ.
Και η αισθητική γίνεται όπλο...
Δεν πρόκειται φυσικά για τον τόνο πρασίνου που θα αποδωθεί στο δέντρο που ζωγραφίζεται
αλλά για τον τρόπο που μεγάλωσες, τα πράγματα που είναι κωδικοποιημένα γύρω σου,
τον τρόπο που αντιλαμβάνεσαι 'τον κόσμο', τους ορατούς και αόρατους φίλους και εχθρούς σου.
Όσους φέρουν κωδικοποιημένα ιδέες, κοινωνία, σύστημα και προοπτική.

Στο οποιοδήποτε frame καθημερινότητας υπάρχει κωδικοποιημένος ολόκληρος ο κόσμος, σε διαφορετική πυκνότητα.
Βρές τον μπούσουλά σου.
'Η δημιούργησε έναν δικό σου για να σε βρίσκουν.

SK είπε...

άσχετο, αλλά αφού το δούλεψα κάπως από άλλη αφετηρία αυτή τη φορά, θεώρησα καλό να το βάλω κι εδω. σορυ για την κατάχρηση χόρου. μακάρι να ερμηνευεται και πολυεπίπεδα :p αυτός είναι ο στόχος

rdDcom είπε...

Παράκληση: Αν και δεν είναι καθαυτό αξιόμεμπτο να αλλάζει κανείς login name, είναι δύσκολο για μας --- και ακόμα περισσότερο για τους χρήστες --- να παρακολουθούν την ακολουθία των σχολίων σου. Νομίζω ότι είσαι ο Erwthimatiko (ίδιο μέιλ) και ίσως ο Asdf, αν θυμάμαι καλά. Αλλά καλό είναι όταν επανέρχεσαι με νέα περσόνα, να μας υπενθυμίζεις ποιος είσαι.

SK είπε...

Indeed έχεις πέσει μέσα , είμαι ο ίδιος βιτσιόζος σχολιαστής με τα 100 άθλια ονόματα. η οργάνωσή μου αποτελείται από το ένα και το αυτό πρόσωπο. ok, άν το αλλάξω σε κάποιο μελλοντικό σχολιασμό θα επισημανθεί ρητώς. δεν μου βγάζεται εσείς ένα nick? είμαι πραγματικά τραγικός στο να βρω ένα της προκοπής :p

SK είπε...

Ευχαριστώ για την επισήμανση παρεπιπτώντος. Φανερώνει και σοβαρότητα και ευαισθησία και υπευθυνότητα και συνέπεια.

SK είπε...

στοιχεία που πρέπει να υπάρχουν σε ένα φιλοσοφικό blog της τάξεως αυτής... :@