Τετάρτη, 29 Σεπτεμβρίου 2010

Badiou προς Zizek: Για τον Μάο (πρώτο μέρος)

Επιστολή του Alain Badiou στον Slavoj Zizek: Για τον Μάο [1]
Μτφρ. Radical Desire

…Αυτό που θα ήθελα πάνω από όλα να σε κάνω να κατανοήσεις είναι ότι οι ορισμοί σου των σημείων που θα μπορούσαν να θέσουν το θέμα της οικουμενικότητας του Μάο δεν είναι επαρκώς στιβαροί. Αν δεν υπήρχε αυτή η οικουμενικότητα, η δημοσίευση αυτών των κειμένων και τα σχόλιά μας —τα δικά σου και τα δικά μου [2]— δεν θα είχαν το παραμικρό ενδιαφέρον.

Πράγματι, μια συνεπαγωγή της αρχής ριζικής επιφυλακτικότητας που πρέπει να σεβαστούμε δεδομένης της ατελείωτης πλημμύρας αντεπαναστατικής προπαγάνδας είναι ότι δεν θα πρέπει ποτέ να αφήνουμε το προβληματικό πεδίο της πολιτικής της χειραφέτησης (δηλαδή της κομμουνιστικής πολιτικής) μέσα στο οποίο διαβάζουμε, τιμούμε και κριτικάρουμε τα έργα του Μάο. Και όπως γίνεται πάντα όταν έχουμε να κάνουμε με αυτό που αποκαλώ “διαδικασίες αλήθειας”, το πεδίο αυτό δομείται στη βάση προβλημάτων. Είναι ζήτημα της αντιμετώπισης προβλημάτων, της πρότασης θεωρητικών και πρακτικών λύσεων, του να κάνεις λάθη και να τα διορθώνεις και να κληροδοτείς τα αποτελέσματα σε αυτούς τους οποίους ο Μάο, ανησυχώντας πολύ για το ζήτημα τούτο, απεκάλεσε “διαδόχους του επαναστατικού αγώνα.” Μια σειρά αρχών, μια σειρά επιλυμένων προβλημάτων και κάποια νέα προβλήματα για τα οποία δεν γνωρίζουμε ως τώρα τη λύση: για αυτούς τους λόγους είναι τόσο μεγάλης σημασίας η εργασία των επαναστατικών ηγετών του παρελθόντος, και όταν μιλάμε μεταξύ μας, δεν θα έπρεπε να μιλάμε για τίποτε άλλο από αυτή.

Το πρώτο ερώτημα συνεπώς θα πρέπει να είναι: τι κοινά προβλήματα αντιμετωπίζουμε εμείς και ο Μάο; Με ποια έννοια είναι η ανάγνωση των κειμένων του κάτι περισσότερο από άσκηση στη νοσταλγία ή την κριτική; Σε ποιο βαθμό μπορούν τα κείμενα του Μάο να συνεχίσουν να είναι σημεία αναφοράς για μια πολιτική χειραφέτησης, με την έννοια που κάποια από τα απομνημονεύματα του Poincaré για την θεωρία δυναμικών συστημάτων συνεχίζουν να είναι πηγή έμπνευσης για τους μαθηματικούς;

Αν είναι να διερευνήσουμε αυτό το ζήτημα πραγματικά, θα πρέπει πρώτα να θεμελιώσουμε το σημείο εκκίνησής μας, δηλαδή την περίοδο μεταξύ του 1925 και του 1955, όταν το σταλινικό όραμα ήταν ηγεμονικό σε όλο το διεθνές κομμουνιστικό κίνημα. Θα πρέπει να θυμηθούμε ότι η ηγεμονία βασίστηκε σε ένα συμβάν χωρίς προηγούμενο: την πρώτη νικηφόρο λαϊκή επανάσταση στη Ρωσία τον Οκτώβρη του 1917. Και θα πρέπει διαρκώς να έχουμε στο νου ότι η νίκη αυτή —που ήταν εκδίκηση για τις εργατικές εξεγέρσεις που συνετρίβησαν κατά τον 19ο αιώνα, περιλαμβανομένης αυτής στη Γαλλία— αποδόθηκε οικουμενικά στην νέα πολιτική πειθαρχία που ενσωμάτωνε το Κόμμα λενινιστικού τύπου. Συνεπώς, οτιδήποτε ακολούθησε, περιλαμβανομένων των αντι-σταλινικών τροτσκιστών, καθορίστηκε και διαμορφώθηκε από το ζήτημα του ταξικού Κόμματος ή της εργατικής οργάνωσης αν θέλεις να το θέσουμε έτσι. Μπορούμε λοιπόν να το εκφράσουμε συνοπτικά: η οικουμενικότητα του Μάο, εάν υποθέσουμε ότι υπάρχει τέτοια, αφορά τις νέες λύσεις και την ταυτοποίηση νέων προβλημάτων στον λενινισμό, και συνεπώς τον σύνδεσμο ανάμεσα στην πολιτική διαδικασία και το Κόμμα.

Πολλές όψεις της σκέψης του Μάο είναι βέβαια καινοτόμες, και εσύ τις αναφέρεις σχεδόν όλες: Η σημασία των αγροτών, που τόσο συχνά παρακάμπτεται στο όνομα του εργατιστικού φετιχισμού· ο παρατεταμένος λαϊκός πόλεμος, που είναι ουσιώδους σημασίας όταν είναι ανέφικτη η βραχυπρόθεσμη αστική εξέγερση· η εξαιρετική σημασία που δίνεται στην ιδεολογία και την πολιτική υποκειμενικότητα· η θεωρία ότι υπάρχει μια “νέα αστική τάξη” μέσα στο Κομμουνιστικό Κόμμα και ότι ο καλύτερος τρόπος να την πολεμήσεις είναι να βασιστείς στο μαζικό κίνημα, και ακόμα και στον αυθορμητισμό των μαζών, και όχι στην πολιτική αστυνομία ή τις θεσμοποιημένες εκκαθαρίσεις· η διαφοροποίηση ανάμεσα σε διαφορετικά είδη αντίφασης και στην εγγενή τους ρευστότητα, και ούτω κάθε εξής. Αλλά τίποτε από όλα αυτά δεν θα συνιστούσε αυτό καθαυτό πολιτική αλήθεια, αν όλα αυτά τα ζητήματα δεν συναρθρωνόντουσαν τελικά με το κεντρικό πρόβλημα του Κόμματος, το οποίο ο Στάλιν όρισε ως μοναδική πηγή και μοναδικό δράστη στη διαδικασία που είναι γνωστή ως “το χτίσιμο του σοσιαλισμού.” Αν αποτύχουμε να συνδέσουμε τα επιμέρους χαρακτηριστικά του Μαοϊσμού με το πρόβλημα αυτό, το οποίο κατά μία έννοια είναι το επαναστατικό πρόβλημα της περιόδου, τότε πέφτουμε σε έναν αμυντικογενή εμπειρισιμό που κάνει υπερβολικά πολλές παραχωρήσεις στους εχθρούς κάθε εξισωτικής επανάστασης.

Μπορούμε πράγματι να βρούμε στα πιο πρώιμα γραπτά του Μάο, τα οποία μοιάζουν κατ’ ουσίαν σταλινικά (“χωρίς το κομμουνιστικό του κόμμα, ο λαός δεν έχει τίποτα”), κάποιες παράξενες επιφυλάξεις για οτιδήποτε θα μπορούσε να δώσει στο Κόμμα το μονοπώλιο της ηγεσίας της λαϊκής πολιτικής διαδικασίας. Στο Λογικές των κόσμων, αναλύω πολύ διεξοδικά αυτό το σημείο σε ό,τι αφορά την δουλειά του νεαρού Μάο, η οποία γράφτηκε στην αρχή του λαϊκού πολέμου στα βουνά Τσιν-κανγκ το 1927 [3]. Σύμφωνα με τον Μάο, η “κόκκινη πολιτική δύναμη” συναπαρτίζεται από διαφορετικά στοιχεία, και τα λαϊκά συμβούλια είναι το ίδιο σημαντικά με το Κόμμα. Επίσης, το ζήτημα του στρατού είναι καθοριστικής σημασίας στο στάδιο αυτό. Τώρα, αν και είναι αλήθεια ότι “το κόμμα προστάζει το τουφέκι”, είναι επίσης αλήθεια ότι “χωρίς λαϊκό στρατό, ο λαός δεν έχει τίποτε”, και η διατύπωση αυτή εξισορροπεί αυτή του Στάλιν. Πράγματι “ο κινεζικός Ερυθρός Στρατός είναι ένα ένοπλο σώμα που εκτελεί τα πολιτικά καθήκοντα της επανάστασης”, κάτι που υπονοεί ότι το Κόμμα δεν έχει το μονοπώλιο σε αυτά τα καθήκοντα. Σαράντα χρόνια μετά, κατά τη διάρκεια της Πολιτισμικής Επανάστασης, θα δούμε πάλι “επαναστατικές επιτροπές” και θα δούμε τον Ερυθρό Στρατό να προσπαθεί να αντισταθμίσει την μονολιθική λαβή με την οποία το πανίσχυρο Κόμμα ελέγχει τις σχέσεις ανάμεσα στο μαζικό κίνημα και στο κράτος.

Ακόμα και η διαλεκτική σκέψη του Μάο βοηθά να σχετικοποιηθούν οι εξουσίες του Κόμματος. Διότι η αρχή του δεν είναι “δεν υπάρχει κομμουνισμός χωρίς το Κομμουνιστικό Κόμμα”, αλλά “για να έχουμε κομμουνισμό πρέπει να υπάρχει Κομμουνιστικό Κόμμα.” Αυτό σημαίνει ότι το Κόμμα, που είναι το κυρίαρχο όργανο του κράτους και ο βασικός μοχλός για την κατασκευή του σοσιαλισμού, αντλεί την νομιμότητά του μόνο μέσω της κατά το δυνατόν πληρέστερης έκθεσης των τρόπων με τους οποίους γίνεται αντικείμενο της άρνησης μέσω της δράσης των μαζών που εξεγείρονται εναντίον του. Η διάσημη διατύπωση: “Είναι δίκαιο να εξεγείρεσαι ενάντια στους αντιδραστικούς” σημαίνει προφανώς : “είναι δίκαιο να εξεγείρεσαι ενάντια στην απολιθωμένη έκφραση άρνησης που ενσωματώνει η γραφειοκρατία του κομματικού κράτους.”

Σ΄αυτά λοιπόν τα συμφραζόμενα είναι που θα πρέπει να δεχτούμε ότι υπήρχε ένα στοιχείο οικουμενικότητας στην τρομερή αποτυχία της Πολιτισμικής Επανάστασης. Και ας θυμηθούμε σε αυτό το πλαίσιο ότι η κατάληξη ενός πράγματος σε αιματηρή αποτυχία δεν είναι το μόνο που μπορούμε να πούμε για αυτό. Και πάλι, χρησιμοποιείς την αποτυχία της Πολιτισμικής Επανάστασης ως φτηνό επιχείρημα για να απαρνηθείς τη σημασία και την σημερινή της συνάφεια (και ας θυμηθούμε ότι ο Μάο ισχυρίστηκε ότι θα χρειαζόταν άλλες 10 ή 20 επαναστάσεις για να σπρωχθεί η κοινωνία στην κατεύθυνση του κομμουνισμού). Όλοι γνωρίζουν ότι η σκέψη του Λένιν βασίζεται στην άποψή του για την παρισινή Κομμούνα, αν και η εξέγερση των εργατών έληξε με μια χωρίς προηγούμενο σφαγή. Ο Μαρξ είχε ήδη διατυπώσει το πολιτικό πρόβλημα που έθετε η Κομμούνα: με δεδομένο ότι η εργατική τάξη είχει την πολιτική δυνατότητα να αρπάξει την κρατική εξουσία (και οι Κομμουνάροι κράτησαν την εξουσία στο Παρίσι για πάνω από δύο μήνες), πώς μπορούμε να βεβαιωθούμε ότι η κατάληψη της εξουσίας μπορεί, πρώτον, να επεκταθεί χωρικά και, δεύτερον, να διατηρηθεί στον χρόνο; Η δοκιμαστική απάντηση του Λένιν, η οποία παραμένει υπερβολικά γενική, είναι ότι δεν πρέπει να αρκεστούμε στην κατάληψη της κρατικής εξουσίας ως τέτοιας αλλά πρέπει να καταστρέψουμε τον μηχανισμό του αστικού κράτους. Ο Λένιν σφυρηλάτησε την πραγματική ιστορική απάντηση στο πρόβλημα που μας κληροδότησε η Κομμούνα, με τη μορφή ενός συγκεντρωτικού Κόμματος με “σιδηρά πειθαρχία.” Δημιούργησε το όργανο —και παρά το γεγονός ότι είναι πολιτικό όργανο, το μοντέλο του Λένιν είναι μια στρατιωτική μηχανή— το οποίο θα μπορούσε να επιφέρει την “καταστροφή” που ήθελε ο Μαρξ, και να αντικαταστήσει το αστικό κράτος με ένα νέο είδους κράτους, που θα ασκούσε έναν λαϊκό δεσποτισμό χωρίς ιστορικό προηγούμενο: το κράτος της δικτατορίας του προλεταριάτου, που στην πραγματικότητα είναι κράτος που συγχωνεύεται με το εξεγερσιακό Κόμμα και το οποίο, σε μεγάλο βαθμό, στρατιωτικοποιεί ολόκληρη την κοινωνία. Η σταλινική τρομοκρατία ήταν ένας μετεξεγερσιακός τρόπος χρήσης ενός εργαλείου που στόχο είχε να εξασφαλίσει τη νίκη της εξέγερσης: ένα εσωτερικό πολιτικό πρόβλημα αντιμετωπίστηκε ως πρόβλημα στρατιωτικού τύπου, και αυτό συνεπαγόταν την φυσική εξάλειψη του εχθρού, ή του υποτιθέμενου εχθρού.


Σημειώσεις
[1] Από την αγγλική έκδοση του L’ hypothèse communiste, The Communist Hypothesis, μτφρ. David Macey και Steve Corcoran, Λονδίνο και Νέα Υόρκη, Verso, 2010.
[2] O Badiou αναφέρεται στην δική του μακροχρόνια ενασχόληση με τον Μαοϊσμό αφενός, και αφετέρου στα συναφή κείμενα του Zizek, κυρίως στο Slavoj Zizek presents Mao: On Practice and Contradiction, σειρά Revolutions, Λονδίνο και Νέα Υόρκη, Verso, 2007. Τμήμα των σχολίων του Zizek μπορεί να διαβαστεί στο ξεχωριστά δημοσιευμένο “Mao Zedong: The Marxist Lord of Misrule”, http://www.lacan.com/zizmaozedong.htm
[3] Ο Badiou αναφέρεται στο τμήμα “Σχόλιο: Μια πολιτική εκδοχή της φυσικής του υποκειμένου αλήθειας” στην Λογική των κόσμων (σ. 493-503 στην αγγλική έκδοση του βιβλίου).

4 σχόλια:

sft είπε...

στην 6'' και 8'' παράγραφο και στην σημείωση [3] υπάρχουν τμήματα του κειμένου που είναι δυσανάγνωστα.

RDAntonis είπε...

Μπορεί να επιβεβαιώσει άλλος αναγνώστης; Σε μένα εμφανίζονται όλα κανονικά.

rdDcom είπε...

Εκτός από «κρατική εκουσία»,

δεν βλέπω πρόβλημα με παραγράφους, 6&8 και σημ.3

RDAntonis είπε...

Thanks, διορθώθηκε.