Σάββατο, 24 Ιουλίου 2010

Erik Olin Wright, Οραματιζόμενοι πραγματικές ουτοπίες (δεύτερο μέρος)

Ο ορισμός αυτός έχει δύο κριτικά στοιχεία:

Το πρώτο είναι μια εξισωτική αρχή --όλοι οι άνθρωποι έχουν ίση πρόσβαση στην άσκηση της πολιτικής εξουσίας. Μια ρηχή δημοκρατία είναι κάποια όπου οι άνθρωποι έχουν πολύ άνιση πρόσβαση στα μέσα αποτελεσματικής συμμετοχής· μια βαθιά δημοκρατία είναι κάποια που πλησιάζει την ίση πρόσβαση.

Το δεύτερο στοιχείο αφορά το φάσμα των αποφάσεων που υπάγεται κάτω από την ιδέα της δημοκρατίας: μια στενή δημοκρατία είναι κάποια όπου μόνο μια περιορισμένη γκάμα αποφάσεων υπάγεται στη δημοκρατική λήψη αποφάσεων· μια ευρεία δημοκρατία είναι κάποια όπου η δημοκρατική λήψη αποφάσεων απλώνεται σε όλα τα ζητήματα συλλογικού ενδιαφέροντος. Όπως το έχω ορίσει εδώ, η δημοκρατία θα πρέπει να καλύπτει όλες τις αποφάσεις που επηρεάζουν τη ζωή των ανθρώπων ως μελών μιας κοινότητας. Η λέξη "κοινότητα" αναφέρεται εδώ σε όλα τα κοινωνικά πλαίσια κοινωνικής διάδρασης και αλληλεξάρτησης. Μια οικογένεια είναι κοινότητα, ένα εργοστάσιο επίσης, μία πόλη είναι κοινότητα, το ίδιο και ένα έθνος. Όλο και περισσότερο, νομίζω, θα πρέπει να σκεφτόμαστε τον κόσμο ως κοινότητα. Έχει νόημα το να μιλούμε  για τον εκδημοκρατισμό της οικογένειας όπως και να μιλούμε για τον εκδημοκρατισμό του εργοστασίου ή του κράτους. Αυτό το οποίο συνεπάγεται η δημοκρατία, λοιπόν, είναι ότι όλες οι αποφάσεις για τη ζωή των ανθρώπων ως μελών αυτών των διαφορετικών ειδών κοινότητας θα πρέπει να βρίσκονται κάτω από τον συλλογικό έλεγχο των μελών αυτών των κοινοτήτων. 

Η πλήρης υλοποίηση αυτής της αρχής θα ήταν, φυσικά, ένα εξαιρετικά πολύπλοκο θέμα, τόσο επειδή διαφορετικοί άνθρωποι έχουν τόσο διαφορετικά διακυβεύματα σε ό,τι αφορά τα αποτελέσματα κάθε δεδομένης απόφασης μέσα σε μια κοινότητα, όσο και επειδή η αλληλεξάρτηση των κοινοτήτων σημαίνει ότι υπάρχουν γενικά απολήξεις των αποφάσεων που λαμβάνονται σε μια κοινότητα που καταλήγουν σε άλλες κοινότητες. Πρακτικά, συνεπώς, δεν είναι εφικτό να υλοποιηθεί πλήρως το ιδανικό του αυτοκαθορισμού: οι άνθρωποι θα αντιμετωπίζουν πάντοτε καταστάσεις  που δεν επιλέγουν και θα επηρεάζονται από αποφάσεις που δεν έλαβαν. 

Παρ' όλα αυτά, μπορούμε ακόμη να κρίνουμε τις εναλλακτικές θεσμικές ρυθμίσεις από το πόσο εξυπηρετούν ή παρεμποδίζουν τα ιδανικά της δημοκρατίας και του συλλογικού αυτοκαθορισμού. Ο καπιταλισμός, με τους όρους αυτούς, παρεμποδίζει εμμενώς την πληρέστερη υλοποίηση της δημοκρατίας. Εξ ορισμού, η "ιδιωτική" ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής σημαίνει ότι σημαντικοί τομείς αποφάσεων οι οποίοι έχουν ευρείες συλλογικές συνέπειες απλά απομακρύνονται από τον χώρο της συλλογικής λήψης αποφάσεων.  Ενώ τα όρια ανάμεσα στις όψεις των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων που θεωρούνται ιδιωτικά και τις όψεις που υπόκεινται στον δημόσιο έλεγχο τίθενται περιοδικά εν αμφιβόλω,  στην καπιταλιστική κοινωνία η βασική προϋπόθεση είναι ότι οι αποφάσεις που αφορούν την ιδιοκτησία είναι ιδιωτικά ζητήματα και ότι μόνο υπό ειδικές περιστάσεις μπορούν τα συλλογικά σώματα να παρέμβουν νόμιμα σ' αυτές. Οι προσωπικές αποφάσεις  των ιδιοκτητών καπιταλιστικών επιχειρήσεων έχουν συχνά τεράστιες συλλογικές συνέπειες τόσο για τους εργάτες μέσα στην επιχείρηση όσο και για ανθρώπους που δεν εργοδοτούνται άμεσα από την επιχείρηση, και συνεπώς ο αποκλεισμός τέτοιων αποφάσεων από τη σφαίρα της δημόσιας συζήτησης και του δημόσιου ελέγχου περιορίζει τη δημοκρατία. Μια κοινωνία στην οποία υπάρχουν μορφές σημαντικού δημοκρατικού εργατικού ελέγχου μέσα στις επιχειρήσεις και εξωτερικού δημοκρατικού δημόσιου ελέγχου πάνω στις επιχειρήσεις είναι μια πιο δημοκρατική κοινωνία από ό,τι μία που δεν έχει τέτοιες θεσμικές ρυθμίσεις. 

Φυσικά, μπορεί να υπάρχουν καλοί λόγοι για τον αποκλεισμό των μη ιδιοκτητών από τέτοιες αποφάσεις, είτε στη βάση της οικονομικής επάρκειας είτε στη βάση του ότι οι άνθρωποι έχουν το δικαίωμα να διαχειρίζονται την περιουσία "τους" όπως θεωρούν καλό, ακόμα και αν αυτό έχει μεγάλες συνέπειες για τους άλλους. Η δημοκρατία, άλλωστε, δεν είναι η μοναδική αξία που έχουμε, και θα μπορούσε να ισχύει ότι σε κάποιες συνθήκες άλλες αξίες, όπως η επάρκεια, θα ήταν αρκετά σημαντικές για να δικαιολογήσουν τον περιορισμό του αυτοκαθορισμού. Αυτές όμως οι αντιρρήσεις δεν αλλάζουν το γεγονός ότι η καπιταλιστική ιδιοκτησία περιορίζει την δημοκρατία. 

Η πρόοδος της δημοκρατίας λοιπόν απαιτεί την υπέρβαση του καπιταλισμού. Αλλά πώς; Και τι σημαίνει στην πραγματικότητα αυτό;

Εδώ είναι που εισέρχεται στην ανάλυση η αντίληψή μου για τον σοσιαλισμό ως κοινωνική ενδυνάμωση. Η "κοινωνική ισχύς" βασίζεται στην ικανότητα των ανθρώπων για εθελοντική διασύνδεση σε αναζήτηση συλλογικών στόχων --αυτό που οι κοινωνιολόγοι αποκαλούν "συλλογική δράση." Η κοινωνική ισχύς αντιπαρατίθεται σε δύο άλλες, πιο οικείες μορφές εξουσίας: την κρατική εξουσία και την οικονομική εξουσία. Μπορούμε να σκεφτούμε αυτές τις τρεις μορφές εξουσίας ως διαφορετικούς τρόπους του να κάνεις τους ανθρώπους να κάνουν πράγματα: να τους δωροδοκείς, να τους εξαναγκάζεις, ή να τους πείθεις. 

Με την συνήθη χρήση των όρων αυτών, η "δημοκρατία" είναι η ταμπέλα που χρησιμοποιούμε για την υποταγή της κρατικής εξουσίας στην κοινωνική ισχύ. Σε ένα δημοκρατικό κράτος, το κράτος το ίδιο ασκεί σημαντική εξουσία, αλλά οι σκοποί για τους οποίους χρησιμοποιείται η εξουσία καθυπαγορεύονται, υποτίθεται, από "το λαό", που στην πράξη σημαίνει τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους οργανώνονται οι άνθρωποι ώστε να επηρεάσουν την άσκηση της κρατικής εξουσίας, κυρίως μέσω πολιτικών κομμάτων, κοινωνικών κινημάτων, και εργατικών συνδικάτων. Ένας από τους βασικούς μηχανισμούς για αυτή τη μετάφραση της κοινωνικής ισχύος σε ουσιαστική υποταγή της κρατικής εξουσίας είναι οι εκλογές. Οι εκλογές ουσιαστικά σημαίνουν ότι η κρατική εξουσία υποτάσεται στην κοινωνική ισχύ. Ο "σοσιαλισμός" λοιπόν είναι η λέξη για την υποταγή της οικονομικής εξουσίας στην κοινωνική ισχύ. 

Όλα τα οικονομικά συστήματα εμπλέκουν και τις τρεις μορφές εξουσίας. Ενώ μπορούμε να δομήσουμε τρία "καθαρά" οικονομικά συστήματα ιδανικού τύπου που να συνδέονται με τις τρεις μορφές εξουσίας --ο καπιταλισμός είναι η κυριαρχία της οικονομικής εξουσίας, ο κρατισμός η κυριαρχία της κρατικής εξουσίας, και ο σοσιαλισμός η κυριαρχία της κοινωνικής ισχύος-- όλα τα πραγματικά οικονομικά συστήματα είναι υβρίδια τα οποία συνδυάζουν σε διαφορετικούς συσχετισμούς και τις τρεις μορφές εξουσίας. Ο όρος "καπιταλισμός" συνεπώς είναι μια συντομογραφία για "ένα οικονομικό σύστημα στο οποίο η οικονομική ισχύς είναι η κυρίαρχη μορφή εξουσίας και περιορίζει το φάσμα και την λειτουργία της κρατικής εξουσίας και της κοινωνικής ισχύος." Σε αυτό το εννοιολογικό πλαίσιο, η υπέρβαση του καπιταλισμού στην κατεύθυνση του σοσιαλισμού σημαίνει την αύξηση του βάρους της κοινωνικής ισχύος μέσα στον υβριδικό συσχετισμό ανάμεσα σε μια ποικιλία από διαφορετικά "μονοπάτια κοινωνικής ενδυνάμωσης". Οι θεσμικές προτάσεις για "πραγματικές ουτοπίες" βρίσκονται όλες μέσα σε αυτά τα πολλαπλά μονοπάτια κοινωνικής ενδυνάμωσης. 

Εικόνα:László Moholy-Nagy,"Massenpsychose", 1927.
http://www.photomuse.org/media/database/00217.jpg

9 σχόλια:

rdDcom είπε...

Αντώνη, δεν ξέρω πως τελειώνει το άρθρο αλλά η σύλληψη του σοσιαλισμού ως η κυριαρχία της κοινωνικής ισχύος (έναντι της οικονομικής ή κρατικής) μοιάζει με ανακαινισμένο Χάμπερμας (υπό το πρίσμα του Έγελου). --- Να σημειωθεί ότι εδώ ο Κάμερον χρυσώνει το χάπι των περικοπών με το όραμα της Μεγάλης Κοινωνίας, στα πλαίσια της οποίας οι πολίτες θα συμμετάσχουν (με τη βοήθεια managers) στη διαχείριση των κοινών. ---- Θα τα πούμε το βράδυ, πρέπει να λείψω.

RDAntonis είπε...

Δεν διαφωνώ για το περί ανακαινισμένου Χάμπερμας. Είναι προφανές ότι ο Wright γράφει από μια οπτική που θα μπορούσε κάλλιστα να χαρακτηριστεί ρεφορμιστική, αλλά θεωρώ το κείμενο ενδιαφέρον, κυρίως γιατί ο ρεφορμισμός αυτός θέτει το ζήτημα της ανάγκης υπέρβασης του καπιταλισμού ως προϋπόθεση "έλλογης" κοινωνικής διαχείρισης των αποφάσεων.

Ο Κάμερον ποιος είναι; Δεν φαντάζομαι να εννοείς τον σκηνοθέτη του "Τιτανικού";

rdDcom είπε...

LOL ο πρωθυπουργός του Ηνωμένου Βασιλείου!

RDAntonis είπε...

Το ίδιο κάνει :-)

χαρη είπε...

χα χα (λολ - για τον σκηνοθέτη)

επί τού θέματος πάντως (αν και δεν είμαι καθόλου ειδική - αλλά γιατί όχι και ακριβώς γι' αυτό; ) στα οικονομικο-πολιτικά, θέλω να πω ότι εμένα αυτή καθεαυτή (μη μού πείτε τώρα να το πω σωστά και αλλιώς...) η εξιδανικευτική χροια τής λέξης κοινωνία εν γένει (σε άρθρα σαν κι αυτό - και γενικά νομίζω θα συμφωνείτε, αμφότεροι ή τριτότεροι, ότι τέτοιου είδους άρθρα κυριαρχούνε σήμερα) μού φαινεται οτι θέλει να κρύψει όλα εκείνα (τα άλλα, πολύ ενοχλητικά, πολύ επικίνδυνα) στοιχεία τής ανθρώπινης ιστορίας ή κατάστασης που σέρνονται ύπουλα στο πεδίο τού "προσωπικού" - και σ' αυτό το σημείο, αν αληθεύει ότι ο wright θυμίζει habermas, τον θυμίζει όσο ακριβώς ο χάμπερμας βρίσκεται σε τεράστια απόσταση από την σχολή τής οποίας υποτίθεται κρατάει την έδρα, επιβεβαιώνει και την (αδιάλλειπτη) διαδοχή...

δεν διορθώνεται θέλω να πω τίποτα ριζικά, αν η (σημερινή) "κοινωνία" "πάρει τά πράγματα στα χέρια της" : ποια κοινωνία; η κοινωνία που θεωρεί "πρωταρχικό της κύτταρο" (όπως ακούω κατά κόρον) την οικογένεια; η κοινωνία που θεωρεί συνεπως τις γυναίκες παιδοποιητικές μηχανές, και τη ιδέα τού (ελεύθερου - αλλιώς είναι ψευδεπίγραφος...) έρωτα, ένα βήμα πριν την ολοκληρωτική καταστροφή τής γενικής έκλυσης τών ηθών; θα προχωρήσει σε ριζικά άλλον τρόπο σκέψης - και άλλες δομές - η κοινωνία αυτών τών ηθών;

(βλέπω δλδ - με τρόμο! - να επανέρχεται όλο περισσότερο η ανάγκη και για λίγο περισσότερον νίτσε εντέλει στην πολιτική σκέψη σήμερα - για να μη γίνω και μονότονη με τους άλλους (γερμανούς))

RDAntonis είπε...

Good point (και μάλλον αντορνικό σε ό,τι αφορά την κριτική καχυποψία απέναντι σε κάθε επίκληση της "κοινωνίας" ως ιδεολογικά ουδέτερου όρου).

Αλλά νομίζω ότι αυτό που ονομάζεις εξιδανίκευση της "κοινωνίας" έρχεται ως ένα είδος αντίδρασης στις συνέπειες του δόγματος "there is no such thing as society", και θα συνεχίσει να βρίσκει έκφραση με διαφορετικούς τρόπους.

χαρη είπε...

το καταλαβαίνω, αλλά αν μια αρλούμπα θατσερικής (ή κάνω λάθος; ) καταγωγής μάς κάνει να ξαναρχίσουμε το αλφάβητο από το αλφα, σαν να κατάφερε να τα σβήσει όλα όντως, νομίζω θα'χει πετύχει απίστευτα περισσότερα απ' όσα υπολόγιζε...

κατά τ' άλλα φαντάζομαι κι εγώ ότι η συζήτηση θα συνεχιστεί επί πολύ έτσι, μια που δυστυχώς για πολύν κόσμο έχουμε ξαναγυρίσει στα προ τού άλφα (ομολογώ ότι δεν φανταζόμουνα ποτέ ότι η κατάρρευση τής σοβιετίας θα έχει αυτήν τήν επίπτωση, επί φιλοσοφικού επιπέδου ομιλώντας δλδ. (Θυμάμαι ένα απόσπασμα, δεν θυμάμαι δυστυχώς πού τό είδα, (κείμενο τού γεράσιμου λυκιαρδόπουλου; ίσως τού αναγνωστάκη; - peccavi και mea culpa και όλα τα συναφή) : ότι είπε κάποιος (καθόλου κομουνιστής στο παρελθόν) : "το γεγονός ότι έπεσε το τείχος δεν σημαίνει ότι θα γίνω εγώ τώρα παλιάνθρωπος"

απλά πράγματα, αλλά...

καλή ξεκούραση προέχει τώρα στις διακοπές σου πάντως Αντώνη :)

RDAntonis είπε...

Συμφωνώ με το σχόλιό σου περί regression σε πολλά επίπεδα, χάρη, από την άλλη όμως ανησυχώ ότι τον αδικούμε λίγο τον Wright αν δεν παρατηρήσουμε ότι η "κοινωνία" για την οποία μιλά δεν είναι για αυτόν εμπειρικό δεδομένο αλλά κάτι σαν ρυθμιστικό ιδεώδες, όπως άλλωστε είναι και στον λόγο περί "κοινωνίας των πολιτών" ή στα κοινωνικά κινήματα. Σίγουρα βέβαια υπάρχει ένα κόστος σε ένα τέτοιο λόγο--η υποβάθμιση των εσωτερικών ανταγωνισμών, των δεδομένων ανισοτήτων και διαφορών, κλπ στο όνομα μιας φαντασματικής ομοιογένειας. Όπως όμως είπα και πριν, αυτή την στιγμή, αν το σκεφτείς, έχει σχεδόν καταστεί αδύνατον για οποιονδήποτε να σκεφτεί την "κοινωνία" ως οτιδήποτε άλλο από ένα χαώδες πεδίο πολλαπλών συγκρούσεων χωρίς κανένα κέντρο συγκροτητικό, χωρίς καμμία δυνητική αρχή διαμόρφωσης. Ο αυτοματισμός του κέρδους έφτασε να είναι η μοναδική βάση συγκρότησης και τώρα που ήρθε η κρίση, η "κοινωνία" μοιάζει σαν ένα φάντασμα, μια μετέωρη αφαίρεση χωρίς ειρμό και μπούσουλα. Και συνεπώς, νιώθει τον εαυτό της ανυπεράσπιστο και αδύναμο.

Σκέφτομαι να γράψω κάτι για αυτό στο μέλλον.

χαρη είπε...

περιμένουμε - αφού ξεκουραστείς πρώτα!

(για τ' άλλα συμφωνώ : η λέξη "κοινωνία" έχει όντως αντικατασταθεί σχεδόν πλήρως από τή λέξη "αγορά" - από μόνο του αρκούντως εκνευριστικό)