Τετάρτη, 21 Ιουλίου 2010

Erik Olin Wright, Οραματιζόμενοι πραγματικές ουτοπίες (πρώτο μέρος)

Οραματιζόμενοι Πραγματικές Ουτοπίες
Συνέντευξη με τον Erik Olin Wright
Πηγή: New Left Project 
Μτφρ.: Radical Desire 

Ο Erik Olin Wright είναι Διακεκριμένος Καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Ουϊσκόνσιν.  Η συζήτηση αυτή επικεντρώνεται στο πρόσφατα δημοσιευμένο βιβλίο του, Οραματιζόμενοι Πραγματικές Ουτοπίες. Στο τμήμα αυτό, η έμφαση είναι στα θεμέλια χειραφετητικών εναλλακτικών στον καπιταλισμό, και στις υπάρχουσες πρακτικές που εμπλέκονται σε αυτά τα θεμέλια. Το δεύτερο τμήμα, που θα ακολουθήσει σύντομα, θα επικεντρωθεί σε ζητήματα μετάβασης σε ένα "πραγματικά ουτοπικό" μέλλον.

Γιατί νομίζετε ότι υπάρχει ανάγκη για οράματα κοινωνικής ρύθμισης πολύ διαφορετικά από αυτά που έχουμε τώρα; Γιατί υπάρχει μια συγκεκριμένη ανάγκη για "πραγματικά ουτοπικά" οράματα; 

Στην πραγματικότητα, υπάρχουν δύο ερωτήματα εδώ: γιατί χρειάζεται να αναζητήσουμε θεμελιώδεις εναλλακτικές σε ό,τι αφορά τους υπάρχοντες κοινωνικούς θεσμούς, και γιατί αυτές οι εναλλακτικές θα πρέπει να εννοηθούν ως "πραγματικά ουτοπικά" οράματα.

Πρώτα, το θέμα της αναζήτησης εναλλακτικών. Ζούμε σ' ένα κόσμο ο οποίος χαρακτηρίζεται από βαθιά ανησυχητικές, αν και οικείες, αντιθέσεις: φτώχεια στο μέσο της ευμάρειας· ενισχυμένες ευκαιρίες για κάποιους ώστε να ζουν δημιουργικές, ανθηρές ζωές, μαζί με κοινωνικό αποκλεισμό και παρακωλυμένες ανθρώπινες δυνατότητες· νέες τεχνολογίες για την ίαση των ασθενειών, την καλυτέρευση της υγείας και την παράταση της ζωής, μαζί με απερίθαλπτη, καταστροφική ασθένεια. Υπάρχουν βέβαια πολλές εφικτές ερμηνείες για αυτά τα δεδομένα. Μερικοί  θεωρούν ότι η φτώχεια στο μέσο της ευμάρειας αποτελεί απλώς ένα θλιβερό γεγονός της ζωής: “θα υπάρχουν πάντα φτωχοί.” Οι υπερασπιστές του καπιταλισμού ισχυρίζονται ότι αυτή είναι μια παροδική κατάσταση πραγμάτων που θα εξαλειφθεί από την περαιτέρω οικονομική ανάπτυξη: αν του δοθεί αρκετός χρόνος, και ιδιαίτερα αν απελευθερωθεί από τα επιβλαβή αποτελέσματα της κρατικής ρύθμισης, ο καπιταλισμός θα εξαλείψει τη φτώχεια. Πολλοί συντηρητικοί επιμένουν ότι ο πόνος και οι ανεκπλήρωτες ζωές είναι απλώς σφάλματα των ατόμων των οποίων οι ζωές παίρνουν άσχημο δρόμο: ο σύγχρονος καπιταλισμός δημιουργεί πλήθος ευκαιριών, αλλά ορισμένοι σπαταλούν τις ζωές τους γιατί είναι υπερβολικά τεμπέληδες ή ανεύθυνοι ή ενστικτώδεις στις αντιδράσεις τους για να τις εκμεταλλευτούν. Αν αποδεχθείς αυτές τις διαγνώσεις, τότε δεν έχει νόημα να ασχοληθείς με την επεξεργασία οραμάτων κοινωνικών ρυθμίσεων που θα είναι πολύ διαφορετικές από αυτές που έχουμε τώρα. Αλλά αν πιστεύεις, όπως εγώ, ότι υπάρχουν πολύ ισχυρές επιστημονικές αποδείξεις ότι αυτές οι ηθικά σημαίνουσες μορφές ανισότητας και στέρησης είναι κυρίως συνέπειες βασικών ιδιοτήτων του κοινωνικο-οικονομικού συστήματος, τότε επιβάλλεται να κατανοήσεις εναλλακτικές ως προς τον κόσμο που υπάρχει οι οποίες θα απάλυναν αυτά τα κακά. 

Γιατί όμως θα πρέπει η αναζήτηση εναλλακτικών να ειδωθεί ως οραματισμός "πραγματικών ουτοπιών"; Η ιδέα πίσω από αυτό το φαινομενικό οξύμωρο είναι να συνδυαστεί η αφοσίωση στις βαθύτερες χειραφετητικές μας αξίες και φιλοδοξίες με μια σοβαρή έμφαση στο πρόβλημα του πώς δουλεύουν στην πραγματικότητα οι θεσμοί. Το "πραγματικό" στο ζεύγος μας εξαναγκάζει να ανησυχούμε διαρκώς για το πρόβλημα των αθέλητων συνεπειών και των κινδύνων της κοινωνικής μηχανικής. Η "ουτοπία" διατηρεί τους ηθικούς στόχους του κοινωνικού μετασχηματισμού και της κοινωνικής δικαιοσύνης στο προσκήνιο. Με δεδομένη την απουσία μιας θεωρίας βασικών εναλλακτικών, οι αγώνες ενάντια στις βλάβες που φέρνουν οι υπάρχοντες θεσμοί θα περιορίζονται γενικά σε αυτές τις αλλαγές που είναι άμεσα προσβάσιμες --την μεταρρύθμιση θεσμών που μπορεί στην πραγματικότητα να είναι επιθυμητοί οι ίδιοι αλλά που δεν αποτελούν απαραίτητα βήματα προς τον πιο μακροπρόθεσμο στόχο της ανθρώπινης χειραφέτησης. Μια θεωρία βασικών εναλλακτικών μας καθιστά ικανούς να θέσουμε δύο ερωτήματα σε κάθε προτεινόμενο μετασχηματισμό των υπάρχοντων θεσμών: πρώτον, καλυτερεύει τις ζωές των ανθρώπων, και δεύτερον, μας προχωρά στη σωστή κατεύθυνση σε μια πορεία προς μια πιο βαθιά ανθρώπινη και δίκαια κοινωνία; 

Παρουσιάζετε τις ιδέες και τους στόχους του βιβλίου σας ως σοσιαλιστικούς. Όμως η αντίληψή σας για τον σοσιαλισμό είναι καινούργια, εφόσον εδράζεται στην "κοινωνική δύναμη" και όχι στην κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής. Γιατί νομίζετε ότι ο σοσιαλισμός πρέπει να επανεννοηθεί με  αυτό τον τρόπο; Είναι πράγματι απαραίτητο να αποκαλέσει κανείς την αντίληψη της χειραφετητικής αλλαγής που προκύπτει "σοσιαλιστική"; 

Φυσικά υπάρχει πάντοτε μια ποικιλία λέξεων που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για να ταυτοποιήσει οποιαδήποτε υφέρπουσα έννοια. Αν και θεωρώ ότι είναι σωστό να χρησιμοποιείται η λέξη "σοσιαλισμός" για τους θεωρητικούς και πολιτικούς σκοπούς της ανάλυσής μου, τούτο δεν είναι "απαραίτητο" με την ισχυρή έννοια ότι είναι λογικά συνεπαγόμενο από τα ίδια τα επιχειρήματα. Πράγματι, κάποιοι έχουν ισχυριστεί ότι η λέξη "σοσιαλισμός" έχει τόσο αλλιωθεί από την σύνδεσή της με τον χοντροκομμένο κρατικό έλεγχο --και ακόμα χειρότερα, στο ιδεολογικό πλαίσιο των ΗΠΑ, με τον αυταρχικό κρατισμό-- που θα έπρεπε να εγκαταλείψω τη λέξη ολότελα. Οι λέξεις έχουν ιστορία και ορισμένες φορές η ιστορία αυτή μπορεί να καταστρέψει την χρησιμότητα όρων που αλλιώς είναι ελκυστικοί. 

Παρ' όλα αυτά, θεωρώ ότι η λέξη σοσιαλιστής μπορεί να ανακληθεί επιτυχώς για χρήση σε μια προοδευτική, δημοκρατική και εξισωτική πολιτική αντζέντα. Υπάρχουν δύο θέματα που παίζουν ρόλο εδώ. Πρώτον, ενώ στις ΗΠΑ και ίσως και σε κάποια κομμάτια της Ευρώπης, η λέξη "σοσιαλιστής" έχει χάσει το κύρος της στα λαϊκά πολιτικά κινήματα, σε αρκετό κομμάτι του κόσμου παραμένει ο ευρύς όρος-ομπρέλα για τον αντικαπιταλισμό προς συμφέρον των καθημερινών ανθρώπων. Ελπίζω ότι το ακροατήριο του Οραματιζόμενοι Πραγματικές Ουτοπίες θα είναι αριστεροί διανοούμενοι σε όλο τον κόσμο και όχι απλώς στις πλουσιότερες χώρες, και σε τούτο το ευρύτερο πλαίσιο ο σοσιαλισμός παραμένει ένα θετικό συμβολικό αγκυροβόλημα. Πάνω από όλα σηματοδοτεί όχι απλώς μια διαμαρτυρία για συγκεκριμένες όψεις των υπάρχοντων θεσμών αλλά μια κριτική του καπιταλισμού ως τέτοιου. Δεύτερον, η αντίληψη ενός "κοινωνικού" σοσιαλισμού είναι πλήρως συμβατή με τα κανονιστικά ιδεώδη που κινητοποίησαν πολλούς σοσιαλιστές σε όλη την ιστορία του σοσιαλισμού. Το πραγματικό σημείο τομής για τους περισσότερους σοσιαλιστές δεν είναι στην πραγματικότητα η κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής ως τέτοια. Αυτό είχε πάντα το ρόλο ενός μέσου για βαθύτερες ηθικές δεσμεύσεις. Οι πραγματικά κανονιστικές δεσμεύσεις αφορούσαν μια ριζοσπαστικά δημοκρατική και εξισωτική κοινωνική τάξη. Θα μπορούσα συνεπώς να αποκαλέσω το πολιτικό εγχείρημα που εμφορείται από το εγχείρημα περί πραγματικών ουτοπιών δημοκρατικό εξισωτισμό (ή ίσως, για να του δώσω περισσότερη αιχμή: ριζοσπαστικό δημοκρατικό εξισωτισμό), και ορισμένες φορές χρησιμοποιώ στην πραγματικότητα αυτή την έκφραση ως τρόπο ταυτοποίησης των κανονιστικών θεμελίων και της εννοιολόγησης της κοινωνικής δικαιοσύνης. Αλλά επειδή ισχυρίζομαι σε όλο το βιβλίο ότι η πραγματοποίηση αυτών των αξιών προαπαιτεί την αντίθεση στον καπιταλισμό και τον μετασχηματισμό του, ο "σοσιαλισμός" παραμένει ο καλύτερος όρος που υπάρχει για να σηματοδοτηθεί αυτή η μετασχηματιστική αντζέντα.

Θα ήταν ίσως χρήσιμο στο σημείο αυτό να σταματήσω για λίγο να απαντώ τις ερωτήσεις ευθέως και να εξηγήσω λιγάκι τι εννοώ με τον όρο "δημοκρατικός εξισωτισμός" και πώς αυτός συνδέεται με την ιδέα του σοσιαλισμού ως κοινωνικής ενδυνάμωσης. 

Πρώτον, η ισότητα: η ισότητα είναι ένα πολύπλοκο πρόβλημα, και δεν υπάρχει στην πραγματικότητα ισχυρή συμφωνία ανάμεσα στους σοσιαλιστές για το τι ακριβώς σημαίνει αυτή η αξία. Τα τελευταία 25 περίπου χρόνια έλαβε χώρα αρκετή ιδιαίτερα παραγωγική και ενδιαφέρουσα φιλοσοφική συζήτηση για το θέμα αυτό. Ιδού πως ορίζω το εξισωτικό ιδεώδες στο βιβλίο: σε μια κοινωνικά δίκαιη κοινωνία, όλοι οι άνθρωποι θα έχουν ευρέως ίση πρόσβαση στα απαραίτητα υλικά και κοινωνικά μέσα που χρειάζονται για να ζήσουν ανθηρές ζωές. Αυτή η αντίληψη είναι μια εκδοχή των εννοιολογήσεων της ισότητας στη βάση "ίσων ευκαιριών". Προτιμώ τον όρο "ίση πρόσβαση" από τον όρο "ίσες ευκαιρίες" γιατί η ορολογία των ίσων ευκαιριών συνδέεται πολύ έντονα με αυτό που ορισμένες φορές αποκαλείται ισότητα της "αρχικής πύλης", ενώ η ίση πρόσβαση δίνει μεγαλύτερη έμφαση στο δια βίου πρόβλημα της πρόσβασης στις συνθήκες που χρειάζονται για να ζήσεις μια ανθηρή ζωή. 

Δεύτερον, η δημοκρατία: Η βασική αξία στην δημοκρατία είναι ότι ο λαός θα πρέπει, στον μεγαλύτερο δυνατό βαθμό, να ελέγχει τις συνθήκες και τις αποφάσεις που επηρεάζουν τη ζωή του, τόσο ως ξεχωριστά άτομα όσο και ως μέλη ευρύτερων κοινοτήτων. Μπορούμε να αποκαλέσουμε αυτή την αξία αυτοκαθορισμό.  Όταν εφαρμόζουμε την αξία του αυτοκαθορισμού στις επιλογές και δράσεις ατόμων που επηρεάζουν τη ζωή τους ως ξεχωριστά άτομα, τον αποκαλούμε συνήθως "ελευθερία." Όταν  εφαρμόζουμε την αξία του αυτοκαθορισμού στα πλαίσια εκείνα στα οποία οι ζωές μας δένονται μέσα από την διασύνδεση και την αμοιβαία εξάρτηση, τον ονομάζουμε "δημοκρατία". Η δημοκρατία και η ατομική ελευθερία λοιπόν είναι ριζωμένες στην ίδια αξία: ότι οι άνθρωποι θα πρέπει να μπορούν να ελέγχουν τις συνθήκες και τις αποφάσεις που επηρεάζουν τη ζωή τους στον μεγαλύτερο εφικτό βαθμό. (Οι προφανείς εντάσεις ανάμεσα στην δημοκρατία και την ελευθερία δεν επέρχονται εξαιτίας κάποιας βασικής σύγκρουσης θεμελιωδών αξιών, αλλά εξαιτίας του εμμενώς δύσκολου πρακτικού προβλήματος του να δημιουργήσεις θεσμούς που υλοποιούν αυτή την αξία). Σε μια πλήρως υλοποιημένη δημοκρατία όλοι οι άνθρωποι έχουν ευρέως ίση πρόσβαση στα απαραίτητα μέσα για να μετέχουν με νόημα στην άσκηση της πολιτικής εξουσίας πάνω στις συλλογικές εκείνες αποφάσεις που επηρεάζουν τη ζωή τους ως μελών μιας ευρύτερης κοινότητας. 

Εικόνα:László Moholy-Nagy,"Das Veltgebaude",1927.
http://www.geh.org/fm/amico99/htmlsrc2/m198121630051_ful.html

5 σχόλια:

rdDcom είπε...

test

RDAntonis είπε...

Γεια σου χάρη. Το κείμενο Wright είναι αρκετά μεγάλο, θα πάρει χρόνο. Οπότε θα μας προλάβεις νομίζω:-)

χαρη είπε...

κι απ' την loophole μ' άρεσαν και οι "γάμοι", δεν μπορώ να πω... λολ
αλλά και άλλα :) (πρέπει να πηγαίνω συχνότερα :))) )

χαρη είπε...

όσο για τα εδώ:

"Η "ουτοπία" διατηρεί τους ηθικούς στόχους του κοινωνικού μετασχηματισμού και της κοινωνικής δικαιοσύνης στο προσκήνιο"

ναι το πιστεύω κι εγώ ότι η λέξη "ουτοπία" δικαίως διατηρεί τη γοητεία της ανά τους αιώνες, προσωπικά όμως, όσο περνάει ο καιρός, τόσο περισσότερο ξαφνιάζομαι με το πόσο οι ουτοπίες μέχρι στιγμής έχουν ένα γερό πυρήνα πουριτανισμού μέσα τους - χωρίς να είναι εξειδικευμένα και πλήρη τα διαβάσματά μου το λέω - δεν νομίζω όμως ότι κάνω λάθος

(οι μόνοι που ξέρω να πρόσεξαν το ζήτημα είναι οι "φραγκφουρτιανοί"...)

αλλά αφού το κείμενο συνεχίζεται...

RDAntonis είπε...

Περί πουριτανισμού, ουτοπίας και Σχολής της Φρανκφούρτης:

Ο Μαρκούζε, κάθε άλλο παρά πουριτανός, διατηρεί σημαντικές σχέσεις με τον ουτοπισμό και αντιμετωπίζεται και σήμερα ως τμήμα της ουτοπιστικής παράδοσης σε πολλά συγγράματα.

Ο Αντόρνο μιλάει για την ουτοπία με τρόπο διαλεκτικό, χωρίς δηλαδή να την αποκηρύσσει αλλά κριτικάροντας αυτό που ο ίδιος βλέπει ως "ψευδή ουτοπία". Ιδιαίτερα σημαντική η συζήτησή του με τον Ερνστ Μπλοχ "Something's missing", στο The Utopian Function of Art and Literature. Επίσης οι παρατηρήσεις του για την Ενάτη του Μπετόβεν ως μορφή ουτοπισμού, καθώς και εδάφια στο Negative Dialectics και το Minima Moralia.

Ο Benjamin έχει επίσης σημαντική σχέση με την ουτοπική σκέψη, όπως αποδεικνύεται από το διαχρονικό του ενδιαφέρον για τον Φουριέ και για γαλλικά μυθιστορήματα επιστημονικής φαντασίας. Και βέβαια, ο επαναστατικός μεσσιανισμός του δεν στερείται διαρκούς επαφής με ένα κομμάτι της ουτοπικής σκέψης.

Ως στοιχείο, ο "πουριτανισμός" είναι μάλλον υποκειμενικό και αφηρημένο ως βάση συζήτησης. Ο Φουριέ ήταν κάθε άλλο παρά πουριτανός. Υπάρχουν πολλές ουτοπίες σεξουαλικής απελευθέρωσης, κάποιες φεμινιστικές (π.χ Charlotte Perkins Gilman) ή ομοφυλοφυλικές (Samuel Delany) ή διαφυλικές (Octavia Butler).

Εκτός αν με την έννοια του πουριτανισμού εννούμε μια γενικότερη προσέγγιση στον περιορισμό των αναγκών, που και πάλι δεν αφορά πολλές από τις ουτοπίες ιστορικά--περιλαμβανομένων βέβαια των προαναφερομένων.

Η βιβλιογραφία για το θέμα είναι τεράστια, αλλά θα πρότεινα ιδιαίτερα το βιβλίο του James Holstun, A Rational Millennium: Puritan Utopias of 17th-century England and America (Oxford UP).