Κυριακή, 27 Ιουνίου 2010

Naomi Klein, Disaster capitalism

Η Ναόμι Κλάιν με κάνει να μελαγχολώ με την ελληνική Αριστερά. Καθαρότητα σκέψης, ευθυκρισία, ικανότητα να εντοπίζει τα νευρικά σημεία της συγκυρίας, και όλα αυτά με ηρεμία, αισιοδοξία και χαμόγελο. Ουσιώδους σημασίας τα όσα λέει α) για το πώς η Αριστερά πιάνεται απροετοίμαστη και η Δεξιά πανέτοιμη όταν ξεσπούν κρίσεις, και για το τι σημασία έχει η ιδεολογική ετοιμότητα και κατά συνέπεια ο αφοπλισμός των ιδεών του αντιπάλου ώστε να είσαι μόνο εσύ έτοιμος και β) η τεράστια σημασία, ακριβώς για αυτό το λόγο, που είχε η άκρως επιτυχημένη καμπάνια του νεοφιλευθερισμού να πείσει την Αριστερά ότι δεν έχει ιδέες που να μπορεί να χρησιμοποιήσει, πετυχαίνοντας ταυτόχρονα να φυσικοποιήσει την δική της χρήση βίας υπό την κάλυψη του αναίμακτου θρίαμβου ιδεών. Τα σχετικά σημεία με έντονα στοιχεία στην μετάφραση της συνέντευξης.
RD (Αντώνης)




Άρχισα να ενδιαφέρομαι πολύ για την ιδέα του σοκ και για την χρήση του ως πολιτικού εργαλείου όταν ήμουν στο Ιράκ, ως ανταποκρίτρια για την εισβολή. Γιατί υπήρχε μια σχεδόν τριπλή καταιγίδα από σοκ που εξελισσόταν στη χώρα αυτή. Υπήρχε το πρώτο σοκ, το σοκ της εισβολής, το οποίο ακολούθησε αμέσως μια οικονομική θεραπεία-σοκ πιο δραστική από οτιδήποτε είχε ποτέ δοκιμαστεί, ακόμα και στην πρώην Σοβιετική Ένωση. Απόλυτη ανασύνταξη της οικονομίας από τη μία μέρα στην άλλη: τουλάχιστον αυτό ήταν αυτό το οποίο δοκιμάστηκε. Και μετά υπήρχε το τρίτο σοκ, το οποίο ήρθε αφού οι άνθρωποι άρχισαν να ανθίστανται στην εισβολή και στα άλλα δύο σοκ, και αυτό ήταν το σοκ των βασανιστηρίων.

Άρχισα να ενδιαφέρομαι για το ποιος ήταν ο λόγος που οι αρχιτέκτονες της εισβολής και κατάληψης του Ιράκ είχαν επιλέξει το “σοκ” ως μεταφορά. Τι ήταν αυτό στην ιδέα του σοκ που ήταν τόσο ελκυστικό για τους ανθρώπους που ήθελαν να “ξαναφτιάξουν” το Ιράκ; Και έτσι άρχισα να επιστρέφω στην πηγή της μεταφοράς της θεραπείας-σοκ και άρχισα να διαβάζω για την χρήση της σε ψυχιατρικά πλαίσια αναφοράς και επίσης για την χρήση της σε βασανιστήρια. Αυτό με οδήγησε σε μια πολύ εκ του σύνεγγυς ανάγνωση απόρρητων εγχειριδίων ανάκρισης της CIA που είχαν αποχαρακτηριστεί. Πρωτοδημοσιεύτηκαν το 1963, ανατυπώθηκαν στην δεκαετία του 80, και από τότε έχουν αποχαρακτηριστεί. Βλέποντας πώς μιλάει η CIA για την σημασία του να φέρνεις τους κρατούμενους σε κατάσταση σοκ —γιατί όταν είναι σε κατάσταση σοκ, δεν μπορούν να προστατεύσουν τα συμφέροντά τους, γίνονται σαν παιδιά, ενελίσσονται· τα εγχειρίδια ανακρίσεων έχουν μια εμμονή με αυτή την ιδέα της ενελικτικότητας— άρχισα να σκέφτομαι πώς εφαρμόστηκε αυτό σε μαζική κλίμακα.

Η εκμετάλλευση της κρίσης και του σοκ είχε χρησιμοποιηθεί πολύ συνειδητά από ριζοσπάστες της ελεύθερης αγοράς. Ξεκινάω το βιβλίο μου παραθέτοντας τον Milton Friedman, κάτι που έγραψε το 1982: “μόνο μια κρίση, αληθινή ή εννοημένη ως τέτοια, δημιουργεί πραγματική αλλαγή.” Και…παραδεχόταν ότι οι ιδέες του, το όραμά του για έναν δραστικά ιδιωτικοποιημένο κόσμο, δεν μπορούσαν να επιβληθούν αν δεν υπήρχε κρίση. Αναφερόταν σε οικονομικές κρίσεις, και οι οικονομικές κρίσεις έχουν διαδραματίσει αυτόν τον ρόλο λείανσης του εδάφους για την επιβολή θεραπείας-σοκ. Η ασιατική οικονομική κρίση ήταν κλασικό παράδειγμα. Η λεγόμενη “κρίση της τεκίλα” στο Μεξικό ήταν άλλο ένα, το οποίο εξαπέλυσε άλλο ένα κύμα ιδιωτικοποιήσεων στο Μεξικό. Αλλά καθώς οι άνθρωποι αντιστέκονται περισσότερο και έχουν μεγαλύτερη συναίσθηση αυτών των στρατηγικών —βλέπεις αυτές τις μαζικές κινητοποιήσεις ενάντια στους θεσμικούς παράγοντες που εκμεταλλεύονται το σοκ, όπως το ΔΝΤ— τότε αυτό που αρχίζει να γίνεται είναι ότι τα σοκ πρέπει να γίνονται μεγαλύτερα, ώστε ο αποπροσανατολισμός να είναι επίσης πιο μεγάλος, και εκεί είναι που έχεις αυτό που αποκαλώ “καπιταλισμό της καταστροφής”.

Αυτό που έκανε η κυβέρνηση Μπους μετά την 11η Σεπτεμβρίου, όταν κηρύχθηκε ο “πόλεμος ενάντια στην τρομοκρατία” είναι ότι ουσιαστικά θεμελίωσε μια νέα οικονομία. Γιατί οι παράμετροι αυτής της οικονομίας ήταν εξαιρετικά πλατιές. Πρόκειται για έναν ατέρμονο πόλεμο, μας είπαν· ο εχθρός δεν μπορούσε να τύχει χειρισμού με βάση τη λογική, δεν μπορούσε να χρησιμοποιηθεί η διπλωματία, δεν μπορούσε να υπάρχει συζήτηση. Μπορούσε να υπάρχει μόνο επίθεση, και δεν θα τελείωνε μέχρις ότου το Κακό ηττηθεί παντού, σωστά; Οπότε, αν το σκεφτείς σαν επιχειρηματικό σχέδιο, δεν θα μπορούσε να είναι πιο επικερδές, διότι αυτό που ουσιαστικά λες είναι ότι έχεις μια καινούργια αγορά, που δεν θα εξαντληθεί ποτέ, και έχουμε ατελείωτα κονδύλια για να χρηματοδοτήσουμε αυτή τη νέα αγορά. Οπότε, σε αντίθεση με ένα πόλεμο της μίας φοράς, αυτό που έχτιζαν ήταν ένα μόνιμο νέο τμήμα της οικονομίας, ένα ιδιωτικοποιημένο κράτος ασφάλειας.

Ένα άλλο πράγμα που είπε ο Milton Friedman ήταν ότι αφού εκδηλωθεί η κρίση, το είδος της αλλαγής θα εξαρτηθεί από τις ιδέες που είναι διαθέσιμες, και αυτό είναι που το Τμήμα Οικονομίας του Παν/μιου του Σικάγο παρήγαγε όλα αυτά τα χρόνια: ιδέες που θα ήταν διαθέσιμες όταν χτυπούσε η επόμενη κρίση· ετοιμότητα για την κρίση αυτή. Και έτσι δεν είναι ζήτημα…δεν χρειαζόμαστε κάποια τεράστια θεωρία συνομωσίας για να πούμε ότι αυτές οι κρίσεις σχεδιάζονται συνειδητά και δημιουργούνται ώστε να τύχουν εκμετάλλευσης. Σίγουρα υπάρχουν κάποιες περιπτώσεις ενσυνείδητου σοκ που μετά έγιναν αντικείμενα εκμετάλλευσης: το βιβλίο ξεκινάει με το πραξικόπημα στη Χιλή, που προφανώς ήταν σχεδιασμένη επίθεση που έφερε μια χώρα σε κατάσταση σοκ το οποίο και εκμεταλλεύτηκε· ήταν η πρώτη κλασική περίπτωση οικονομικής θεραπείας-σοκ. Ο πόλεμος στο Ιράκ ήταν φυσικά προσχεδιασμένος επίσης, και σχεδιάστηκε για να είναι όσο σοκαριστικός γινόταν—αποκαλέστηκε “σοκ και δέος”— ώστε να τον εκμεταλλευτούν. Αλλά νομίζω ότι στις περισσότερες περιπτώσεις το ζήτημα δεν είναι ο προσχεδιασμός του αρχικού σοκ αλλά το να βρίσκεσαι σε μια έντονη κατάσταση διανοητικής ετοιμότητας για την καταστροφή, έτσι ώστε όταν χτυπήσει η κρίση, να είσαι εσύ που θα είσαι έτοιμος με τις ιδέες που είναι διαθέσιμες. Αυτό έγινε όταν έσπασαν τα φράγματα [στη Νέα Ορλεάνη]. Το Heritage Foundation ήταν έτοιμο, με τις 32 λύσεις της ελεύθερης αγοράς, για τον Τυφώνα Κατρίνα. Η πρώτη ήταν να κατεβούν τα εργατικά, η δεύτερη ήταν να δοθούν κουπόνια για τα σχολεία αντί για κονδύλια για τη δημόσια εκπαίδευση, και λοιπά…Έτσι ήταν έτοιμοι να παίξουν, και είναι εύκολο να είσαι έτοιμος όταν έχεις τις ίδιες ιδέες, ανεξάρτητα από το τι είδος κρίσης υπάρχει.

Αν και το υλικό του βιβλίου είναι καταθλιπτικό —εννοώ ότι είναι αποτρόπαιο το να διαβάζεις για όλες αυτές τις περιστάσεις όπου οι άνθρωποι έγιναν αντικείμενα εκμετάλλευσης όταν δεν μπορούσαν να υπερασπιστούν τον εαυτό τους, και για τον τρόπο με τον οποίο τα βασανιστήρια και άλλα μέσα ακραίας βίας χρησιμοποιήθηκαν για να επιβάλλουν αυτή την ιδεολογία— δεν το βρίσκω εντελώς καταθλιπτικό, και θα σας πω γιατί. Πριν κάνω αυτή την έρευνα, δεχόμουν, όπως οι περισσότεροι, ένα μεγάλο κομμάτι από το αφήγημα που έλεγε ότι ο θρίαμβος της ελεύθερης αγοράς παγκόσμια στις δεκαετίες του 1980 και 90 ήταν λίγο-πολύ μια ειρηνική διαδικασία. Και αν και εμείς οι προοδευτικοί δεν παραδεχόμαστε ότι δεν υπάρχει εναλλακτική λύση, χάσαμε την πίστη μας στις δικές μας εναλλακτικές λύσεις και αποδεχτήκαμε αυτό το αφήγημα, ότι δήθεν υπήρξε μια μεγάλη μάχη ιδεών και ότι εμείς τη χάσαμε. Κοιτάζουμε πίσω —και αυτό κάνω στο βιβλίο, κοιτάζω σημεία-κλειδιά όπου αυτή η ιδεολογία της ελεύθερης αγοράς πετάγεται ξαφνικά, όπως το πραξικόπημα στη Χιλή, η πτώση του τείχους του Βερολίνου, η διάλυση της ΕΣΣΔ, η Πολωνία το 1989, η πλατεία Τιενανμέν το 1989— και κοιτάζοντας τα ζωτικά αυτά συγκυριακά σημεία, όπου είχες αυτά τα μεγάλα άλματα μπροστά για την ιδεολογία του Milton Friedman, αυτό που βλέπεις στις στιγμές αυτές είναι ότι η ιδεολογία αυτή δεν επελέγη ποτέ. Μπορούμε να κοιτάξουμε και να πούμε “τι ψήφισαν οι πολωνοί ψηφοφόροι το 1989;” Ψήφισαν ένα κόμμα που υποσχόταν όχι να ιδιωτικοποιήσει της κρατικές επιχειρήσεις τους αλλά να τις μετατρέψει σε εργατικές συνεργατικές. Και τι ψήφισαν οι Νοτιοαφρικανοί το 1984; Ψήφισαν ένα κόμμα που υποσχόταν να πάρει τις πλούσιες πλουτοπαραγωγικές πηγές της χώρας, που βρισκόντουσαν στα χέρια μιας απειροελάχιστης ελίτ, και να τις αναδιανείμει. Τι ήθελαν οι Ρώσοι το 1993; Οι περισσότεροι πίστευαν ότι η ιδιωτικοποίηση θα έπρεπε επίσης να περιλαμβάνει την εργατική ιδιοκτησία. Αυτές οι ιδέες εκπαραθυρώθηκαν μέσα από διαφορετικές μορφές σοκ και βίας. Δεν ήταν ότι δεν είχαμε ιδέες. Και δεν ήταν ότι συναινέσαμε ποτέ, ότι πειστήκαμε ποτέ για το δίκαιο [αυτών των μέτρων]· απλώς λυγίσαμε σε κάποια σημεία. Νομίζω ότι είναι αρκετά ενδυναμωτικό να συνειδητοποιείς ότι δεν χάσαμε τη μάχη των ιδεών, γιατί νομίζω ότι ένα μεγάλο μέρος αυτού που μας καθιστά αδύναμους στην Αριστερά είναι αυτή η ιδέα, που επαναλαμβάνεται διαρκώς, ότι οι ιδέες μας δοκιμάστηκαν και απέτυχαν. Ότι δεν έχουν πλέον νομιμότητα. Και αυτό μας κρατάει απ’ το να έχουμε την δύναμη της πεποίθησής μας σε στιγμές κρίσιμες. Και αυτός είναι ένας λόγος που έγραψα το βιβλίο. Για να πω ότι στην πραγματικότητα δεν υπήρξε μάχη ιδεών. Υπήρξε αληθινή μάχη, αληθινός πόλεμος, με αληθινές απώλειες. Αντιμετωπίσαμε στυγνές δυνάμεις και ηττηθήκαμε, αλλά δεν χάσαμε στο επίπεδο επιχειρημάτων.

12 σχόλια:

leo είπε...

πολύ ενδιαφέρουσα συνέντευξη, μπράβο Αντώνη που τη βρήκες μπράβο και για τη μετάφραση. Συμμερίζομαι την απογοήτευσή σου όταν κοιτάς προς τη μεριά μας και δε βλέπεις τίποτα, ή μάλλον βλέπεις......

Αντωνης είπε...

Thanks, leo.

Ανώνυμος είπε...

Μπράβο Αντώνη, ακόμα ένα πολύ ενδιαφέρον κείμενο. Είναι πραγματικά απογοητευτικό να διαβάζεις τα κείμενα της Naomi Klein. Επιδεικνύει μία καθαρότητα και μιαν απλότητα στο συλλογισμό της που δεν τη βρίσκεις ούτε για πλάκα στην ελληνική αριστερά (και στις 2-3 όχθες της). Μετά το τελευταίο συνέδριο του ΣΥΝ, αλλά και την φρέσκια ιδεολογικοπολιτική διακήρυξη της "Ανανεωτική-Δημοκρατικής Αριστεράς" δε ξέρω με τι να πρωτο-απογοητευτώ! Και αυτό που με ανησυχεί πραγματικά είναι ότι, όσο η αριστερά, σε τέτοιες συνθήκες άγριας κρίσης, "ξύνεται" και μηρυκάζει την κενότητά της, τόσο ανοίγει ο χώρος στις ολοκληρωτικές λογικές... τα πράγματα δυστυχώς φαντάζουν πολύ δύσκολα από 'δω και μπρος αν συνεχίσουμε με αυτούς τους ρυθμούς. Ελπίζω να είστε πιο αισιόδοξοι, αλλά δε το βλέπω.

Τους χαιρετισμούς μου.

Γ.Κ.

Αντωνης είπε...

@Γ.Κ: Merci, χαίρομαι ιδιαιτέρως για το σχόλιο γιατί ήθελα να υπάρχει και μια παιδαγωγική διάσταση στην ανάρτηση, ήτοι: "this is how you do it, you political idiots!"

Γιατί έλεος, δεν είναι τόσο τρομερά δύσκολο να πεις στον κόσμο δύο-τρία πράγματα που πρέπει να έχει στα χέρια του ως κριτικό μπούσουλα για να μην μπουρδουκλώνεται κάθε φορά που διαβάζει μια εφημερίδα ή βλέπει ένα talking head στην τηλεόραση. Απλά δεν θέλουν να το κάνουν (μιλώ πάντα για τις ηγεσίες). Έχουν άλλες προτεραιότητες.

Ανώνυμος είπε...

Αγαπητέ Αντώνη,

Πριν καμια βδομάδα περίπου τέλειωσα την ανάγνωση του "The Shock Doctrine" της Naomi Klein. Από τα πιο συγκλονιστικά αναγνώσματα της ζωής μου! Ειλικρινά!
Ο τρόπος που περιγράφει την ολοκληρωτική επικράτηση του νεοφιλελευθερισμού αλα Friedman σε μια σειρά από χώρες, εκμεταλλευόμενος φυσικές καταστροφές, πολέμους δικτατορίες κλπ. είναι πραγματικά μοναδικός! Επειδή συνέπεσε η ανάγνωση με τις ραγδαίες εξελίξεις στη χώρα μας και την έλευση του ΔΝΤ, είναι πραγματικά ανατριχιαστική η συνειδητοποίηση ότι η αντιμετώπιση τού "ελληνικού ζητήματος" από τις εγχώριες και διεθνείς ελίτ δεν αποτελεί παρά έναν ακόμα κρίκο στην αλυσίδα παρόμοιων επεισοδίων αξιοποίησης μιας κρίσης (στην περίπτωσή μας δημοσιονομικής) για την βίαιη υποβάθμιση της κοινωνικής και οικονομικής θέσης των δυνάμεων της εργασίας.
Μια ένσταση μόνο: Θεωρώ ότι η Klein είναι καταπληκτική στην αφήγησή της ιστορίας του νεοφιλελευθερισμού, αλλά είναι ανεπαρκής στη διατύπωση του "άλλου δρόμου" που θα έπρεπε να προτείνει η Αριστερά. Διέκρινα μια αμηχανία όταν προσπαθούσε να συνταιριάξει την επικαιρότητα του κομμουνισμού με τη μικτή οικονομία, την προάσπιση της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας με την ανάδειξη των κινημάτων "από τα κάτω" κλπ.
Μπορεί να κάνω και λάθος. Πολύ θα ήθελα να ακούσω την γνώμη και άλλων σχετικά με το βιβλίο της Klein.

Αλέξης

Αντωνης είπε...

Καλώς ήλθες φίλε Αλέξη. Τείνω να συμφωνήσω και με τα δύο σκέλη της παρατήρησής σου. Βέβαια, η Κλάιν έχει δύο σημαντικότατα ελαφρυντικά για το δεύτερο: α ) ζει σε μια χώρα όπου ο "σοσιαλισμός" δεν έχει υπόσταση παρά ως ρεπουμπλικάνικο γκλομπ για να δέρνει φιλελεύθερους. β )η αμηχανία σε ό,τι αφορά απτές προτάσεις μας αφορά με τον έναν ή άλλο τρόπο όλους, και βέβαια και τους θεωρητικούς /φιλοσόφους της εποχής.

ΓΚ είπε...

Ρε σεις που πήγαν τα σχόλια από εδώ;;;

ΓΚ είπε...

Ρε σεις που πήγαν τα σχόλια από εδώ;;;

Αντωνης είπε...

Για σκοπούς διαφάνειας, οφείλω εδώ να μεταφέρω το παράπονο αναγνώστη ότι, μετά από επικοινωνία με τον αντζέντη της Ναόμι Κλάϊν για την προοπτική ομιλίας της στην Ελλάδα, η απάντηση ήταν η απαίτηση υπέρογκου ποσού αμοιβής καθώς και κάλυψης αεροπορικών εισιτηρίων σε business class.

Δεν με εκπλήσσει το γεγονός (αν ισχύει) αυτό καθαυτό--αυτοί οι οποίοι ζουν από τα βιβλία τους και όχι από κάποια άλλη εργασία ζητούν συχνά ψηλές αμοιβές και εισιτήρια πρώτης θέσης για να κάνουν ομιλίες--όσο το ότι η Κλάιν το κάνει έχοντας συνδέσει το όνομά της με μια ακτιβιστική οπτική.

Ανώνυμος είπε...

Πολυ καλη δουλεια....
Συγχαρητηρια και παλι
Το αναδημοσιευσαμε...
Καλη συνεχεια
Administrator Kouti Pandoras

Αντωνης είπε...

@Κουτί της Πανδώρας: Ευχαριστώ και εγώ για όλες τις αναδημοσιεύσεις κειμένων του ιστολογίου.

Robopsychologist είπε...

Ο λόγος της Klein είναι ευθύς και κατανοητός, γιατί είναι απαλλαγμένος από τις ομοβροντίες αριστερής ορολογίας που συναντά κανείς στα περισσότερα κείμενα εδώ. Η αριστερά έχει ξεχάσει πως θα πρέπει να απευθύνεται κυρίως στον απλό κόσμο - κι όχι μόνο στους υπόλοιπους αριστερούς.

Προσωπικά δεν είμαι εξοικειωμένος με πολλούς τέτοιους όρους και γιαυτό βρέθηκα σε αυτό το μπλογκ (το οποίο παρεμπιπτόντως έχει πολύ και ενδιαφέρον υλικό)...