Τρίτη, 22 Ιουνίου 2010

Διαβάζοντας το Είναι και Συμβάν: Η εισαγωγή (μέρος πρώτο)

Στο Ντοσιέ: Διαβάζοντας το Είναι και Συμβάν θα προσπαθήσω να διατρέξω το έργο αυτό υπό μορφή απλών περιλήψεων των κεφαλαίων του. Από ό,τι έχει συχνά φανεί, τόσο σ' αυτό το ιστολόγιο όσο και αλλού, η συζήτηση για τον Badiou δεν μπορεί να γίνει σε σωστές βάσεις εάν πρώτα δεν υπάρχει μια σχετική εξοικείωση με το έργο αυτό, το οποίο έχει αρκετές τεχνικές δυσκολίες και απαιτήσεις, και το οποίο δεν έχει ακόμα εκδοθεί στα ελληνικά. Θα προσπαθήσω λοιπόν, στο μέτρο των δυνατοτήτων μου, να δώσω μια αναλυτική εικόνα του τι ακριβώς διαμείβεται στις σελίδες του.

Στην εισαγωγή του στο βιβλίο, ο Badiou ξεκινά με μια διάγνωση της παρούσας κατάστασης της φιλοσοφίας, η οποία συνοψίζεται στα εξής τρία σημεία:

α. Ο Χάιντεγκερ είναι ο τελευταίος φιλόσοφος με οικουμενική αναγνώριση ως φιλόσοφος.
β. Η επιστημονική λογική, βασισμένη στο έργο του Ράσελ, του κύκλου της Βιέννης, και των ανώτερων μαθηματικών, έχει παραμείνει ενεργό μέρος της κληρονομιάς της σκέψης, ως βάση της αναλυτικής φιλοσοφίας.
γ. Η ευρωπαϊκή (μη αναλυτική) φιλοσοφία βασίζεται στην αποδόμηση του αρραγούς, κεντρωμένου, αναστοχαστικού υποκειμένου του Ντεκάρτ, μια αποδόμηση που βασίστηκε πρώτα σε μη φιλοσοφικές πρακτικές (μαρξισμός και ψυχανάλυση).

Και τα τρία αυτά σημεία δηλώνουν το τέλος μιας εποχής για τη φιλοσοφική σκέψη: ο Χάιντεγκερ αποδομεί τη μεταφυσική· η αναλυτική φιλοσοφία απορρίπτει τις προτάσεις των αρχαίων φιλοσόφων ως άνευ νοήματος ή ως περιορισμένων σε γλωσσικά παίγνια· η μαρξική και λακανική αντιφιλοσοφία ανακοινώνουν το τέλος της φιλοσοφίας.

Από την άλλη, τα τρία αυτά σημεία βρίσκονται σε εσωτερική ένταση μεταξύ τους: Για τον Χάιντεγκερ, ο επιστημονισμός που ενσωματώνει η αναλυτική φιλοσοφία είναι συνώνυμος του μηδενισμού, ενώ ο μαρξισμός και η ψυχανάλυση συντηρούν το επιστημονικό ιδεώδες ή και χρησιμοποιούν στοιχεία λογικής και τοπολογίας για τις δικές τους προτάσεις· το χειραφετητικό ιδεώδες του μαρξισμού αντιμετωπίζεται με σκεπτικισμό από την ψυχανάλυση (βλ. εδώ και τα επιχειρήματα του Γ. Σταυρακάκη στο Λακάν και το πολιτικό και Η λακανική αριστερά), και μετασχηματίζεται πολιτικά απ' το Χάιντεγκερ με τους πολιτικά συντηρητικούς όρους μιας "επιστροφής των Θεών"΅· τέλος, η αναλυτική φιλοσοφία, στοχαστικό προϊόν κυρίως αγγλο-αμερικανικό, παραμένει πλήρως συμφιλιώμενη με την αστική κοινοβουλευτική δημοκρατία και τις αξίες της.

Η απάντηση στα αδιέξοδα που αρθρώνονται από αυτή την τριάδα εν μέρει συγκλινόμενων και εν μέρει αδιέξοδων συνθηκών συνίσταται σε μια διαγώνια συρραφή τους σε μια άλλη τριάδα θέσεων:

α. Συμφωνία με τον Χάιντεγκερ ότι το οντολογικό ζήτημα είναι η ουσιώδης βάση της φιλοσοφίας.
β. Συμφωνία με την αναλυτική φιλοσοφία ότι η μαθηματική επανάσταση του εικοστού αιώνα αποτελεί ουσιαστικό κατώφλι καινοτομίας για τη σύγχρονη σκέψη.
γ. Συμφωνία με την πρόταση ότι το εννοιακό οικοδόμημα της φιλοσοφίας πρέπει να βασίζεται στο σύγχρονο δόγμα του μετα-καρτεσιανού υποκειμένου, όπως αυτό θεμελιώνεται από τον μαρξισμό και την ψυχανάλυση.

Η αρχική θέση του εγχειρήματος του Είναι και Συμβάν, αυτή η οποία αφορά την οντολογία, είναι ότι η πραγματική επιστήμη της οντολογίας είναι τα μαθηματικά. Η φιλοσοφία δεν επικεντρώνεται στην οντολογία αλλά κινείται ανάμεσα σ' αυτή (δηλαδή, στα μαθηματικά), στις σύγχρονες θεωρίες για το υποκείμενο, και στην δική της εννοιακή ιστορία. Η φιλοσοφία δεν συμπίπτει με κανένα από τους τρεις αυτούς χώρους· αυτό το οποίο παρέχει είναι ένας εννοιακός χώρος όπου μπορεί να διατυπωθεί και να εξερευνηθεί η σύμφυσή τους.

Η θέση ότι η οντολογία είναι μαθηματικής υφής και χαρακτήρα πρόβλημα δεν αφορά στην ικανότητα του λογικο-μαθηματικού λόγου να εξαλείψει κάθε αναφορικό νόημα, αποκτώντας το νόημά του καθαρά από την δική του εσωτερική, αναφορική προς τον εαυτό του,  συνέπεια. Αφορά μάλλον την ανακάλυψη της κεντρικής θέσης στα σύγχρονα μαθηματικά παραδόξων τα οποία αναδεικνύουν ένα εσωτερικό χάσμα, ένα εμπόδιο στη λογικο-μαθηματική διατύπωση. Είναι αυτές οι περιπτώσεις ερείπωσης της λογικο-μαθηματικής γλώσσας που παραπέμπουν στο λακανικό Πραγματικό ως "α-πορία της τυποποίησης" (impasse of formalization).

Τα μαθηματικά συνεπώς δεν είναι ένας λόγος χωρίς αντικείμενο. Μάλλον, το αντικείμενό τους είναι το είναι-ως-είναι.

Η παραγωγικότητα της τυποποίησης, της χρήσης δηλαδή μιας γλώσσας λογικο-μαθηματικής, δεν περιορίζεται στο ότι ανακλά ένα λογικό πλαίσιο. Η τυποποίηση είναι μάλλον έκφραση της ενικότητας της σκέψης δια της οποίας τα μαθηματικά αποσπώνται από την καθαρή λογική και προσκολλώνται στο είναι. Το εγχείρημα του Είναι και Συμβάν διαφέρει συνεπώς ριζικά από την πρότερη φιλοσοφική σκέψη για τα μαθηματικά, η οποία έβλεπε σ' αυτά είτε ένα μοντέλο βεβαιότητας είτε ένα παράδειγμα ταυτότητας. Η οπτική της φιλοσοφίας για τα μαθηματικά παλινδρόμησε επί μακρόν ανάμεσα στον σεβασμό για το κύρος του λογικού παραδείγματος και την καχυποψία απέναντι στην μαθηματική αδιαφορία για τα αναφορικά αντικείμενα.

Η θέση όμως του Είναι και Συμβάν δεν είναι ότι το ίδιο το είναι έχει μαθηματικό χαρακτήρα, δηλαδή ότι το συναπαρτίζουν μαθηματικές αντικειμενικότητες. Η θέση, μάλλον, είναι ότι τα μαθηματικά, σε όλη τη διαδικασία της ιστορικής τους ανάπτυξης, διατυπώνουν αυτό που μπορεί να εκφραστεί για το είναι-ως -είναι --δηλαδή, ότι τα μαθηματικά είναι η γλώσσα αναπαράστασης που προσιδιάζει στο είναι (και όχι το συστατικό του στοιχείο).

Η αναπαράσταση αυτή δεν είναι όμως αναπαράσταση ενός αντικειμένου. Δεν αναπαριστά συμβατικά ένα αντικείμενο, όπως θα έκανε, ας πούμε, η λογοτεχνία ή η ζωγραφική. Το είναι, σ' αυτό η σύγχρονη φιλοσοφία συμφωνεί με τον Χάιντεγκερ, δεν είναι αντικείμενο, ούτε και παράγει αντικείμενα. Αν λέγεται ότι τα μαθηματικά αναπαριστούν το είναι, αυτό συμβαίνει επειδή το φέρουν επιτελεστικά εντός των ίδιων τους των διαδικασιών. Η γλώσσα τους, με άλλα λόγια, δεν έχει κανένα άλλο αναφερόμενο εκτός των διαθέσεων του είναι (πολλαπλότητα, συμπερίληψη, αποκλεισμός, απειρότητα, μηδέν)· είναι η γλώσσα που μορφοποιεί με την πιο ασκητική καθαρότητα, χωρίς την πρόσμιξη του Φαντασιακού, αυτές τις διαθέσεις.

RD (Αντώνης)

Εικόνα: theimmeasurableecess.blogspot.com

3 σχόλια:

RDdemos είπε...

«το χειραφετητικό ιδεώδες του μαρξισμού αντιμετωπίζεται με σκεπτικισμό από την ψυχανάλυση (βλ. εδώ και τα επιχειρήματα του Γ. Σταυρακάκη στο Λακάν και το πολιτικό και Η λακανική αριστερά)»

Ο Σ. ανήκει στην παράδοση τής Βρετανικής πολιτισμικής κριτικής (πάμε είκοσι χρόνια πίσω). Τα προσωπικά μου όρια έχουν εξαντληθεί με τους θιασώτες τής «subversion» α λα αγγλικά: έλευση της επανάσταση μέσω οργασμών, έλευσης μέσω κατανάλωσης, έλευση μέσω επιδίκασης αποζημιώσεων σε εργαζόμενες στο Σίτι κ.ο.κ.

RDdemos είπε...

Α ναι, τα τελευταία νέα από τα ταξιδιωτικά περιστέρια πριν δέκα χρόνια ήταν ότι ο Laclau συνέτασσε Βlueprints για Reform... Εμπρός στο δρόμο που χάραξε ο Giddens.

Αντωνης είπε...

Συμφωνώ για τα αυστηρά όρια της πολιτισμικής κριτικής. Αυτό το οποίο δεν βλέπω ούτε εγώ είναι μια πρόταση ενσωμάτωσης του Λακάν στις πολιτικές δράσεις που να ξεφεύγει από τα όρια του δοκιμασμένου και ακατάλληλου για τις τωρινές περιστάσεις civil society activism. Για την θεσμική διάσταση, που υποτίθεται ότι είναι ο θετικός πόλος, δεν βλέπω κάτι που καινοτομεί απέναντι στα παραδείγματα του 90.