Παρασκευή, 4 Ιουνίου 2010

Στοιχεία του αντισημιτισμού

Ανεξάρτητα από το τι μπορεί να είναι οι ίδιοι οι Εβραίοι, η εικόνα τους, εικόνα νικημένου λαού, παρουσιάζει τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα τα οποία εχθρεύεται μέχρι θανάτου η κυριαρχία που έχει γίνει ολοκληρωτική: τα γνωρίσματα της ευτυχίας χωρίς εξουσία, του μισθού χωρίς εργασία, της πατρίδας χωρίς σύνορα, της θρησκείας χωρίς μύθο. Τα γνωρίσματα αυτά απορρίπτονται από την κυριαρχία, επειδή οι κυριαρχούμενοι τα ποθούν κρυφά. [...] Η συμφιλίωση είναι η υπέρτατη έννοια του ιουδαϊσμού, και η αναμονή είναι όλο το νόημά της, η ανικανότητα για αναμονή παράγει την παρανοϊκή μορφή αντίδρασης. Οι αντισημίτες είναι έτοιμοι να πραγματοποιήσουν το αρνητικό απόλυτό τους μόνοι τους, και μετατρέπουν τον κόσμο σε κόλαση, δηλαδή σ' αυτό που πίστευαν πάντα πως είναι ο κόσμος. Η μεταστροφή εξαρτάται από το αν οι κυριαρχούμενοι θα μπορέσουν, μπροστά στην απόλυτη τρέλα, να ελέγξουν τους εαυτούς τους και να βάλουν φρένο σ' αυτή την τρέλα. Αν απελευθερωνόταν η σκέψη από την κυριαρχία, αν καταργούνταν η βία, θα μπορούσε να επικυρωθεί για πρώτη φορά η ιδέα ότι ο Εβραίος είναι άνθρωπος--μια ιδέα που έμεινε μέχρι τώρα αναληθής. Αυτό θα ήταν το βήμα που θα μας έβγαζε από την αντισημιτική κοινωνία, η οποία οδηγεί τους Εβραίους, όπως κι όλους τους άλλους, στην αρρώστια· θα ήταν ένα βήμα προς την ανθρώπινη κοινωνία. Το βήμα αυτό θα υλοποιούσε ταυτόχρονα το φασιστικό ψέμα, αλλά με τη μορφή της ίδιας του της αντίφασης: πράγματι, το εβραϊκό ζήτημα θα παρουσιαζόταν σαν η κρίσιμη καμπή της ιστορίας. [...] Η ατομική και κοινωνική απελευθέρωση από την κυριαρχία είναι η αντίθετη κίνηση από την κίβδηλη προβολή, και κάθε Εβραίος που θα τη νικούσε μια μέρα θα έπαυε να μοιάζει με το κακό που πέφτει χωρίς νόημα επάνω του όπως και στους άλλους καταδιωγμένους, ανθρώπους και ζώα.
Theodor Adorno και Max Horkheimer, "Στοιχεία του αντισημιτισμού", Διαλεκτική του διαφωτισμού, μτφρ. Ζήσης Σαρίκας, Ύψιλον, 1986. Αρχική δημοσίευση: 1944.


RD (Αντώνης)

16 σχόλια:

grsail είπε...

Θα είχε παρ' όλα αυτά εξαιρετικό ενδιαφέρον κάποιος να μας εξηγούσε γιατί ενώ υπάρχουν αντι-σημίτες δεν υπάρχουν αντι-Ιρλανδοί, αντι-Γάλλοι, αντι-Κογκολέζοι, αντι-Ολανδοί, αντι-Τζαμαϊκανοί κλπ

Γιατί αυτός είναι ο "κατατρεγμένος λαός" και όχι άλλος.

Ο Φρόυντ έκανε μια προσπάθεια να το εξηγήσει στο υπέροχο "Ο άνδρας Μωϋσής ..." αλλά ίσως ο φόβος για τους ομοεθνείς (ή ομόθρησκους;) και η ηλικία του να μην του επέτρεψαν να ολοκληρώσει πραγματικλα το εγχείρημα ...

RDdemos είπε...

Πέρα από τη εξίσωση Εβραίος=Μουσουλμάνος του Αγκαμπέν, να σημειωθεί ότι η παράγραφος που παραθέτει ο Αντώνης, έχοντας προηγουμένως αναφερθεί στα φαινόμενα του «κοινωνικού αυτοματισμού» στη φασιστική Γερμανία, αρχίζει ως εξής:

In this state of power it remains for chance as directed by the Party to determine where the desperate aim of self=preservation should project the guilt of its own horror. The Jews seem ready-made for such projection. The sphere of circulation in which they occupied their positions of economic power is shrinking. The liberalistic form of enterprise still allowed the plintered centres of wealth to enjoy a certain political influence. But now the emancipated interests are delivered up to the great concentrations of capital which have grown beyond competition and become confused with the apparatus of the state. No matter what the Jews as such may be like, their image, as that of a defeated people, has the features to which totalitarian domination must be completely hostile: ...

RDdemos είπε...

The liberalistic form of enterprise still allowed the splintered...

RDdemos είπε...

Διορθώσεις στη μετάφραση που παραθέτει ο Αντώνης:

Τα γνωρίσματα αυτά απορρίπτονται από την κυριαρχία, επειδή οι κυριαρχούμενοι τα ποθούν κρυφά.
[...] Η συμφιλίωση είναι η υπέρτατη έννοια του ιουδαϊσμού, και η αναμονή είναι όλο το νόημά της, η ανικανότητα για αναμονή παράγει την παρανοϊκή μορφή αντίδρασης. Οι αντισημίτες είναι έτοιμοι να πραγματοποιήσουν το αρνητικό απόλυτό τους μόνοι τους, και μετατρέπουν τον κόσμο σε κόλαση, δηλαδή σ' αυτό που πίστευαν πάντα πως είναι ο κόσμος. Η μεταστροφή [από ην πραγμάτωση του αρνητικού-->στο θετικό απόλυτο της συμφιλίωσης [versöhnung]] εξαρτάται από το αν οι κυριαρχούμενοι θα μπορέσουν, μπροστά στην απόλυτη τρέλα, να ελέγξουν τους εαυτούς τους και να βάλουν φρένο σ' αυτή την τρέλα.
Αν απελευθερωνόταν η σκέψη από την κυριαρχία, αν καταργούνταν η βία, θα μπορούσε να επικυρωθεί για πρώτη φορά η ιδέα ότι ο Εβραίοι είναι [κι αυτοί] άνθρωποι--μια ιδέα που έμεινε μέχρι τώρα αναληθής.

Αντωνης είπε...

Φυσικά και υπήρξαν αντι-Ιρλανδοί, στις ΗΠΑ του 19ου αιώνα ήταν πάρα πολύ έντονο το εθνοτικό μίσος για τους Ιρλανδούς. Και φυσικά στο Ηνωμένο Βασίλειο, από την εποχή του Βασιλέα King James και μετά.

O αντιγαλλισμός και η γαλλοφοβία ορίζουν την πολιτική κουλτούρα της Αγγλίας, ιδιαίτερα στην περίοδο του πολέμου με τη Σκωτία και σε αυτή της γαλλικής επανάστασης.

Ο λόγος που το εβραϊκό ζήτημα απέκτησε κεντρική και εξέχουσα σημασία ήταν αυτός που εκθέτει ο Αντόρνο στο απόσπασμα: έθεσε επί μακρόν το θέμα της στάσης απέναντι σε ένα λαό χωρίς κράτο. Και επί πλέον ένα λαό με αντιφατική σημασία, μιας και συνδύαζε αφενός τον οικουμενισμό περισσότερο από οποιονδήποτε στη σκέψη και την παράδοσή του και αφετέρου γινόταν αντιληπτός ως φορέας σεπαρατιστικού κοινοτισμού που απειλούσε τα κράτη με το πρόγραμμα ομοιογένειάς τους.

Σήμερα, το κατεξοχήν σύμβολο του λαού χωρίς κράτος είναι οι Παλαιστίνιοι. Και στην περίπτωσή τους, η έλλειψη ανεκτικότητας του κράτους απέναντι σε ένα τέτοιο λαό έχει ως αναφερόμενο το κράτος του Ισραήλ.

Στο επίπεδο αυτό, το εβραϊκό ζήτημα με τη σημερινή του μορφή (ως ζήτημα ενός φυλετιστικού κράτους ενάντια σε ένα λαό-παρία), συνεχίζει να αποτελεί ζήτημα με τεράστια συμβολική σημασία για το ηθικό και πολιτικό παρόν και μέλλον της ανθρωπότητας εν γένει.

Το ότι ο παλαιστινιακός λαός δεν έχει κληροδοτήσει στη δύση τον τεράστιο πολιτισμικό πλούτο που κληροδότησε ο ιουδαϊσμός δεν θα πρεπε να μας τυφλώνει απέναντι στην οικουμενικότητα που εκπροσωπεί σήμερα η θέση του ως μη αντιπροσωπεύσιμου πλεονάσματος, ανεπιθύμητου υπολοίπου της διαίρεσης του κόσμου σε έθνη-κράτη.

Το βιβλίο του Freud, ο Μωυσής και ο Μονοθεϊσμός, μαζί με το "Για το εβραϊκό ζήτημα" του Μαρξ, αποτελούν βασική βιβλιογραφία για τις πολυπλοκότητες του ζητήματος αντισημιτισμός. Ο Ζίζεκ έχει πολλάκις αναφερθεί στον τρόπο με τον οποίο ο Φρόιντ επιχειρεί να επιτεθεί στον αντισημιτισμό υποσκάπτωντας αυτό το οποίο ο αντισημιτισμός μισεί, δηλαδή τον σημιτισμό και την ιδέα του "περιούσιου λαού." Η σπουδαιότητα της ιουδαϊκής κληρονομιάς έγκειται σε μεγάλο βαθμό στην αμφιθυμία της για οποιαδήποτε ταυτοτική συγκρότηση με όρους παράδοσης, αίματος, κλπ. Έγκειται δηλαδή στη διαφύλαξη ενός σκεπτικισμού απέναντι στην ταυτοτική ρητορική, μια ανοιχτότητα στο οικουμενικό που το κράτος του Ισραήλ δεν ανέχεται και δεν σέβεται. Για αυτό, και στο επίπεδο που έχει αναγάγει τις σκοπιμότητες της επιβίωσης πάνω από τις αξίες της ανεκτικότητας, της συμφιλίωσης, της αλήθειας, της συγχώρεσης, και της ανοιχτότητας στον άλλο, το κράτος του Ισραήλ είναι βαθιά αντισημιτικό.

Αντωνης είπε...

Διευκρίνιση: Ο Δήμος αναφέρεται στους Musulmanner, τους εβραίους έγκλειστους των στρατοπέδων συγκέντρωσης που είχαν χάσει κάθε επαφή με το ένστικτο της επιβίωσης λόγω παρατεταμένης έκθεσης στη φρίκη.

Το ζήτημα συζητιέται στο βιβλίο του Agamben, Απομεινάρια του Άουσβιτς.

Ο Agamben όμως δεν εξετάζει το γιατί οι εβραίοι έγκλειστοι τους οποίους οι υπόλοιποι εβραίοι έγκλειστοι έβλεπαν ως τους αθλιότερους των αθλίων, ως μορφές ζωής που είχαν χάσει κάθε επαφή με την ανθρώπινη υπόσταση, αποκαλούντουσαν, στην slang των στρατοπέδων, "Μουσουλμάνοι."

RDdemos είπε...

Η παρέμβαση μας έρχεται από δύο αντίθετες πλευρές: εσύ από την πλευρά της οικουμενικότητας/καθολικότητας, εγώ από την πλευρά του οικονομικά εκλογικευμένου εκφασισμού.
«The administration of totalitarian states, which seeks to eliminate sections of the nation that have lost their contemporary relevance, merely implements economic verdicts issued long ago».

Βάλε τώρα «λαθρομετανάστες», δομικά άνεργοι, ανάπηροι, κ.ο.κ. στη θέση εκείνου που έχει ωθηθεί να εγκαταλειφθεί στο κακό το ριζικό του, κι έχεις έτοιμα τα στοιχεία του νέου-αντισημιτισμού.

Αντωνης είπε...

Οι τροχιές μας συναντιούνται, εφόσον είναι ακριβώς σε αυτούς που ο νέος αντισημιτισμός καταδικάζει στην μοίρα της γυμνής ζωής που εντοπίζεται το νευρικό κέντρο ενός νέου οικουμενισμού.

RDdemos είπε...

OK.

Να σημειωθεί επίσης ότι στο απόσπασμα στα αγγλικά: But now the emancipated interests... «emancipated» αναφέρεται εννοιολογικά (έτσι νομίζω) στο ζήτημα της πολιτικής χειραφέτησης/αντιπροσώπευσης των Εβραίων στη Γερμανία [ατομική ιδιοκτησία=πολιτική αντιπροσώπευση]

Αντωνης είπε...

Ναι, αυτό είναι άλλωστε και το νόημα της λέξης στην απάντηση του Μαρξ στον Μπάουερ στο "Για το εβραϊκό ζήτημα".

RDdemos είπε...

Got it-είπα να μην ανοίξω κι άλλο μέτωπο.

Στα υπόλοιπα αντί- που αναφέρεσαι, δεν έχω να προβάλλω καμία αντίρρηση, μόνο να προσθέσω στις «ενδοκρατικές» διακρίσεις αυτές που αφορούσαν τους Highlanders στη Σκωτία (στα Household Words του Dickens τους αντιμετώπιζαν ως βάρβαρους «εσκιμώους»), και τους Γαλάτες [έναντι των Φράγκων] στη Γαλλία.

Αντωνης είπε...

Κάτι τελευταίο για το εβραϊκό ζήτημα σε σχέση με την έννοια της κατάστασης εξαίρεσης: Η εβραϊκή ταυτότητα εμφανίζει ένα μοναδικό, αφόρητο για τη σκέψη σκάνδαλο που αφορά τη σχέση μεταξύ κοινότητας και εξαίρεσης:

1. Η μυθολογία του ιουδαϊσμού υποστασιοποιεί τους Εβραίους ως εξαιρετικό λαό, λαό που αποτελεί εξαίρεση. Με αυτούς συνάπτει covenant ο Θεός, είναι ο "περιούσιος λαός.

2. Στον ιστορικό αντισημιτισμό, η ιστορική αυτο-αντίληψη των Εβραίων αναστρέφεται: Οι Εβραίοι γίνονται "εξαιρετικός λαός" όχι γιατί στέκονται πάνω από την υπόλοιπη ανθρωπότητα, αλλά κάτω από αυτή (δολοφόνοι του Ιησού, κλπ). Αυτή την αναστροφή προσπάθησε να ακυρώσει ο Φρόιντ επιτιθέμενος στην αρχική ιδέα που μετά ανεστράφει (των Εβραίων ως "περιούσιου λαού") αλλά δυστυχώς επί ματαίω.

3. Στον ναζισμό, αυτή η αναστροφή του πώς οι Εβραίοι είναι εξαιρετικοί οδήγησε στην νομική εδραίωση ενός καθεστώτος εξαίρεσης (δικτατορική διάλυση των πολιτικών θεσμών), που με τη σειρά του νομιμοποίησε την εξολόθρευση του εβραϊκού λαού με βάση την οπτική του ατιμώρητου φόνου της γυμνής ζωής (βλ. Αγκάμπεν).

4. Σήμερα, το κράτος του Ισραήλ, βασισμένο εν μέρει στην μυθολογία του "περιούσιου λαού" εκπροσωπεί ένα άλλο καθεστώς εξαίρεσης (από το διεθνές δίκαιο, τα καταστατικά ανθρώπινα δικαιώματα) που θεωρεί επίσης δικαίωμά του τον ατιμώρητο φόνο γυμνής ζωής.

Κατά συνέπεια, έχουμε να κάνουμε με τρεις αναστροφές (και δυο καταστροφικές επιτάσσεις) της σχέσης των Εβραίων με την έννοια της εξαίρεσης. Το εβραϊκό ζήτημα περιπλέκεται εξαιρετικά από αυτή την πολύπλοκη διαδικασία ανα-νοηματοδότησης (αναστροφής, επίτασης, μετάφρασης από το θεολογικό στο ανθρωπολογικό και το νομικό επίπεδο) της έννοιας της εξαίρεσης.

RDdemos είπε...

« 3... & 4. Σήμερα, το κράτος του Ισραήλ, βασισμένο εν μέρει στην μυθολογία του "περιούσιου λαού" εκπροσωπεί ένα άλλο καθεστώς εξαίρεσης (από το διεθνές δίκαιο, τα καταστατικά ανθρώπινα δικαιώματα) που θεωρεί επίσης δικαίωμά του τον ατιμώρητο φόνο γυμνής ζωής.
»

Είναι αργά, Αντώνη, αλλά να επισημάνω πόσο διαφορετικό μπορεί να θεωρηθεί αυτό το καθεστώς εξαίρεσης; Τα ονόματα διαφέρουν μόνο. ---

Αντωνης είπε...

Δήμο, ο σκοπός της ανάλυσής μου είναι να δείξει το ανεπίλυτο του "πόσο διαφορετικό". Γιατί; Επειδή είναι η μία περίπτωση ιστορικά όπου έχουμε το προηγούμενο τόσο της θεολογικά βασιζόμενης εξαίρεσης ως ταυτοτικής βάσης όσο και της εμπειρίας της καταστροφικής αναστροφής αυτής της θέσης από τον ιστορικό αντισημιτισμό όσο και τον ναζισμό.

Η δομική θέση των Παλαιστινίων σήμερα, όσο και αν παρουσιάζει πολύ μεγάλες ομοιότητες με αυτή των Εβραίων στις δεκαετίες 30 και 40, δεν έχει ωστόσο το ιστορικό υπόβαθρο μεταλλάξεων και ανατροπών που καθιστά την εβραϊκή περίπτωση τόσο ακανθώδη για τη σκέψη.

Γι αυτό και θεωρώ ότι η σκέψη στη βάση της αναλογίας μεταξύ των δύο έχει όρια, τα οποία δεν μπορούν να υπερκεραστούν. Η δική μου θέση όμως είναι, όπως εξήγησα στο κείμενο περί αναλογιών, επαναλήψεων και αποφάσεων, ότι δεν προαπαιτείται η τελική απόφανση επί του προβλήματος των αναλογιών για να αποφανθεί κανείς για το άδικο της σημερινής κατάστασης.

Αντωνης είπε...

Παρεμπιπτόντως, αυτή είναι μια από τις σημαντικότερες για την διαλεύκανση μετέωρων ζητημάτων συζητήσεις που έχουν γίνει στο blog.

grsail είπε...

Δεν υπονόησα αντιθέσεις στο ‘εθνικό’ επίπεδο αλλά βαθιά ιδεολογικοποιημένη και διαχρονική (πολλών αιώνων) απέχθεια. Αυτό είναι το ανεξήγητο και άξιο προσοχής και διερεύνησης. Επιτρέψτε μου να επαναλάβω ότι ο Φρόυντ προσπάθησε (με τον μεγαλειώδη και εύστοχο τρόπο που εκείνος γνώριζε) να εξηγήσει το φαινόμενο αλλά το βήμα του έμεινε μετέωρο !