Πέμπτη, 3 Ιουνίου 2010

Περί αναλογιών, επαναλήψεων και αποφάσεων


Μια απόφαση που δεν περνά απ' την δοκιμασία του αδύνατου της απόφασης δεν θα ήταν ελεύθερη απόφαση, θα ήταν μόνο η προγραμματισμένη εφαρμογή ή το ξεδίπλωμα μιας υπολογίσιμης διαδικασίας.
Jacques Derrida, "Η αποδόμηση και το εφικτό της δικαιοσύνης"


Η συζήτηση για τα τεκταινόμενα στη Λωρίδα της Γάζας έχει δηλητηριαστεί από μία ακόμα ένδειξη της διανοητικής πτώχευσης και μετριότητας των καιρών μας: την αναφορά στο επίπλαστο των αναλογιών. Το επιχείρημα, με λίγα λόγια, είναι ότι είναι παραπλανητική η θέση ότι οι Παλαιστίνιοι στη Γάζα βρίσκονται στην ίδια θέση με αυτή των Εβραίων στην Ευρώπη της περιόδου 1933-1945. Και ότι ως εκ τούτου, είναι αδύνατο να εφαρμοστούν για την ηθική κρίση σήμερα τα κριτήρια που εφαρμόστηκαν για την περίοδο εκείνη.

Το επιχείρημα αυτό ισορροπεί ανάμεσα στην φαινομενική εμβρίθεια και την απροκάλυπτη χυδαιότητα. Φυσικά και δεν είναι ίδιες ούτε οι περιστάσεις, ούτε τα ιστορικά συμφραζόμενα, ούτε το πληθυσμιακό μέγεθος της καταστροφής, ούτε οι μέθοδοι, ούτε τα κίνητρα, ούτε οι τρόποι νομιμοποίησης των πράξεων. Χρειάζεται άραγε να σπαταληθεί ιδιαίτερη ποσότητα φαιάς ουσίας για να διευκρινιστεί αυτό;

Αλλά τι σημαίνει ότι δεν είναι ίδια; Τι σημαίνει ότι αυτό που διαδραματίζεται σήμερα δεν είναι απλώς επανάληψη αυτού που διαδραματίστηκε την περίοδο 1933-1945; Ότι δεν είναι εφικτή και επιβεβλητέα η ηθική απόφανση για αυτό που συμβαίνει στο παρόν; Δηλαδή, ότι η ηθική απόφανση θα ήταν εφικτή και επιβεβλητέα μόνον εάν είχαμε μια σημείο προς σημείο επανάληψη του παρελθόντος; Μήπως ότι η ικανότητα κρίσης για την συντριπτική αδικία του να έχεις να επιλέξεις ανάμεσα στη μοίρα της συμφιλίωσης με την οικονομικο-πολιτική υποδούλωση και σ' αυτή της εξολόθρευσης της προσωπικότητας και της ζωής δια των όπλων, δια του αποκλεισμού με τείχη, δια της πείνας, της δίψας ή της καταστροφής εστιών, εξαρτάται από την ύπαρξη ή όχι θαλάμων αερίων;  

Υπάρχει πιο οικτρό επιχείρημα από τη μη αντίσταση στην βαρβαρότητα με πρόσχημα το γεγονός ότι αυτή έχει αλλάξει, στον βαθμό που κάθε βαρβαρότητα αλλάζει, πρόσωπο, μεθόδους, πλαίσια νομιμοποίησης; Υπάρχει πιο εξευτελιστικό για την ανθρώπινη υπόσταση επιχείρημα από αυτό που λέει ότι ο άνθρωπος μπορεί να κρίνει μόνο αυτό που έχει ήδη κριθεί (η απόλυτη βαρβαρότητα της φασιστικής λαίλαπας, η γενοκτονική φύση του "εθνικοσοσιαλισμού") χωρίς τον ίδιο;

Στο ύστερο έργο του, και αντλώντας από αυτό του Søren Kirkegaard, ο Jacques Derrida διευκρίνησε επανειλημμένα ότι η απόφαση δεν μπορεί να είναι ποτέ τέτοια όταν στηρίζεται απλώς σε εκ των προτέρων βεβαιότητες, δηλαδή στις γνώσεις που πηγάζουν από τον εντοπισμό της επανάληψης. Διότι, όπως πολύ σωστά εξήγησε, η απόφαση που θα στηριζόταν στη βεβαιότητα που πηγάζει από την επανάληψη δεν θα ήταν απόφαση αλλά αυτοματισμός, ρομποτικό ανακλαστικό βασισμένο στην επαληθεύσιμη σύγκριση δεδομένων. Αν έχει υπόσταση η ηθική απόφαση είναι ακριβώς επειδή σε ένα επίπεδο αφορά πάντοτε ένα μοναδικό, ενικό (singular) δεδομένο, κάτι για το οποίο δεν υπάρχει (δεν μπορεί να υπάρχει) κωδικοποιημένη, αυτοματοποιημένη απάντηση. Είναι ακριβώς επειδή είναι ελεύθερη, δηλαδή ακαθόριστη από την εμπειρία του παρελθόντος, που η απόφαση είναι ηθική πράξη, δηλαδή πράξη που προσιδιάζει σε ανθρώπινα υποκείμενα και όχι μηχανές ή υπολογιστές. Και είναι ακριβώς επειδή η απόφαση για το ενικό φαίνεται αδύνατη --όσο αδύνατη φαινόταν στον Αβραάμ, κεντρικό ήρωα του Φόβος και Τρόμος [Fear and Trembling] του Kirkegaard,  αποδέκτη ενός πρωτοφανούς και αβάσταχτου διλήμματος-- που είναι, θυμίζει ο Derrida, εφικτή και ηθική.

Τι σημαίνει αυτό για τις αναλογίες μεταξύ παρόντος και παρελθόντος; Τίποτε παραπάνω από το εξής: η μοναδική ομοιότητα ανάμεσα στο παρόν και το παρελθόν που έχει σημασία είναι η επανάληψη των περιστάσεων κάτω από τις οποίες γίνεται επιτακτικό, επείγον --και σε ένα επίπεδο εξακολουθητικά αδύνατο-- καθήκον του ανθρώπου να αποφασίσει για το δίκαιο και το άδικο. Αυτό έκαναν ή απέτυχαν να κάνουν οι Ευρωπαίοι της περιόδου 1933-1945. Αυτό κάνουν ή αποτυγχάνουν να κάνουν οι Ευρωπαίοι σήμερα. 

Ας σταματήσει λοιπόν η εξωφρενική, παράλογη εμμονή με τον εντοπισμό ή την απάρνηση εντοπισμού αναλογιών και ομοιοτήτων ανάμεσα στη φρίκη του παρελθόντος και τη φρίκη του παρόντος. Και ας σταματήσει η προσχηματική, ουσιωδώς ανήθικη επίκληση των δυσκολιών που δημιουργεί η αβεβαιότητα που είναι συνώνυμη των δεδομένων της ύπαρξης για την ηθική απόφαση.

RD (Αντώνης)

Εικόνα: Caravaggio, Η θυσία του Αβραάμ, www.adamydstie.com

4 σχόλια:

RDdemos είπε...

«Το επιχείρημα, με λίγα λόγια, είναι ότι είναι παραπλανητική η θέση ότι οι Παλαιστίνιοι στη Γάζα βρίσκονται στην ίδια θέση με αυτή των Εβραίων στην Ευρώπη της περιόδου 1933-1945.»

Επίκληση ενός επιχειρήματος αυτής της μορφής μπορεί να αποδοθεί στην καλύτερη περίπτωση σε εθελοτυφλία.

Συνιστώ σε όσους ενδιαφέρονται να βρουν το βιβλίου του Derek Gregory, The Colonial Present: Afghanistan, Palestine, Iraq (2004), όπου θα βρουν επαρκείς αποδείξεις για να αντλήσουν αναλογίες που να συνδέουν τρεις δεκαετίες φρίκης με τα ναζιστικά εγκλήματα.

http://depts.washington.edu/uwch/katz/20062007/derek_gregory.html

Εδώ πλήρης διάλεξη για τα black sites.

--- Εξαιρετικό, αλλά να προχωρήσουμε πέρα από το σχήμα της «ηθικής» καταδίκης.

Αντωνης είπε...

@RDDemos: Είναι ατελείωτες οι πηγές που μπορεί κανείς να συμβουλευτεί. Μα εδώ δεν υπάρχει καν συμφωνία ότι είναι εφικτό να αποφανθείς σε ηθικό επίπεδο. Δες και αναδημοσίευση από through the loophole. Υπάρχει αποκλεισμός μυαλών, όχι απλώς αποκλεισμός περιοχών.

Έχουμε να κάνουμε με πλήρη κατάρρευση των θεμελίων του Διαφωτισμού εδώ. Η κρίση είναι πολύ περισσότερο από οικονομική.

Αντωνης είπε...

Αν μπορείς να ανεβάσεις κάτι από D. Gregory, καν' το.

RDdemos είπε...

«Υπάρχει αποκλεισμός μυαλών»

http://zope.gush-shalom.org/home/en/channels/avnery/1274538120/

Ο Ούρι Άβνερι γράφει για το πως λειτουργούν τα defence mechanisms [παρανοϊκοί μηχανισμοί άμυνας] στην περίπτωση των «εθνικιστών» [και η Rose σε μια ομιλία (με Said) εξέτασε το ζήτημα από την άποψη αυτή]. Αυτό μπορεί να επεκταθεί γενικότερα: η άρνηση να «δεις» μετατρέπεται σε ενοχή, που καταστέλλεται και μετά passed around ως πακέτο.

Όλα τα άρθρα του Uri Avnery:

http://zope.gush-shalom.org/home/en/channels/avnery/

Θα τα πούμε το βράδυ.