Τετάρτη, 2 Ιουνίου 2010

Κριτικός λόγος και μίσος


Ο Πιούσα και ο Τσεπούρνι ψηλάφισαν κάθε έναν από τους αστούς και δεν πείστηκαν για τον οριστικό τους θάνατο. Κάποιοι από αυτούς έμοιαζαν να βογγούν. Άλλοι είχαν τα μάτια τους μισόκλειστα και έμοιαζαν σαν να προσποιούντουσαν ότι πέθαναν, ενώ ως στόχο είχαν να συρθούν μακριά την νύχτα και να συνεχίσουν τις ζωές τους σε βάρος του Πιούσα και του υπόλοιπου προλεταριάτου. Ο Τσεπούρνι και ο Πιούσα κατόπιν αποφάσισαν να βεβαιωθούν ακόμα περισσότερο ότι η αστική τάξη δεν θα συνέχιζε να ζει. Γέμισαν τα περίστροφα και πυροβόλησαν κάθε ξαπλωμένο ιδιοκτήτη, έναν-έναν, στους αδένες του λαιμού.
Andrei Platonov, Chevengur (1928)

-Χορός [Ερινύες]: Ουαί Ουαί! Καινούργιοι θεοί! Τους αιώνιους νόμους μας αρπάξατε. Και τους ρίξατε κάτω. Ντροπή σε μας φέρατε και ατίμωση. Φαρµάκι. Πικρή πληρωμή θα πέσει. Ω ∆ίκη! Εκδίκηση! Πληγές του θανάτου παντού. Στενάζω. Με ξεγέλασαν. Ανυπόφορα αυτά τα πάθη για μένα! Αλίμονό µας! Αλίμονό μας. Κόρες της Νύχτας. Ντροπιασμένες. Ανίσχυρες.
-Αθηνά: ∆ε σας ατίμασαν. Ούτε η οργή σας, θεές, να χτυπήσει τη χώρα µου.[...]Άκαρπη γλώσσα. Το μαύρο αίμα και την οργή που σε πνίγει κοίμησέ τα. Συγκάτοικος μαζί μου και συντιμώμενη θα'σαι. Τι άλλο θέλεις; Τις θυσίες της γέννας και του γάμου θα χαίρεσαι.
Αισχύλος, Ευμενίδες. Μτφρ. Γιώργος Μπλάνας.

1. Ο κριτικός λόγος δεν είναι μίσος. Είναι η πραγματική υπερκέραση [Aufhebung] του μίσους, από το οποίο κρατά μόνο τη μορφή της θέλησης για καταστροφή.

2. Η μορφή της θέλησης για καταστροφή που προσιδιάζει στον κριτικό λόγο δεν αφορά την καταστροφή του άλλου. Αφορά την καταστροφή αυτού που συνδέει τον άλλο με το άδικο, αυτού που τον παγιδεύει στο άδικο. Για παράδειγμα, η επιθυμία για καταστροφή της ατομικής ιδιοκτησίας ως θεσμού είναι επιθυμία για την καταστροφή του δεσμού που συνδέει υποκείμενα με την αδικία, που τα καθιστά άδικα ή αδικημένα. Η επιθυμία για την καταστροφή της ιδέας της φυλής ως ουσίας και πεπρωμένου επίσης. Και ούτω κάθε εξής.

3. Ο κριτικός λόγος προειδοποιεί ότι κάθε πράξη που αποσυνδέει τον άλλο από το άδικο όχι καταστρέφοντας τον δεσμό μεταξύ των αλλά καταστρέφοντας τον άλλο, είναι η ίδια άδικη. Και ως εκ τούτου, αποτελεί μέρος ενός νέου δεσμού με το άδικο που αφορά εμάς τους ίδιους. Για παράδειγμα, η αντικατάσταση της καταστροφής του θεσμού της ατομικής ιδιοκτησίας από την καταστροφή ανθρώπων που φέρονται (εξ ορισμού ψευδώς) ως ένοχοι για την ύπαρξη αυτού του θεσμού, αφήνει αλώβητο το θεσμό την ίδια στιγμή που στρέφει τη μανία της κατά των ανθρώπων που υποτίθεται πως τον ενσαρκώνουν. Το αποτέλεσμα; Από τη μία το Άουσβιτς ή το Γκούλαγκ, από την άλλη η θριαμβευτική επιμονή της ατομικής ιδιοκτησίας. Η δολοφονική μανία του μίσους πηγάζει από την απελπισμένη προσπάθεια να δοθεί σάρκα και αίμα στον θεσμό, να του δοθεί απτή υπόσταση ώστε να μπορέσει και να καταστραφεί μεμιάς, όπως καταστρέφεται κάθε σάρκα. Όμως τούτη η προσπάθεια ενσάρκωσης του φαντάσματος μιας θεσμικής αφαίρεσης βρίσκει την εκπλήρωσή της στο πτώμα: Οι απελπισμένοι προλετάριοι του Πλατόνοφ σκοτώνουν τα πτώματα των αστών του χωριού ξανά και ξανά γιατί φοβούνται το φάντασμα του κεφαλαίου, και το φοβούνται γιατί γνωρίζουν  ότι τούτο το φάντασμα δεν έχει σώμα, δεν εξαλείφεται με σφαίρες. Το πτώμα του άλλου που ψευδώς ενσαρκώνει την φαντασματικότητα (την θεσμική αφαιρετικότητα) του άδικου είναι η απόδειξη της αναστροφής της διαδικασίας που γεννάει τον κριτικό λόγο από το σκοτεινό χώμα του πρωταρχικού, πρωτόγονου μίσους. Το πτώμα σηματοδοτεί τη στιγμή που αντί να εξευμενίσει τις Ερινύες, η Αθηνά μεταμορφώνεται η ίδια σε Ερινύα.

4. Ποιοι έχουν συμφέρον από την σύγχυση του νου για την διαφορά του κριτικού λόγου από το μίσος, σύγχυση που στο υποκειμενικό επίπεδο εξαφανίζει επιτελεστικά την ίδια αυτή διαφορά;

Από τη μία, αυτοί που θέλουν να απαγορέψουν τον κριτικό λόγο, επιμένοντας ότι πίσω από κάθε άσκηση του κριτικού λόγου κρύβεται η μανία του μίσους. Από την άλλη, αυτοί που θέλουν να απαγορέψουν τον κριτικό λόγο ώστε να μην παρεμποδίζεται η παντοκρατορία του μίσους.

5. Ποιοι έχουν σήμερα συμφέρον από την σύγχυση του νου για την διαφορά του κριτικού λόγου για την πολιτική του κράτους που λέγεται Ισραήλ --πολιτική ξεκάθαρα αποικιοκρατική, εξευτελιστική για τον άνθρωπο και την ανθρώπινη υπόσταση, σαφώς ολοκληρωτική σε ό,τι αφορά τον παλαιστίνιο "άλλο"-- από το αντισημιτικό μίσος;

Από τη μία, αυτοί που θέλουν να απαγορέψουν τον κριτικό λόγο, επιμένοντας ότι πίσω από κάθε άσκησή του κρύβεται η μανία του φυλετικού μίσους. Από την άλλη, αυτοί που θα ήθελαν να "τελειώνουν" με τον κριτικό λόγο, να τον παραδώσουν αμαχητί πίσω στην επικράτεια του φυλετικού μίσους. Αμφότεροι αρνούνται συμμετρικά την δυνατότητα του κριτικού λόγου να είναι κάτι άλλο από μίσος. Οι πρώτοι διακηρύσσουν: ο κριτικός λόγος είναι μίσος, είναι έκφραση μίσους! Οι δεύτεροι διακηρύσσουν: το μίσος είναι ήδη κριτικός λόγος, ο μόνος κριτικός λόγος που χρειαζόμαστε!

6. Ενάντια και στους δύο, ο κριτικός λόγος εμμένει στην εξαγορά και εξουδετέρωση του μίσους. Πώς εξαγοράζεται και εξουδετερώνεται το μίσος; Όχι με την απευθείας καταστολή του, όπως διδάσκει η ανεπαρκέστατη λύση της "πολιτικής ορθότητας", η οποία καταστέλλει το μίσος από το πεδίο του ρητού, ενσυνείδητου λόγου για να το σπρώξει πίσω εκεί που βρίσκονται οι πιο θρεπτικές του ρίζες, στο ασυνείδητο, στον χώρο του κατεσταλμένου και ανομολόγητου. Η Αθηνά, θεά της σοφίας, γνώριζε την απάντηση: το εκδικητικό μίσος εξαγοράζεται και εξουδετερώνεται από ό,τι, δεχόμενο την ύπαρξή του, τού προσφέρει την αναίμακτη και κατευναστική θυσία που λέγεται κριτικός λόγος, κριτική σκέψη. Η θυσία αυτή κατευνάζει το μίσος στο βαθμό ακριβώς που γνωρίζει να προσποιείται πως το τρέφει (και το μίσος, ως γνωστόν, τρέφεται μόνο με μίσος). Το κατευνάζει, με άλλα λόγια, στον βαθμό που το εξαπατά (μα ο λόγος δεν έχει άλλο όπλο απέναντι στον μύθο από την πανουργία του νου). Η εξαπάτηση αυτή παίρνει την μορφή μιας μετασχηματιστικής μίμησης: Ο κριτικός λόγος --η μορφή της θέλησης για καταστροφή του δεσμού ανάμεσα στο υποκείμενο και το άδικο-- φοράει τα νύχια του μίσους, εφόσον είναι ο ίδιος αιχμηρός. Οικειοποιείται τη θέληση του μίσους για καταστροφή, αλλά για να καταστρέψει την αδικία και όχι τον άδικο. Αντί να τρέφεται με σάρκα, τρέφεται με σαρκασμό. Αντί να ξεδιψά με το αίμα του εχθρού, αντλεί δύναμη από το οξύ και τη χολή του κριτικού πνεύματος. 

7. Μιμούμενος το μίσος μετασχηματιστικά, ο κριτικός λόγος πείθει το μίσος να αφήσει στον ίδιο τη δουλειά της δίκης που κάποτε μονοπωλούσε. Κριτικός λόγος: Η ενάρετη εξαπάτηση του εκδικητικού μίσους, μια εξαπάτηση που τίθεται στην υπηρεσία του δικαίου.


Εικόνα: Αναπαράσταση από αρχαιοελληνικό βάζο. Ο Απόλλων εξαγνίζει τον Ορέστη από το μίασμα του αίματος στάζοντας επάνω του αίμα γουρουνιού. Οι Ερινύες, αριστερά, έχουν κοιμηθεί, παρά τις προσπάθειες του φαντάσματος της Κλυταιμνήστρας να τις ξυπνήσει.
Πηγή: faculty.gvsu.edu

RD (Αντώνης)

3 σχόλια:

enfant raté είπε...

Εξαιρετική ανάλυση. Με εντυπωσίασε η μαθηματική της ακρίβεια.

Αντωνης είπε...

Ευχαριστώ. Είναι από τα λίγα κείμενα όπου αισθάνομαι ότι πέτυχα να διατυπώσω κάτι που είχε ανάγκη προσεκτικής σκέψης και διατύπωσης.

RDdemos είπε...

«Από τη μία, αυτοί που θέλουν να απαγορέψουν τον κριτικό λόγο, επιμένοντας ότι πίσω από κάθε άσκησή του κρύβεται η μανία του φυλετικού μίσους.»

Οφ δε τάντζεντ

Το θεωρώ από δω και πέρα επιβεβλημένο να μεταφράζεται το «sexual-cultural difference» ως εθνοφυλετική διαφορά, και να γίνει η αποδοχή ότι κάθε πολιτική που διατείνεται ότι προστατεύει την ελεύθερη έκφραση ορισμένων αλλά όχι άλλων εθνοφυλετικών διαφορών είτε είναι ανοικτά αντιδραστική είτε διατελεί σε σύγχυση.