Τρίτη, 1 Ιουνίου 2010

Ταύτιση, ή περί πολιτικού συναισθήματος

Η στοιχειώδης επαφή με την ψυχανάλυση (αλλά και πολύ παλαιότερα, με τον Rousseau), μας διδάσκει ότι κάθε ταύτιση είναι στην ουσία μια παραμόρφωση της σχέσης με τον άλλο στην κατεύθυνση πάντα της οικειοποίησης: προϋποθέτει την δική μας προβολή επάνω του, την τελικά ναρκισιστική επένδυσή του με την εικόνα του δικού μας εγώ. 

Ένα ανάχωμα σ' αυτή την ουσιαστικά ρομαντική κατεύθυνση (το μυθιστόρημα και η φιλοσοφία του 18ου αιώνα βρίθουν αναφορών στην "συμπάθεια", το ανακλαστικό πάσχειν που δημιουργεί η εικόνα κάποιου που υποφέρει), υπήρξε η κυρίως ιουδαϊκής έμπνευσης φιλοσοφία του Εμμάνουελ Λεβινάς, η οποία επέμεινε, σε αντιδιαστολή, στο αναφομοίωτο του άλλου, το ίχνος της διαφοράς του από εμένα. Αρχικά θεολογική έννοια, ο "εντελώς άλλος", ο άλλος που δεν μπορώ ποτέ να αφομοιώσω, να οκειοποιηθώ, να επενδύσω ναρκισσιστικά, μπήκε στο κέντρο της ηθικής, και ο σεβασμός της απόστασης που με χωρίζει από αυτόν έγινε εχέγγυο κάθε ηθικής της σχέσης (μιας και χωρίς απόσταση, δεν θα υπήρχε καν η δυνατότητα του σχετίζεσθαι). Η ηθική που κυριάρχησε στα τέλη του 20ου αιώνα ήταν μια ηθική αυτόβουλης αδυναμίας, εκχώρησης της κυριαρχίας του εαυτού στο θαύμα του εντελώς άλλου.

Όλα αυτά όμως ίσως αποσπούν σε ένα βαθμό την προσοχή από την σημασία που έχει τελικά για την πολιτική έφεση η κατεύθυνση της ταύτισης στην νεαρή, παιδική στην πραγματικότητα ηλικία. Και αυτό γιατί σε πρώϊμο στάδιο, η κατεύθυνση της ταύτισης πολιτικά μοιάζει να είναι το ίδιο δυαδική με την κατεύθυνση της σεξουαλικής ταύτισης: όπως το σεξοποιημένο υποκείμενο δεν έχει τρίτη επιλογή από την αρχική ταύτιση είτε με την αρρενωπότητα είτε με τη θυληκότητα (και με βάση αυτή την αρχική ταύτιση περνάει από τις διάφορες διαμεσολαβήσεις που τελικά συγκροτούν την σεξουαλικότητά του), έτσι και το πρωτο-πολιτικό υποκείμενο δεν έχει παρά δύο επιλογές ταύτισης. Την ταύτιση με τον ισχυρό και την ταύτιση με τον αδύναμο. 

Είναι τόσο απλό, τόσο σχηματικό: σε μια παρέα αγοριών, δύο μαλώνουν και τα υπόλοιπα κοιτούν. Πολλά ζητωκραυγάζουν, επευφημούν αυτόν που επιβάλλεται. Προσεταιρίζονται την φιλία του, επιδιώκουν την προστασία του, τον καλοπιάνουν. Κάποια, ίσως αρκετά λιγότερα, είναι περισσότερο διστακτικά στις εκδηλώσεις τους. Η συμπάθειά τους στρέφεται στον ηττημένο, που σκουπίζει τη μύτη του από μύξες και τα ρούχα του από χώμα. Σ' αυτόν τείνουν χείρα βοηθείας, με αυτόν αρέσκονται να μιλούν τα μεγάλα καλοκαιρινά απογεύματα, όταν ο χρόνος είναι περισσότερος. Στον τύπο με τα γυαλιά. Τον υπερβολικά κοντό. Αυτόν με τα σγουρά μαλλιά που οι άλλοι κοροϊδεύουν. Αυτόν που με κάποιο αδιόρατο στον ίδιο και ίσως και στους άλλους τρόπο διαφέρει.

Τι είναι εν τη οντογενέσει της η αριστερά αν δεν είναι, πρώτα απ' όλα, ταύτιση με τον αδύνατο; Με τη γιαγιά που καμπούριαζε πάνω από τα βαμβάκια; Με τον παππού εκείνο που διώκονταν; Με τον μετανάστη στο σχολείο; Πώς είναι δυνατόν να καταλήξει κανείς ενσυνείδητα στην αριστερά, ένα χώρο μονίμως περιθωριοποιημένο, εκτεθειμένο στην απογοήτευση, ποτισμένο με την ήττα, αν δεν έχει μπολιαστεί από νωρίς με ένα πάθος για την υπεράσπιση του αδυνάτου; Υπάρχει αριστερά της οποίας η σχέση με την δύναμη, με την πολιτική ισχύ, να μην περνά πρώτα μέσα από τον θυμό για ό,τι συμβαίνει στον αδύνατο; Και υπάρχει τραγωδία μεγαλύτερη για έναν αριστερό από την μετατροπή του μέσου σε σκοπό, απ' τον εθισμό του στη δύναμη, στη σκοπιά του δυνατού, από την λήθη για το γεγονός ότι τα πρώτα σκιρτήματα οργής τα ένιωσε στη θέα του πάσχειν του αδυνάτου, ότι είναι η ταύτιση με την αδυναμία που βρίσκεται πάντα στη βάση της επιθυμίας να καταλύσει κανείς τη δύναμη με δύναμη;

Αυτά τα απλά ή και απλουστευτικά σκεφτόμουν σήμερα, αντιμέτωπος με τις εν πολλοίς ενστικτώδεις ταυτίσεις των ανθρώπων όταν βρίσκονται αντιμέτωποι με ένα σκηνικό γυμνής επίδειξης δύναμης. Για κάποιους, η ικανότητα και μόνο να επιβληθείς ασκεί μια ιδιότυπη έλξη που ούτε οι ίδιοι δεν μπορούν να εξηγήσουν. Η δομή σκέψης είναι του γνωστού παραμυθιού του La Fontaine: πάντα υπάρχει κάποιος λόγος για να δικαιολογήσεις την επίθεση σε ένα πρόβατο όταν είσαι λύκος, και ο πειστικότερος όλων είναι η αδυναμία του, το γεγονός ότι η ίδια αυτή αδυναμία προκαλεί τη δύναμη, την ερεθίζει, την εξιτάρει. Υπάρχουν άνθρωποι που όταν καταφέρνουν το πρώτο χτύπημα νιώθουν ένα μείγμα ντροπής και έκπληξης με τον εαυτό τους τέτοιο που δεν τους επιτρέπει να ηρεμήσουν αν δεν καταφέρουν και το δεύτερο, το τρίτο...Η ίδια η αδυναμία του άλλου στα χέρια τους τούς εξαγριώνει. Είναι ένα αφόρητο σκάνδαλο, πόσο γελοία αδύναμος είναι ο άλλος όταν εσύ είσαι πιο μυώδης, ή πιο μεγάλος, όταν κρατάς όπλο. Τα σκουξίματά του σου ακούγονται αξιοπεριφρόνητα, υποκριτικά, σου τρυπούν τα αυτιά τόσο που θέλεις να τα κάνεις να σωπάσουν για πάντα. 

Κοιτούσα τη φωτογραφία που ανέβασα με την Παλαιστίνια να οδύρεται αγκαλιάζοντας ένα ρημαγμένο δέντρο, το τζιπ από πάνω της: πόσο ηλίθια, πόσο υστερική πρέπει να φαίνεται σε κάποιον με ένα αυτόματο στο χέρι. Πόσο συχνά πρέπει να του μπαίνει η σκέψη να τραβήξει την σκανδάλη και να τελειώνει. Ο ολοφυρμός του άλλου δεν τον εξανθρωπίζει: τον καθιστά τραυματικά αφόρητο, ένα σύμβολο της μηδαμινότητας του ανθρώπου, της αβάσταχτης περατότητάς του. Αυτός που ταυτίζεται με τον δυνατό απεχθάνεται τις εκδηλώσεις φόβου και αδυναμίας. Επιθυμεί ένα σώμα άτρωτο, αξιοπρεπές, πέρα απ' το μείγμα δακρύων και σάλιου, πέρα από τη χυδαία μυρωδιά του κάτουρου και των κοπράνων των έγκλειστων σε μπουντρούμια, αυτών που αντικρίζουν κάνες όπλων ή ικριώματα. 

Κανείς δεν θαυμάζει την αδυναμία. Και σ' ένα κόσμο που εκλείπουν όλο και περισσότερο τα πράγματα που εμπνέουν θαυμασμό, η ωμή επίδειξη δύναμης είναι, όπως και να το κάνουμε, θελκτική. Σ' ένα κόσμο με όλο και λιγότερη δύναμη για τους πολλούς, η δύναμη διαχέεται στον χώρο του φαντασιακού, όχι ως power for, για να θυμηθούμε τον John Holloway, αλλά ως power to --από τους Ράμπο και τους υπερήρωες στη χωρίς τέλος δύναμη πυρός του βίντεο γκέιμ η δύναμη δεν είναι δύναμη να δημιουργήσεις αλλά δύναμη συντονισμένη με τη στειρότητα του θανάτου. Και έρχονται μέρες σαν την χθεσινή και συνειδητοποιείς ότι η χρόνια αδυναμία μας να κάνουμε το δίκαιο ισχυρό οδηγεί πολλούς σε έναν όλο και πιο επονείδιστα εκλογικευμένο θαυμασμό για αυτόν που κάνει το ισχυρό δίκαιο.

Στον αντίποδα, αυτός που ταυτίζεται, θέλοντας και μη, με τον αδύναμο, δεν έχει ποτέ πρόβλημα να τον οσφριστεί ή να τον διακρίνει, πέρα από θεωρητικές αναλύσεις γεωπολιτικών συσχετισμών ή διπλωματικών επιπλοκών, πέρα από τις αφηγήσεις κρατικών αξιωματούχων. Γνωρίζει το βλέμμα της αδυναμίας, την οικουμενικότητα της μυρωδιάς της, τον τρόπο που όλοι οι κυνηγημένοι έχουν το ίδιο πρόσωπο. Και δεν τον ενδιαφέρει καν αν θα τον πουν ρομαντικό, πολιτικά αφελή, ή παραπλανημένο. Δεν είναι ζήτημα ευφυϊας στο κάτω-κάτω το πολιτικό συναίσθημα.

RD (Αντώνης)

16 σχόλια:

raresteak είπε...

Αν και συμφωνώ σε πολλά σημεία με τη δημοσίευσή σου, θα έλεγα πως η ταύτιση σαν μηχανισμός στις διάφορες ψυχολογίες δεν είναι μια μάλλον δευτερογενής διαδικασία αλλά συστατική της δόμησης της προσωπικότητας του βρέφους. Τόσο συστατική που όταν εκλείπει ή διαστρέφεται μπορούμε να μιλήσουμε για παθογένεια. Δεν είναι απλά μια διαδικασία χαρακτήρα (π.χ. ταύτιση με τον νικητή ή τον αδύναμο). Και βέβαια θα διαφωνήσω απόλυτα με τον δυισμό στην πρωτογενή ταύτιση με την αρρενωπότητα ή τη θηλυκότητα στο πεδίο του σεξουαλικού, μια ιδέα πολιτισμικά άκρως προκατειλημμένη.

Αντωνης είπε...

Η ταύτιση είναι συστατική της δόμησης της προσωπικότητας του βρέφους, ήδη, αν ακολουθήσουμε τον Λακάν, από το λεγόμενο "στάδιο του καθρέφτη".

Σε ότι αφορά την σεξοποίηση, ποια είναι η διαφωνία σου; Υπάρχει, πρωταρχικά, τρίτη θέση;

enfant raté είπε...

Νομίζω ότι η ταύτιση, είτε με τον δυνατό είτε με τον αδύναμο, αν την συντηρήσουμε στην πορεία της ζωής μας και δεν κατακτήσουμε την απόσταση εκείνη που επιτρέπει να βλέπουμε καθαρά, δεν είναι καλό πράγμα. Η μνήμη της ταύτισης μπορεί πράγματι να λειτουργεί εξαιρετικά, η ίδια η ταύτιση όμως όχι.

Πιστεύω ότι είναι ένα λάθος που κάνει πολύ συχνά η Αριστερά. Και καταλήγει να αντιμετωπίζει τον αδύναμο σαν να βρίσκεται σε βρεφική ηλικία. Στο βαθμό που αυτή η στάση υποκρύπτει μια μορφή άσκησης εξουσίας (με τις καλύτερες προθέσεις ίσως, εξουσία πάντως), προσωπικά με τρομάζει.

Αντωνης είπε...

@enfantraté: Πολύ σωστή παρατήρηση και πολύ ξεκάθαρα εκφρασμένη. Αλλά η ενηλικίωση (ατομικά και πολιτικά) προϋποθέτει την διαμεσολάβηση του πολιτικού συναισθήματος από τον κριτικό λόγο. Αλλιώς παραμένουμε, πολιτικά ομιλώντας, παιδιά.

Ας το θέσουμε κάπως έτσι: το πολιτικό συναίσθημα χωρίς κριτικό λόγο είναι άμυαλο και επικίνδυνο.
Ο κριτικός λόγος χωρίς πολιτικό συναίσθημα είναι άψυχος και ανούσιος.

raresteak είπε...

Δεν υπάρχει τρίτη θέση, αλλά δεν υφίσταται και ένα μοντέλο είτε...είτε. Η έννοια της σεξοποίησης -ακόμα και γλωσσολογικά- μου φαίνεται λίγο άβολη και ίσως αδόκιμη. Ακόμα, τα στάδια του Λακάν μάλλον για αναλυτικούς λόγους ερμηνεύονται ακόμα με κάποιο έμφυλο πρόσημο (μητέρα/πατέρας). Είναι γνωστό πως οποιοσδήποτε, ακόμα και κάποιο αντικείμενο ή προβολική φαντασίωση, μπορεί να αναλάβει τους ρόλους στην εκάστοτε περίπτωση.

Συμφωνώ με τη διαπίστωση και του Αντώνη και του enfant rate περί της ανάγκης να χειραφετηθούμε από τις δευτερογενείς ταυτίσεις και συνακόλουθα από τα φαντάσματα των πρωτογενών ταυτίσεων, για να φτάσουμε σε έναν κριτικό δημόσιο λόγο και στη συνακόλουθη δράση, όμως αυτό που μάλλον διαφεύγει από αυτή την άποψη είναι η επιμονή της πρωταρχικής ταύτισης ως συστατικό της προσωπικότητας. Ακόμα και μια τραυματική πρωταρχική ταύτιση δε μπορεί ούτε να κρύβεται κάτω από το χαλί ούτε να παραγκωνίζεται από τον δημόσιο βίο ωσάν ιδιωτική παρεκτροπή. Αυτό είναι ένα λάθος που επαναλαμβάνεται σε 'αριστερές απόπειρες' που καταλήγουν είτε γραφειοκρατίες είτε σοσιαλδημοκρατίες.

Αντωνης είπε...

Φίλε raresteak,

Ως " σεξοποίηση" μετέφρασα, ίσως αδόκιμα --δεν γνωρίζω--τον λακανικό όρο sexuation. Η sexuation φυσικά αφορά υποκειμενικές θέσεις και όχι βιολογικά φύλα, εξού η χρήση μου τον όρων "αρρενωπότητα-θυληκότητα" και όχι "άντρας-γυναίκα".

περισσότερα εδώ: http://www.answers.com/topic/sexuation-formulas-of

Σ΄ευχαριστώ για το σχόλιο.

Αντωνης είπε...

"όμως αυτό που μάλλον διαφεύγει από αυτή την άποψη είναι η επιμονή της πρωταρχικής ταύτισης ως συστατικό της προσωπικότητας. Ακόμα και μια τραυματική πρωταρχική ταύτιση δε μπορεί ούτε να κρύβεται κάτω από το χαλί ούτε να παραγκωνίζεται από τον δημόσιο βίο ωσάν ιδιωτική παρεκτροπή."

Συμφωνώ ΑΠΟΛΥΤΑ. Αυτό ήταν και το βαθύτερο νόημα της συγκεκριμένης ανάρτησης. Η ανάσυρση της επιμονής της πρωταρχικής ταύτισης και του ρόλου της για το πολιτικό συναίσθημα (political affect).

Ανώνυμος είπε...

Δηλαδή η αριστερά είναι κάτι εκτός κοινωνίας, που έρχεται και ταυτίζεται με τους αδύναμους; Για ποιο λόγο; Σαν μεσσίας; Δεν αποτελείται από ανθρώπους, που έχουν κάποια θέση στην κοινωνία, έχουν κατακτήσει ένα βαθμό ταξικής συνείδησης και αντίληψης της σημασίας της αλληλεγγύης;

Αντωνης είπε...

@ανώνυμος: εκτός κοινωνίας; μεσσίας; ανεξάρτητη της ταξικής συνείδησης και αλληλεγγύης;

Από που συνάγωνται όλα τούτα; Δεν είναι ακριβώς η ζωή στην κοινωνία που δημιουργεί --αν δημιουργεί τέλος πάντων-- πρωταρχικές (και δευτερογενείς, κλπ) ταυτίσεις; Δεν είναι η έκθεση στον ανταγωνισμό και τη βία; Και το μεσιανικό που συνίσταται; Υπάρχει κάποιος κάπου σε όσα γράφω που παίζει το ρόλο του μεσία;

TT είπε...

"Η sexuation φυσικά αφορά υποκειμενικές θέσεις και όχι βιολογικά φύλα, εξού η χρήση μου τον όρων "αρρενωπότητα-θηλυκότητα" και όχι "άντρας-γυναίκα"."

Κατανοώ τον συλλογισμό της ανάρτησης - ως καθαρά προσωπικό συλλογισμό με εσωτερική και μόνον συνέπεια. To link (http://www.answers.com/topic/sexuation-formulas-of) είναι κάποια φάρσα; Παραπέμπεις στα σοβαρά σε αυτό το κείμενο; "On the left side of the table, there appears the formula ∀xΦx, for all x Φ of x (all men are submitted to the phallic function, that is, castration)"


Τ.

Αντωνης είπε...

Λακάν=μαθηματικοποίηση, είναι γνωστό αυτό, δεν είναι χιούμορ.

Έχουμε ξανασυζητήσει; Γιατί δεν θυμάμαι το νικ.

Νοσφεράτος είπε...

το αναδημοσιευσα

ΤΤ είπε...

Όχι, δεν έχουμε ξανασυζητήσει. Εκτός από εκείνη τη φορά που... "σεξοποίησα" λάθος τον Balakrishnan.
Σε διαβάζω τακτικά - απλώς βάρεσε το bullshit alert με τις μαθηματικοποιήσεις του Λακάν.

Αντωνης είπε...

Α, το θυμάμαι αυτό.:-)

Ο Λακάν είναι ο Λακάν, love him or hate him που λέμε.

esh είπε...

"If I could only grasp you, I surely would, and, if I could only find a means to get up to you, you shall not frighten me! You inapprehensible one, you shall remain inapprehensible to me only until I have acquired the might for apprehension and call you my own." Max Stirner

Να προσθέσω ότι υπάρχει και η Nechayefικών καταβολών οπτική. Είμαστε με τον αδύναμο επειδή κρίνουμε ότι ο συγκεκριμένος αδύναμος μπορεί να βοηθήσει στην "υπόθεσή μας". Σε αυτή την περίπτωση το πρωτοπολιτικό υποκείμενο ταυτίζεται με τον ισχυρό -ως προς τη δυνατότητα άνατροπής του Yπάρχοντoς.

enfant raté είπε...

"όμως αυτό που μάλλον διαφεύγει από αυτή την άποψη είναι η επιμονή της πρωταρχικής ταύτισης ως συστατικό της προσωπικότητας. Ακόμα και μια τραυματική πρωταρχική ταύτιση δε μπορεί ούτε να κρύβεται κάτω από το χαλί ούτε να παραγκωνίζεται από τον δημόσιο βίο ωσάν ιδιωτική παρεκτροπή."

Κι εγώ συμφωνώ απόλυτα με την ενσωμάτωση της πρωταρχικής ταύτισης στην προσωπικότητα. Νομίζω ότι είναι αξίωμα της ψυχανάλυσης και εντάσσεται στην εξελικτική διαδικασία, το ότι "στα 30 μου είμαι ταυτοχρόνως και 5". Την ηλικία όμως των 5 την περνάω μέσα από το φίλτρο των 30 και την επανακαθορίζω, βλέπω τι σημαίνει τώρα για μένα.

Απο κει και πέρα, αυτο το φιλτράρισμα μπορεί να σημαίνει ριζικό επαναπροσδιορισμό της θέσης μου, δηλαδή μεταστροφή. Χωρίς πάντως να μπορώ να παραγνωρίσω ότι πέρασα και από αυτό, το οποίο αργότερα ίσως απέρριψα.

Αυτό που περιγράφεις raresteak μου ακούγεται σαν άρνηση, όχι σαν φιλτράρισμα, οπότε μιλάμε για διαφορετικά πράγματα. Με την άρνηση ούτε εγώ συμφωνώ, σε καμία περίπτωση. Είναι προφανές νομίζω.