Κυριακή, 30 Μαΐου 2010

Kojin Karatani, Επανάσταση και επανάληψη (τελευταίο μέρος)

Το τελευταίο μέρος της μετάφρασης Karatani, για τις δύο τάξεις επανάληψης που αφορούν την επανάσταση.

RD (Αντώνης)
---


Η επανάληψη στην επανάσταση


Ως αυτό το σημείο, το επιχείρημά μου αφορούσε τη δομή της ιστορικής επανάληψης στη δυάδα κράτους και κεφαλαίου. Στο τμήμα αυτό, θα ήθελα να συζητήσω πώς τα αντικινήματα ενάντια στο κράτος και τον καπιταλισμό —τα σοσιαλιστικά κινήματα με την ευρύτερη έννοια— έχουν αλλάξει, σε συφωνία με τα κοσμοϊστορικά στάδια του κράτους και του κεφαλαίου, και πώς τα κινήματα αυτά έχουν την ίδια επαναληψιμότητα με τη δυάδα κράτους και κεφαλαίου. Δηλαδή, η κίνηση που εναντιώνεται στο κράτος και το κεφάλαιο καθορίζεται επίσης από την επαναληπτικότητα της ίδιας αυτής δυάδας. Από αυτή την άποψη η παρατήρηση του Wallerstein είναι ενδεικτική: η επανάσταση του 1968 είναι ισότιμη με αυτή του 1848. Σύμφωνα με τον Wallerstein, η επανάσταση του 1968 δεν είχε ως στόχο την κατάκτηση της πολιτικής εξουσίας, αλλά ήταν ένα ευρέως επιδραστικό κίνημα κόντρα στο σύστημα. Η επανάσταση του 1848 επίσης απέτυχε να κατακτήσει πολιτική εξουσία αλλά διευκόλυνε το οικουμενικό δικαίωμα ψήφου, την νομιμοποίηση των εργατικών συνδικάτων, και τις πολιτικές κοινωνικής πρόνοιας. Επιπλέον, η επανάσταση του 1968 αναζωογόνησε διάφορα είδη σοσιαλισμού και ουτοπισμού, περιλαμβανομένης της σκέψης του νεαρού Μαρξ, η οποία και είχε κατασταλεί από το 1848.

Θα ήθελα να υπογραμμίσω το γεγονός ότι η επανάσταση του 1968 ξέσπασε ακριβώς εκατόν είκοσι χρόνια μετά την επανάσταση του 1848. Ο Wallerstein θα απέρριπτε μάλλον την υπόθεσή μου περί κύκλων εξήντα και εκατόν είκοσι ετών, εφόσον αντιλαμβάνεται την περιοδικότητα βασιζόμενος στο μακρό κύμα Kondratieff. Όμως, η ομοιότητα ανάμεσα στο 1848 και το 1968 δεν είναι απλή σύμπτωση· ανταποκρίνεται στην περιοδικότητα των σταδίων της δυάδας κράτος-κεφάλαιο. Θα πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι περίπου εξήντα χρόνια πριν το 1848, έλαβε χώρα η γαλλική επανάσταση, και ότι περίπου εξήντα χρόνια μετά το 1848, έλαβε χώρα η ρωσική επανάσταση. Τα γεγονότα αυτά μπορούν να χαρτογραφηθούν ως εξής:

A 1789 Γαλλική επανάσταση (Kant, Διαρκής ειρήνη, 1795)
Β 1848
Α 1917 Ρωσική επανάσταση (Λίγκα των Εθνών, 1920)
Β 1968

Ο Wallerstein βλέπει την παγκόσια επανάσταση του 1848 ως υπερκέραση του 1789, την ρωσική επανάσταση του 1917 ως υπερκέραση του 1848, και την παγκόσμια επανάσταση του 1968 ως υπερκέραση του 1917.[17] Είναι όμως μάταιο να δούμε τα γεγονότα αυτά σε διαδοχική σειρά: η σειρά Α βρίσκεται στο ιμπεριαλιστικό στάδο και η σειρά Β στο φιλελεύθερο στάδιο. Η διαφορά αυτή και η επαναληπτικότητα είναι σημαντικές όταν αναλογιστούμε την περίοδο μετά το 1990.

Ας αρχίσουμε με τη σειρά Β. Οι επαναστάσεις αυτές συνέβησαν βασικά στο στάδιο του φιλελευθερισμού όταν η Βρετανία και η Αμερική πέτυχαν ηγεμονία· αυτές είναι οι πρώτες περιστάσεις προλεταριακού αντικινήματος ενάντια στον καπιταλισμό, αλλά χωρίς την προοπτική της αρπαγής της κρατικής εξουσίας. Στο σημείο αυτό, αυτές οι επαναστάσεις ηττήθηκαν εντελώς, αλλά είχαν ωστόσο σημασία. Στον απόηχο της επανάστασης του 1848, η εξέγερση του προλεταριάτου εξανάγκασε κάθε κράτος, το οποίο ήταν ισότιμο του κεφαλαίου, να χρησιμοποιήσει σοσιαλιστικές πολιτικές. Με λίγα λόγια, η επανάσταση δημιούργησε ένα μοντέλο του προνοιακού καπιταλιστικού κράτους. Κόντρα σε αυτή την τάση, ο ιμπεριαλισμός μετά το 1870 αναδύεται ως αυτό το οποίο απελευθερώνει την δυάδα κράτους και κεφαλαίου από το νέλεγχο του έθνους. Τα υποκείμενα του αγώνα του 1968 δεν ήταν προλετάριοι με τη στενή σημασία αλλά φοιτητές που ένιωθαν θύματα διακρίσεων εξαιτίας του φύλου, της εθνικότητας, της φυλής και της σεξουαλικόητάς τους. Για να δανειστούμε τον όρο των Hardt και Negri, η επανάσταση ήταν η εξέγερση του πλήθους. Αποτέλεσμα ήταν ότι ο κρατικός προνοιακός καπιταλισμός διευκολύνθηκε περισσότερο σε κάθε χώρα. Ο νεοφιλελευθερισμός μετά την δεκαετία του 1980 είναι ακριβώς απόηχος της δυάδας κράτους-κεφαλαίου, δηλαδή, της απελευθέρωσης από το έθνος.

Όταν στοχαζόμαστε για τη σειρά Α, βλέπουμε ότι η επανάσταση του 1789 ξέσπασε σε μία περίοδο όπου η Βρετανία και η Γαλλία αντιμάχονταν για ηγεμονία. Η επανάσταση είχε ως συνέπεια έναν πόλεμο που στόχο είχε να καταστήσει τη Γαλλία αυτοκρατορία που μπορούσε να ανταγωνιστεί τη Βρετανία. Η επανάσταση του 1917, από την άλλη πλευρά, ήρθε ως αποτέλεσμα του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου και δημιούργησε άλλον έναν πόλεμο. Ως συνέπεια της επανάστασης, η Ρωσία, που ήταν η λιγότερο ισχυρή των μεγάλων δυνάμεων, αναζωογονήθηκε ως Αυτοκρατορία. Μόνο οι μαρξιστές, που έδωσαν έμφαση στην τάξη περισσότερο από ό,τι στο έθνος, παρείχαν μια ιδεολογία που αρνήθηκε τον χωρισμό των αυτοκρατοριών του παλιού κόσμου σε έθνη-κράτη, αν και τελικά όντως χωρίστηκαν.

Σε ό,τι αφορά την αντίθεση με το κράτος και το κεφάλαιο, η σειρά Β είναι πιο σημαντική από τη σειρά Α. Δεν μπορούμε όμως να περιμένουμε σειρά Β στο μέλλον, γιατί το στάδιο μετά το 1990 είναι αυτό του ιμπεριαλισμού και, αν υπάρξει επανάσταση, θα ανήκει στη σειρά Α. Ο Wallerstein θεωρεί την επανάσταση του 1968 μια “πρόβα” των ανστισυστημικών κινημάτων σε παγκόσμια κλίμακα.[18] Όμως αυτό που θα συμβεί δεν μπορεί ποτέ να είναι η επανάληψη του 1968 σε ευρύτερη κλίμακα. Η εξέγερση του πλήθους που περιμένουν οι Hardt και Negri είναι ανέφικτη στο στάδιο του ιμπεριαλισμού. Όταν στοχαζόμαστε τα γεγονότα από το 1968 ως το 1990, θα πρέπει να αναφερόμαστε στην ιστορία από το 1848 ως το 1870 και τις συνέπειές της.[19] Όπως ο κόσμος μετά το 1870 δεν μπορούσε να περιμένει την επιστροφή του 1848, έτσι και εμείς, που ζούμε στον κόσμο μετά το 1990, δεν μπορούμε να περιμένουμε την επιστροφή του 1968. Μετά το 1990, οι αγώνες για πρώτες ύλες και αγορές ανάμεσα στις δυάδες κράτους-κεφαλαίου μπορεί να ενταθούν και να οδηγήσουν σε άλλο ένα παγκόσμιο πόλεμο. Αυτός ο παγκόσμιος πόλεμος μπορεί να φέρει την εξέγερση του πλήθους ή μπορεί να είναι συνέπεια αυτής της εξέγερσης. Όπως και να χει, στο πρώτο μισό του 21ου αιώνα, κάθε δράση αντικινήματος κόντρα στη δυάδα κράτος-κεφάλαιο πρέπει να λάβει υπόψη της την πιθανότητα του πολέμου.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Kant έγραψε το Διαρκής ειρήνη κατά τη διάρκεια του πολέμου που ξέσπασε με τη γαλλική επανάσταση. Η ειρήνη σημαίνει γενικά την κατάσταση απουσίας πολέμου. Αλλά αυτό που ο Kant ονομάζει “ειρήνη” είναι το “τέλος κάθε εχθροπραξίας” στο οποίο δεν υπάρχει κράτος και στο οποίο η χομπσιανή φυική κατάσταση τελειώνει. Δηλαδή, η ειρήνη του Kant σηματοδοτεί τον υπερκερασμό του κράτους. Συνεπώς, αυτό το οποίο ονομάζει το “βασίλειο των τελών” ή “παγκόσμια κοινοπολιτεία” σηματοδοτεί μία κοινωνία όπου το κράτος και το κεφάλαιο υπερκεράζονται.[20] Με την έννοια αυτή, η σκέψη του Kant μπορεί να αποκληθεί αναρχική. Σε αντίθεση με τον αναρχισμό όμως, ο Kant ξεκίνησε από την ιδέα ότι το κράτος μπορεί να είναι κράτος μόνο σε σχέση με άλλα. Οι αναρχικοί και οι μαρξιστές αντιλαμβάνονται τον υπερκερασμό του κράτους μόνο μέσα σε ένα κράτος διότι προϋποθέτουν ότι το κράτος είναι δευτερεύον εποικοδόμημα. Όμως το κράτος είναι αυτόνομο και υπάρχει μόνο σε σχέση με άλλα κράτη. Προϋποθέτοντας αυτή την αυτονομία του κράτους, ο Kant αναρωτήθηκε για το πώς θα υπερκεραστεί το κράτος. Ο σχεδιασμός μιας ομοσπονδίας κρατών είναι μόνο το πρώτο βήμα προς μια οικουμενική κοινοπολιτεία, η οποία είναι το “ρυθμιστικό ιδεώδες” του λόγου. Ο Hegel σάρκαζε αυτή την ιδέα ως αντιρεαλιστική, αλλά για τον Kant, ήταν πραγματική. Ο Kant θεωρούσε ότι μια ομοσπονδία κρατών θα μπορούσε να επιτευχθεί όχι μέσω της ανθρώπινης λογικής ή καλής θέλησης αλλά εξαιτίας του ανθρώπινου ανταγωνισμού, δηλαδή του πολέμου. Αυτός ο ανταγωνισμός διαφέρει από την εγελιανή “πανουργία του Λόγου” και μπορεί να αποκληθεί “πανουργία της φύσης”. Πράγματι, αν και το σχέδιο του Kant αγνοήθηκε, αναγεννήθηκε στο τέλος του 19ου αιώνα, κατά το στάδιο του ιμπεριαλισμού. Και αυτό δεν ήταν τυχαίο. Το σχέδιο του Καντ το ίδιο είχε πρωτοσυλληφθεί κατά το προηγούμενο στάδιο ιμπεριαλισμού. Μετά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, το σχέδιο αυτό υλοποιήθηκε ως Λίγκα των Εθνών. Είναι περιττό να πούμε ότι η Λίγκα των Εθνών ήταν υπερβολικά αναποτελεσματική για να μπορέσει να εμποδίσει τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, είχε όμως ως συνέπεια την ίδρυση των Ηνωμένων Εθνών. Κι αυτά είναι επίσης αναποτελεσματικά, αλλά κάθε προσπάθεια να ανατραπούν θα είχε ως αποτέλεσμα την ενίσχυσή τους. Στο στάδιο του ιμπεριαλισμού, δεν υπάρχει τρόπος να αποφευχθεί η επανάληψη που προκαλεί η δυάδα κράτος-κεφάλαιο παρά επαναλαμβάνοντας την αντικίνηση την οποία εδραίωσε ο Kant.


Εικόνα:Μάης 68, http://www.purselipsquarejaw.org

4 σχόλια:

RDdemos είπε...

«Αιωνία μας ειρήνη» ;-)

«Όμως το κράτος είναι αυτόνομο και υπάρχει μόνο σε σχέση με άλλα κράτη.»

Είναι όντως αυτό που λέει; Αν υπάρχει μόνο σε σχέση με άλλα κράτη δεν είναι αυτόνομο κ.λπ.

Θα γράψω περισσότερα αλλά 1789-1848 το να θεωρεί κανείς τον Αγγλικό ιμπεριαλισμό ως φιλελεύθερο είναι περίεργο. Η ιδεολογία ήταν όντως αυτή (δίνοντας ψευδαισθήσεις στους υπηκόους των αποικιών περί ισότητας, κ.λπ.-ούτε μια δεκαετία δεν κράτησε όμως το φιλελεύθερο άνοιγμα-μετά ήρθαν οι Mills/πέρα από την αντίδραση μετά τη Γαλλική Επανάσταση), αλλά ακόμα κι αν ο φιλελευθερισμός σήμαινε αποκλειστικά ελευθερία των αγορών, αυτό δεν απέκλειε στρατιωτικές επεμβάσεις. [Ας σημειωθεί ότι από το 1857, ο βαθμός στον οποίο οι Άγγλοι διαχειρίζονταν συγκεντρωτικά και απολυταρχικά στην Ινδία εντάθηκε].

Θα επανέλθω το βράδυ.

Ανώνυμος είπε...

Το Σάββατο έκλεισαν δυο χρόνια από τον θάνατο του Α.Ελεφάντη και η Κυριακάτικη Αυγη δεν αφιέρωσε...ούτε μια αράδα...ΝΤΡΟΠΗ!!!
Μ.Σ.

Αντωνης είπε...

@demos: Αιώνια ειρήνη εννοείς το "Perpetual Peace"?

Ναι, έτσι είναι. Εννοεί την αυτονομία του κράτους από το κεφάλαιο, για την οποία επιχειρηματολόγησε πιο πριν (βλ. προηγούμενα τμήματα μετάφρασης)

Συμφωνώ. Νομίζω ότι υπάρχει μια αμφισημία/ετερογένεια ακριβώς εκεί. Άλλοτε ένας χαρακτηρισμός φαίνεται να αφορά περισσότερο "ιδεολογία", άλλοτε φαίνεται να αφορά περισσότερο δομική πραγματικότητα. Γενικότερα, υπάρχει φανερό πρόβλημα στην ιδέα των περιοδικών εναλλαγών φιλελευθερισμού-ιμπεριαλισμού, όχι μόνο γιατί οι φιλελεύθερες εποχές έχουν συχνά ιμπεριαλιστικό υπόβαθρο αλλά και vice versa.

Αντωνης είπε...

Τι είδε ο Γιαπωνέζος: Σούμα για βιαστικούς

1. Σειρά Α "κλασικές" επαναστάσεις (1789, 1917)
2. Σειρά Β "φιλελεύθερες" επαναστάσεις (1848, 1968)

Απόσταση σημείων σειράς Α: 120 χρόνια
Απόσταση σημείων σειράς Β από σημεία σειράς Α: 60 χρόνια

Νόμος εναλλαξιμότητας: πάντα ΑΒΑΒΑΒΑΒ, ποτέ δύο επαναστάσεις της ίδιας σειράς μαζί.

Όπερ, αποκλείεται φιλελεύθερη επανάσταση σειράς Β.

Όπερ η επόμενη θα είναι κλασικού τύπου, σειράς Α. Όχι το νέο '68 αλλά το νέο '17.

Πότε προβλέπεται, σύμφωνα με τα παραπάνω: γύρω στο 2037.